muzeum papiernictwa - ikonografia

Download Muzeum Papiernictwa - Ikonografia

Post on 22-Jul-2016

215 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Tekst Teresy Windyki poświęcony ikonograficznej historii dusznickiego Muzeum Papiernictwa.

TRANSCRIPT

  • Teresa WindykaMuzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju

    Rocznik Muzeum Papiernictwa2012, t. VI

    ISSN 1897-7685

    Myn papierniczy w Dusznikach-Zdroju ikonografia

    W tym roku Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju obchodzi niezwy-ky jubileusz. Dnia 24 sierpnia br. mino 450 lat od ukazania si pierwszej znanej wzmianki na temat miejscowej papierni, od 1968 roku bdcej siedzib dusznic-kiego Muzeum. Z tej okazji w zabytkowym mynie papierniczym przygotowano wystaw powicon jego ikonografii, na ktr zoyy si dziea grafiki, malarstwa, fotografii, snycerstwa i medalierstwa, pochodzce gwnie ze zbiorw Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, ale te z Muzeum Narodowego we Wrocawiu, Muzeum Ziemi Kodzkiej w Kodzku i ze zbiorw prywatnych. Dziea pokazano chronologicznie, uwzgldniajc podzia na poszczeglne dziedziny sztuk plastycz-nych. Podkrelono w ten sposb dokumentacyjn i artystyczn funkcj prezento-wanych prac. Dokumentacja wizualna myna pozwala przeledzi zmiany architek-toniczne dotyczce jego budynku, zachodzce w cigu wiekw w przeobraajcej si przestrzeni urbanistycznej. Jednoczenie jest artystycznym przekazem twrcw minionych epok i zwizanych z nimi stylw oraz tendencji w sztukach plastycznych.

    Szesnastowieczna papiernia dusznicka zostaa zniszczona przez powd w 1601 roku, dlatego te materialnych ladw po niej pozostao niewiele. S to przede wszystkim nieliczne papiery rcznie czerpane znakowane filigranem papierni, da-towane na okoo 1591 rok1. Z tego te wzgldu zebrany materia ikonograficzny do-tyczy zachowanego do dzi siedemnastowiecznego budynku myna papierniczego.

    T niecodzienn podr w czasie rozpoczyna na wystawie pochodzca z XIX wieku litografia Otto F. Pompejusa, wykonana wedug rysunku Friedricha B. Wernera. Przedstawia ona Duszniki w 1737 roku (Reinerz aus der Vogelschau 1737)2, a widoczna na grafice papiernia jest jej najstarszym znanym wyobraeniem plastycznym.

    1 Filigran zajmuje rodek parkusza, przedstawia posta w. Piotra en face w kole o rednicy 3040 mm. Zob. Ch.M. Briquet, Les filigranes, Leipzig 1923, fil. nr 7615; F. Hssle, Alte Papiermhlen der Provinz Schlesien, Der Papier-Fabrikant 1935, z. 33, s. 280; E.J. Labarre, The Nostitz Papers, Monumenta Chartae Papyraceae, Hilversum 1956, t. 5, s. 64; K. Maleczyska, Dzieje starego papiernictwa lskiego, WrocawWarszawaKrakw 1961, s. 165. Identyczny filigran znajduje si w zbiorach Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju [dalej: MPD], sygn. MD 543 AH.

    2 Litografia z albumu F. A. Pompejus, Album der Grafschaft Glatz, oder Abbildungen der Stdte, Kirchen, Klster, Schlsser und Burgen derselben, vor mehr als 150 Jahren. Glatz 1862. Muzeum Ziemi Kodzkiej w Kodzku, sygn. MZK-KOW-166/19.

  • 4TERESA WINDYKA

    Fot. 1. F.A. Pompejus, Reinerz aus der Vogelschau 1737, litografia 1862, Muzeum Ziemi Kodzkiej w Kodzku, sygn. MZK-KOW-166/19

    Litografia jako jedna z technik powielanych, rozpowszechniona pod koniec XVIII wieku w nastpnym stuleciu bya bardzo czsto uywana w drukarstwie do ilustrowania czasopism i ksiek. Obok wczeniej stosowanych miedziorytu i akwa-forty litografia przeznaczona bya dla szerokiego krgu odbiorcw, a w nastp-stwie rozwijajcego si ruchu turystycznego take dla osb poszukujcych pamitek turystycznych.

    Widoki papierni znajdziemy wic w dziewitnastowiecznych grafikach Friedri-cha Gottloba Endlera i W. Steinmetza, reprodukowanych nierzadko w wczesnych publikacjach3.

    3 J.J. Dittrich, Reinerz, seine heilquellen und Umgegend, Breslau 1838, Muzeum Ziemi Kodzkiej w Kodzku, sygn. 3882; Der Breslauer Erzhler, Breslau 1807. Eksponowana na wystawie litografia W. Steinmetza pochodzi ze zbiorw Muzeum Narodowego we Wrocawiu, sygn. VII-607.

  • 5Myn papierniczy w Dusznikach-Zdroju ikonografia

    Fot. 2. W. Steinmetz, Stadt Reinerz, 1838, litografia, Muzeum Narodowe we Wrocawiu, sygn. MNWr. VII-607

    W latach 20. i 30. minionego stulecia myn papierniczy sta si przedmiotem zainteresowania malarzy pejzaystw zwizanych ze rodowiskiem skupionym wok wrocawskiej Akademii Sztuki i Rzemiosa Artystycznego. Zainteresowa-nie artystw lskich malownicz architektur myna zaowocowao seri nastrojo-wych prac malarskich i graficznych Otto Mllera-Hartau, A. Schffera czy Kurta Langera.

  • 6TERESA WINDYKA

    Fot. 3. A. Schffer, Papiernia dusznicka, 1929, akwarela, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, sygn. MD 358 A

  • 7Myn papierniczy w Dusznikach-Zdroju ikonografia

    Fot. 4. O. Mller-Hartau, Papiernia dusznicka, 1931, olej/tektura, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, sygn. MD 322 A

    W tym czasie rkodzielnicza produkcja papieru w Dusznikach tracia na zna-czeniu, rosa natomiast zabytkowa warto dusznickiej papierni. Rozwaano nawet urzdzenie w niej regionalnego muzeum rzemiosa. Widoki zabytkowego myna pojawiay si coraz czciej na pocztwkach4, a take na pienidzach zastpczych, ktrych emisje suyy rwnie celom propagandowym i reklamowym. Emitowane w 1921 roku przez urzd miasta Duszniki zastpcze pienidze w formie papiero-wych bonw, ozdobionych grafik Antona Junga, drukowao znane gogowskie wydawnictwo Flemminga i Wiskotta (Flemming-Wiskott A.-G. Glogau)5. Z lat 30. ubiegego wieku pochodzi te cykl fotografii papierni, wykonanych czciowo z negatyww szklanych.

    4 Najwczeniejsze znane pocztwki, datowane na pierwsz dekad XX wieku, przedstawiaj myn papierniczy i s reprodukcjami dzie malarskich np. Paula Austa. Za najstarsze kartki uwaane s midzy innymi pocztwki ilustrujce najwyszy szczyt Karkonoszy niek, datowane na 1873 rok.

    5 Carl Flemming (18061878) w 1834 roku zaoy w Gogowie oficyn wydawnicz, w 1919 roku poczon w spk z wrocawsk firm Wiskottw, ktrych przodkowie byli producentami papieru. Zob. D. Baszczyk, R. Sachs, Sownik papiernikw lskich do 1945 roku, cz. 4: SZ, Rocznik Muzeum Papiernictwa 2010, t. 4, s. 199. W latach 20. XX wieku gogowska firma bya jedn z wikszych na lsku; drukowaa gwnie wydawnictwa kartograficzne, ale te banknoty, wysokiej jakoci reprodukcje dzie sztuki czy karty do gry. W 1931 roku wydawnictwo przeszo drog licytacji na wasno przedsibiorcy Georga Westermana. Zob. L. Biay, Z dziejw ruchu wydawniczego w Gogowie od pocztku XIX w. do 1939 r., Roczniki Biblioteczne 1988, nr 1, s. 1727.

  • 8TERESA WINDYKA

    Fot. 5. Pienidz zastpczy 1921, Wyd. Flemming-Wiskott Glogau, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, sygn. MD 926/12 AH

    Ikonografia papierni z okresu powojennego obfituje przede wszystkim w dziea malarskie i graficzne artystw bd zwizanych z pocztkami dusznickiego Mu-zeum Papiernictwa, bd te z nim wsppracujcych w nastpnych latach. Zygmunt Acedaski by jednym z autorw wystroju plastycznego Muzeum i pierwszej eks-pozycji muzealnej6. Natomiast Artur Goliski obecnie prowadzi pracowni grafiki w dusznickiej placwce.

    Fot. 6. Z. Acedaski, Myn papierniczy w Dusznikach Zdroju, 1968, linoryt, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, sygn. MD 246 A

    6 Umowa-zlecenie z dnia 10.06.1970, Archiwum MPD, teczka Wystawy stae, DO-601.

  • 9Myn papierniczy w Dusznikach-Zdroju ikonografia

    Fot. 7. I. Nowakowska-Acedaska, Zabytkowa papiernia w Dusznikach z 1605 r., 1968, olej/ptno, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, sygn. MD 240 A

    Fot. 8. A. Goliski, Papiernia, 2009, intaglio, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, sygn. MD 10 A mp

  • 10

    TERESA WINDYKA

    Fot. 9. W. Kolbusz, Papiernia w Dusznikach Zdroju, 2012, akwarela, Muzeum Papiernictwa w Dusznikach Zdroju, sygn. MD 368/1 A

    Z dziejw myna papierniczego w Dusznikach-Zdroju

    Tradycje papiernicze w Dusznikach-Zdroju sigaj XVI wieku. Dokadny czas po-wstania dusznickiej papierni i nazwisko jej budowniczego nie s jednak znane. Cz badaczy, powoujc si na zapisy w ksigach miejskich Dusznik z poowy XVI wieku, podaje trzy daty zwizane z pocztkiem papierni: 1560, 1561 i 1562 rok7. Niestety, nie cytuj oni treci wspomnianych archiwaliw. Jedynie Wilhelm Hohaus w publi-kacji z 1886 roku przytacza fragment dokumentu zawierajcego informacj o sprze-day w 1562 roku czci myna papiernikowi o nazwisku Nicol Kretschmer. Pisze

    7 W. Tomaszewska, Historia zabytkowej papierni w Dusznikach, Przegld Papierniczy 15 (1959), z. 11, s. 358; eadem, Z dziejw zabytkowej papierni w Dusznikach, Przegld Papierniczy 22 (1964), z. 12, s. 407408. F. Zimmermann, Beytrge zur Beschreibung von Schlesien, Bd. 9, Brieg 1789, s. 213, pisze najwczeniej o pierwszej papierni dusznickiej, istniejcej przed 1562 rokiem. Autor nie cytuje jednak rda tej informacji. Dzieo Zimmermanna przetumaczy i opracowa P. Pregiel, Duszniki przez Zimmermanna opisane, Rocznik Muzeum Papiernictwa 2010, t. 4, s. 81104.

  • 11

    Myn papierniczy w Dusznikach-Zdroju ikonografia

    on, i w dniu w. Bar-tomieja 1562 roku przed szanown rad miejsk stan Ambrosius Tepper, znany papiernik, i zezna, e prawnie i uczciwie sprzedaje Nicolowi Kret-schmerowi swoj cz myna papierniczego8.

    Ta informacja pozwa-la przypuszcza, e dusz-nicki myn papierniczy by wwczas wasnoci kilku osb, a pierwot-nie by moe nalea do miasta, gdy najwcze-niejsze znane filigrany, ktrymi znakowano pa-piery wyrabiane w Dusz-nikach, wyobraaj herb Dusznik, przedstawiaj-cy patrona kocioa pa-rafialnego w. Piotra z atrybutami: kluczem i ksig.

    Dokadny czas uksztatowania si herbu Dusznik nie jest znany. Najstarsza piecz mia-sta z herbem Dusznik pochodzi z koca XVI wieku, a najwczeniej-szy jej odcisk widnieje na dokumencie z 1602 roku9.

    8 W. Hohaus, Die Papierfabrikation in der Grafschaft Glatz, Glazer Vierteljahrschrift fr Geschichte und Heimatkunde der Grafschaft Glatz 1886, s. 222. Autor powouje si na niezachowany dokument z akt dusznickiego ratusza. Dokument cytuje in extenso: Vor einen ehrsamen und festen Rat ist kommen und gestanden Ambrosius Tepper, Papierer, bekannte und sagte aus, da er recht und redlich verkauft Nicol Kretschmern seinen Teil an der Papiermhle.

    9 M. Haisig, Herby mia