megep - sensörler

Click here to load reader

Post on 03-Jul-2015

11.521 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

T.C. MLL ETM BAKANLII

MEGEP(MESLEK ETM VE RETM SSTEMNN GLENDRLMES PROJES)

ELEKTRK ELEKTRONK TEKNOLOJS

SENSRLER VE TRANSDSERLER

ANKARA 2007

Milli Eitim Bakanl tarafndan gelitirilen modller; Talim ve Terbiye Kurulu Bakanlnn 02.06.2006 tarih ve 269 sayl Karar ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eitim Okul ve Kurumlarnda kademeli olarak yaygnlatrlan 42 alan ve 192 dala ait ereve retim programlarnda amalanan mesleki yeterlikleri kazandrmaya ynelik gelitirilmi retim materyalleridir (Ders Notlardr). Modller, bireylere mesleki yeterlik kazandrmak ve bireysel renmeye rehberlik etmek amacyla renme materyali olarak hazrlanm, denenmek ve gelitirilmek zere Mesleki ve Teknik Eitim Okul ve Kurumlarnda uygulanmaya balanmtr. Modller teknolojik gelimelere paralel olarak, amalanan yeterlii kazandrmak koulu ile eitim retim srasnda gelitirilebilir ve yaplmas nerilen deiiklikler Bakanlkta ilgili birime bildirilir. rgn ve yaygn eitim kurumlar, iletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modllere internet zerinden ulalabilirler. Baslm modller, eitim kurumlarnda rencilere cretsiz olarak datlr. Modller hibir ekilde ticari amala kullanlamaz ve cret karlnda satlamaz.

NDEKLERAIKLAMALAR ...............................................................................................................iv GR ..................................................................................................................................1 RENME FAALYET-1 .................................................................................................3 1. SENSR VE TRANSDSER KAVRAMLARI ...............................................................3 1.1. eitleri ....................................................................................................................4 1.2. eitli Sensr Uygulamalar ......................................................................................5 UYGULAMA FAALYET.............................................................................................6 LME VE DEERLENDRME ...................................................................................7 PERFORMANS DEERLENDRME .............................................................................8 RENME FAALYET-2 .................................................................................................9 2. ISI SENSRLER VE TRANSDSERLER ...................................................................9 2.1. PTC ..........................................................................................................................9 2.1.1. alma Prensibi ................................................................................................9 2.1.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................10 2.1.3. PTCnin Salamlk Testi ..................................................................................10 2.2. NTC........................................................................................................................10 2.2.1. alma Prensibi ..............................................................................................10 2.2.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................11 2.2.3. NTCnin Salamlk Testi..................................................................................11 2.3. Termokupl ( Islift ) ...............................................................................................12 2.3.1. alma Prensibi ..............................................................................................12 2.3.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................13 2.3.3. Salamlk Testi ................................................................................................13 2.4. rnek Uygulama Devresi ........................................................................................13 UYGULAMA FAALYET...........................................................................................14 LME VE DEERLENDRME .................................................................................16 PERFORMANS DEERLENDRME ...........................................................................17 RENME FAALYET-3 ...............................................................................................18 3. MANYETK SENSRLER VE TRANSDSERLER ....................................................18 3.1. Tanm ....................................................................................................................18 3.2. Kullanm Alanlar ...................................................................................................19 3.2.1. eitleri ve Yaplar .........................................................................................19 3.2.2. Elektronik Devreli Manyetik Sensrler (Yaklam Sensrleri) ..........................19 3.2.3. Alan (Hall) Etkili Transdserler .......................................................................21 UYGULAMA FAALYET...........................................................................................22 LME VE DEERLENDRME .................................................................................23 PERFORMANS DEERLENDRME ...........................................................................24 RENME FAALYET-4 ...............................................................................................25 4. BASIN (GERLME) TRANSDSERLER .................................................................25 4.1. Tanm ....................................................................................................................25 4.2. eitleri ..................................................................................................................25 4.2.1. Kapasitif Basn lme Sensrleri ...................................................................25 4.2.2. Strain Gage (ekil Deiiklii) Sensrler..........................................................26 4.2.3. Load Cell (Yk Hcresi) Basn Sensrleri ......................................................28 4.2.4. Piezoelektrik Basn lme Sensrleri .............................................................29 UYGULAMA FAALYET...........................................................................................30 i

LME VE DEERLENDRME .................................................................................31 PERFORMANS DEERLENDRME ...........................................................................32 RENME FAALYET-5 ...............................................................................................33 5. OPTK TRANSDSERLER VE SENSRLER .............................................................33 5.1. Foto Diren (LDR) ..................................................................................................33 5.1.1. alma Prensibi ..............................................................................................33 5.1.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................34 5.1.3. Salamlk Kontrol ..........................................................................................34 5.2. Foto Diyot...............................................................................................................34 5.2.1. alma Prensibi ..............................................................................................34 5.2.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................34 5.2.3. Salamlk Kontrol ..........................................................................................35 5.3. LED Diyot ..............................................................................................................35 5.3.1. alma Prensibi ..............................................................................................35 5.3.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................35 5.3.3. Salamlk Kontrol ..........................................................................................36 5.4. nfrared Diyot (IR Diyot, Kzl tesi Diyot) ............................................................36 5.4.1. alma Prensibi ..............................................................................................36 5.4.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................36 5.4.3. Salamlk Kontrol ..........................................................................................36 5.5. Foto Pil (Ik Pili, Gne Pili)..................................................................................37 5.5.1. alma Prensibi ..............................................................................................37 5.5.2. Kullanm Alanlar ............................................................................................38 5.6. Optokuplr..............................................................................................................38 5.6.1. alma Prensibi ..............................................................................................38 5.6.2. Yaps ..............................................................................................................39 5.6.3. Kullanm Alanlar ............................................................................................39 5.6.4. Salamlk Kontrol ..........................................................................................39 5.7. Uygulamada Kullanlan Baz Optik Sensrler ..........................................................40 5.7.1. Uygulamada Kullanlan eitleri......................................................................40 5.7.2. Uygulama rnekleri.........................................................................................42 UYGULAMA FAALYET...........................................................................................44 LME VE DEERLENDRME .................................................................................45 PERFORMANS DEERLENDRME ...........................................................................46 RENME FAALYET-6 ...............................................................................................47 6. SES SENSRLER VE TRANSDSER........................................................................47 6.1. Mikrofon.................................................................................................................47 6.1.1. Yaps ..............................................................................................................47 6.2. eitleri ..................................................................................................................48 6.2.1. Dinamik Mikrofonlar .......................................................................................48 6.2.2. Kapasitif Mikrofonlar.......................................................................................49 6.2.3. eritli (Bantl) Mikrofonlar...............................................................................50 6.2.4. Kristal Mikrofonlar ..........................................................................................51 6.2.5. Karbon Tozlu Mikrofonlar ...............................................................................52 6.3. Mikrofonun Salamlk Testi....................................................................................52 6.4. Hoparlr..................................................................................................................52 6.4.1. Dinamik (Hareketli Bobinli) Hoparlrler ..........................................................53 ii

6.4.2. Piezoelektrik (Kristal) Hoparlrler....................................................................54 6.5. Hoparlrlerin Salamlk Testi..................................................................................54 UYGULAMA FAALYET...........................................................................................55 LME VE DEERLENDRME .................................................................................56 PERFORMANS DEERLENDRME ...........................................................................57 MODL DEERLENDRME...........................................................................................58 CEVAP ANAHTARLARI .................................................................................................61 NERLEN KAYNAKLAR ..............................................................................................63 KAYNAKA ....................................................................................................................64

iii

AIKLAMALAR AIKLAMALARKOD ALAN DAL/MESLEK MODLN ADI MODLN TANIMI SRE N KOUL YETERLK Transdser ve sensrleri elektronik devrelerde kullanmak. Genel Ama Gerekli ortam salandnda sensrleri ve transduser tanyabilecek, devrelerde kullanabilecek, eitlerini ve zelliklerini bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz. Amalar 1. Transdser ve sensr kavramlarn, kullanm alanlarn, kullanm yerlerine gre eitlerini bileceksiniz. 2. Is transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz. 3. Manyetik transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz. 4. Basn transduser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn ve eitlerini bileceksiniz. 5. Optik transduser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz. 6. Ses transduser ve sensrlerinin yaplarn, alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz. Elektronik laboratuvar, sensr deney seti, eidi sensrler, sensr kataloglar, uygulama devreleri iin eitli elektronik malzemeler, osilaskop, multimetreve bilgi teknolojileri ortam iv 523EO0002 Elektrik Elektronik Teknolojisi Alan Ortak Sensrler ve Transdserler Sensrlerin ve transdserlerin alma prensiplerini, kullanm amalarn ve uygulamalarn reten renme materyalidir. 40/32

MODLN AMACI

ETM RETM ORTAMLARI VE DONANIMLARI

LME VE DEERLENDRME

Modln iinde yer alan her renme faaliyetinden sonra, verilen lme sorular, kendinize ilikin gzlem ve deerlendirmeleriniz yoluyla kazandnz bilgi ve becerileri lerek kendi kendinizi deerlendirebileceksiniz. retmen, modl sonunda size lme teknikleri uygulayarak modl uygulamalar ile kazandnz bilgi ve becerileri lerek deerlendirebilecektir.

v

vi

GR GRSevgili renci, Gnmzde gelien teknoloji ile beraber gnlk hayatmzda kullandmz elektronik cihazlarn saysnda her geen gn art olmaktadr. retim yapan ve hizmet sunan firmalarda da ayn ekilde elektronik sistemler her geen gn daha youn olarak kullanlmaktadr. Sanayi firmalarnn birou otomasyon sistemleri veya bilgisayar sistemleri kullanarak almaktadr. Sonu olarak artk gnmzde elektronik cihazlar kullanmn bilmek bir ayrcalk deil, okuma yazma bilmek kadar gereklidir. Sizler bu blm tercih ederek bu tip gelimelere topluma gre daha yakn olacaksnz. Elektrik ve elektronik teknolojisi alanndaki kalifiye eleman ihtiyac her geen gn artt iin daha kolay i bulabileceksiniz. Hem i hayatnda hem de gnlk yaamnzda bir adm nde olarak daha konforlu bir yaam sreceksiniz. Gnmzde fabrikalarda retim, otomatik alan makinelerle yaplyor. Ancak bu makinelerin kontrol elektronik ve bilgisayarl sistemlerle gerekletiriliyor. Makinelerde oluan mekaniksel ve fiziksel deiimleri bilgisayar sistemine aktarp bilgisayar sisteminde ilenip tekrar ayn makinenin ya da baka makinelerin kontroln yapmak mmkndr. te sensrler bu noktada devreye giriyor. Ortamda bulunan fiziksel bir deiiklii elektrik sinyallerine evirerek elektronik sistemlere aktarmak iin sensrleri kullanyoruz. Bunlara birka rnek verecek olursak yapacak rnlerin saylmasnda, kalite kontrolnn yaplmasnda, ortamdaki scakln nemin ya da n belli bir deer aralnda tutulmasnda hep sensrleri (alglayclar) kullanyoruz. Sensrler sadece endstriyel firmalarda kullanlan cihazlar deildir; gnlk hayatmzda da bizi deiik ortamlarda srekli gzleyen gzler gibidir. Bizim programladmz gibi ilerini aksatmadan yapan iilerdir. rnein; ayarladmz scakl alglayarak alan oda stclar, TV kumandasndan srekli emir bekleyen televizyonun kumanda alglaycs, bizi grdnde otomatik alan kaplar sensrlere en gzel rneklerdir.

1

2

RENME FAALYET-1 RENME FAALYET-1AMATransdser ve sensr kavramlarn, kullanm alanlarn, kullanm yerlerine gre eitlerini bileceksiniz.

ARATIRMA Sensrlerin kullanm alanlarn aratrnz. Topladnz bilgileri bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

1. SENSR VE TRANSDSER KAVRAMLARInsanlar evrelerindeki deiiklikleri duyu organlar vastas ile alglarlar ve buna bal olarak da hareket ederler. Buna rnekler verecek olursak dmzde stcy aarz veya ortam karanlk olduunda aarz. Bu ileri bizim yerimize yapacak cihazlar olsa ne gzel olurdu diye dndmz olmutur. te tm bu fiziksel ortam deiikliklerini (s, k, basn, ses, vb.) bizim yerimize alglayan cihazlara sensr, alglad bilgiyi elektrik enerjisine eviren cihazlara transdser denir. Sensrlerden alnan veriler elektrik sinyaline dntrldkten sonra elektronik devreler tarafndan yorumlanarak mekanik aletlere kumanda edilebilir. Bu sayede hem gnlk hayatmz hem de endstriyel retim srelerini ok daha kolaylatrm oluruz. Biz bu modlde hep birlikte balca sensr ve transdserleri tanyarak kullanm alanlarn greceiz. Aslnda, sensr ve transdserleri kesin izgilerle birbirinden ayrmak biraz zordur. yle ki; mikrofon sesi alglayan bir sensrdr. te yandan, ses dalgalarn, iindeki bobin araclyla elektrik akmna dntrd iin bir transdserdir. Bu yzden bu iki kelimeyi e anlaml kabul edebiliriz.

3

ekil 1.1: eitli optik sensrler

ekil 1.1'de eitli optik sensrler grlmektedir. ekilden de anlalaca gibi piyasadaki sensrler tek bir yap eklinde bulunmamakta; ihtiyaca, kullanm yerine ve hassasiyete gre boyutlar ve ekilleri deimektedir. Bu durum sadece optik sensrler iin deil tm sensrler iin geerlidir. Bundan dolay ihtiyacmz olan sensr ancak firmalarn kataloglarn inceleyerek seebiliriz. Sensrlerin dier elektronik malzemeler gibi standart bir yaplar veya ekilleri yoktur.

1.1. eitleriOrtamda oluan fiziksel bir deiiklikten dolay mekanik bir makineyi veya elektronik bir devreyi altrmamz gerektiinde sensrleri kullanrz. Ancak tespit edeceimiz deiiklie uygun sensr kullanmalyz. rnein ortamdaki scaklk deiimini alglamak iin s sensrlerini, k deiimini alglamak iin optik sensrlerini kullanmalyz. Sensr eitlerini yle sralayabiliriz.

Is Transdser ve Sensrleri Manyetik Transdser ve Sensrler Basn (gerilme) Transdserleri Optik Transdser ve Sensrler Ses Transdser ve sensrleri

Bu arada bahsetmemiz gereken bir konu da sensrlerin aktif ve pasif sensrler olarak snflandrlmasdr. Pasif sensrler alrken dardan enerjiye ihtiya duyan elemanlardr. Aktif sensrler ise almak iin dardan bir enerjiye ihtiya duymayan elemanlardr.

4

1.2. eitli Sensr Uygulamalar

ekil 1.2: Sensrl otomatik kap

ekil 1.2deki uygulamada zerinde hareket alglayc bir sensre sahip olan otomatik bir kap grlmektedir.

inden gemi olduumuz metal detektr cihaz manyetik sensrler vastas ile silah bak gibi youn metalleri alglayarak alarm veren bir cihazdr.

ekil 1.3: Metal dedektr

5

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETlem Basamaklar htiyaca uygun sensr ve transdseri tespit etmek. neriler Ortamda alglamanz gereken fiziksel deiiklii belirleyerek sensr eitlerinden uygun olan seiniz (r: scaklk sensr, optik sensr vb.). Sensr ve transdserler, transistrler gibi tek bir katalogda toplanmad iin ncelikle piyasadan bulabileceiniz sensrlerin kataloglarn edininiz. Sensr reten firmalara telefonla ulaarak ihtiyaca gre (scaklk, basn, nem vb.) internetten aratrp temin edebilirsiniz.

htiyaca uygun zellikte sensr ve transdser semek.

6

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEAadaki sorular cevaplayarak faaliyette kazandnz bilgi ve becerileri lnz.

LME SORULARIAadaki cmlelerin boluklarna uygun kelimeleri yaznz. 1. Ortamdaki s,k, ses, basn gibi deiiklikleri alglayan elektronik elemanlara .......... denir. 2. Transdserler, sensrlerden aldklar bilgiyi ..................... sinyaline evirir. 3. Otomatik bir klimann kontrol devresinde .. sensr bulunur . 4. Sensrler, elektronik devrelerin ............................ organlardr. 5. Sensrlerden alnan bilgiler .............................................tarafndan baka enerjilere dntrlr. 6. Sensr seerken ncelikle . unsuru dikkate almalyz. 7. Aradmz zelliklere uygun sensrleri firma .. inceleyerek bulabiliriz. 8. Ortamdaki k deiimlerini..sensrler vastas ile alglayabiliriz. 9. Optik sensrlerin insandaki karl dir.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz. Tm sorulara doru cevap verdiyseniz modl deerlendirmeye geiniz.

7

PERFORMANS DEERLENDRME PERFORMANS DEERLENDRMEBir arkadanzla birlikte yaptnz uygulamay deerlendirme leine gre deerlendirerek, eksik veya hatal grdnz davranlar tamamlama yoluna gidiniz.

DEERLENDRME LTLER1 2 3 4 Faaliyet iin ortam hazrladnz m? Ortamdaki hangi deiiklii alglamanz gerektiini tespit edebildiniz mi? Katalog incelemesi yaptnz m? Verilen ltleri gz nne alarak ihtiyacnz olan sensr tespit edebildiniz mi? Dzenli ve Kurallara Uygun alma 5 6 Meslee uygun kyafet(nlk) giydiniz mi? Devrenizi retmeninize gsterdiniz mi?

Evet

Hayr

DEERLENDRMEYaptnz deerlendirme sonunda hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Eksikliklerinizi aratrarak ya da retmenizden yardm alarak tamamlayabilirsiniz. Cevaplarnzn tamam evet ise bir sonraki faaliyete geiniz.

8

RENME FAALYET-2 RENME FAALYET-2AMAIs transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz.

ARATIRMA Elektrikli stclar bulunduu ortam strken, oda scakl belli bir scakla ulatnda devrelerini kapatr, ortam souduunda ise tekrar alr. Bu sistemin nasl altn aratrnz. Topladnz bilgileri bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

2. ISI SENSRLER VE TRANSDSERLEROrtamdaki s deiimini alglamamza yarayan cihazlara s veya scaklk sensrleri diyoruz. Birok maddenin elektriksel direnci scaklkla deimektedir. Scakla kar hassas olan maddeler kullanlarak scaklk kontrol ve scaklk lm yaplr. Scaklk ile direnci deien elektronik malzemelere; term (scaklk), rezistr (diren), kelimelerinin birleimi olan termistr denir. Termistrler genellikle yar iletken malzemelerden imal edilmektedir. Termistr yapmnda ounlukla oksitlenmi manganez, nikel, bakr veya kobaltn karm kullanlr. Termistrler ikiye ayrlr scaklkla direnci artan termistre PTC, scaklkla direnci azalan elemana da NTC denir.

2.1. PTC2.1.1. alma PrensibiBulunduu ortamn veya temas ettii yzeyin scakl arttka elektriksel direnci artan devre elemandr.

9

(a)

(b) ekil 2.1: a eitli PTCler b:Karakteristii c:Sembol

(c)

2.1.2. Kullanm AlanlarPTCler - 60 C ile +150 C arasndaki scaklklar da kararl bir ekilde alr. 0.1 C ye kadar duyarllkta olanlar vardr. Daha ok elektrik motorlarn fazla snmaya kar korumak iin tasarlanan devrelerde kullanlr. Ayrca s seviyesini belirli bir deer aralnda tutulmas gereken tm ilemlerde kullanlabilir.

2.1.3. PTCnin Salamlk TestiPTCyi ekil 2.2de grld ohmmetreye baladnzda ilk olarak oda scaklnda PTCnin zerinde yazl deeri okumanz gerekiyor. Daha sonra mum veya benzeri bir ara ile sttnzda direnci ykseliyor ise PTC salamdr. Bunun dnda bir durum gerekleiyor ise PTC arzaldr.

ekil 2.2: PTCnin salamlk testi

2.2. NTC2.2.1. alma PrensibiBulunduu ortamn veya temas ettii yzeyin scakl arttka elektriksel direnci azalan devre elemandr.

10

(a)

(b) ekil 2.3:.a eitli NTCler b:Karakteristii c:Sembol

(c)

2.2.2. Kullanm AlanlarNTCler - 300 C ile +50 C arasndaki scaklklar da kararl bir ekilde alrlar. 0.1 Cye kadar duyarllkta olanlar vardr. Daha ok elektronik termometrelerde, arabalarn radyatrlerin de, amplifikatrlerin k g katlarnda, s denetimli havyalarda kullanlrlar. PTClere gre kullanm alanlar daha fazladr.

ekil 2.4: NTCli dijital termometre ve NTCli scaklk kontrol devresi

2.2.3. NTCnin Salamlk TestiNTCyi ekil 2.5te grld ohmmetreye baladnzda ilk olarak oda scaklnda NTCnin zerinde yazl deeri okumanz gerekiyor. Daha sonra mum veya benzeri bir ara ile sttnzda direnci azalyor ise NTC salamdr. Bunun dnda bir durum gerekleiyor ise NTC arzaldr.

11

ekil 2.5: NTCnin salamlk testi

2.3. Termokupl ( Islift )2.3.1. alma PrensibiBtn iletkenler stldklarnda ilerinde bulunan elektronlarda bir hareketlenme meydana gelir. Ancak bu hareketlenme eitli iletkenler arasnda farkllk gstermektedir. Bu maddenin ayrt edici zelliklerinden biridir. Biz de iletkenlerin bu farklarndan yararlanarak scaklk lm yapabiliriz. ki farkl iletkenin birer ular birbirine kaynak edilip ya da skca birbirine balanp bota kalan ularna hassas bir voltmetre balandnda, eer birletirdiimiz ucu strsak, scaklkla orantl olarak voltmetrede mVlar mertebesinde bir DA gerilim elde ederiz. Elde ettiimiz gerilimin deeri kullandmz metallerin scakla verdii tepki ile orantldr.

ekil 2.6: Termokuplun yaps

evresel etkenlerden zarar grmemesi iin genelde birleim noktas bir klf iinde bulundurulur. Ayrca termokupullar gerilim rettikleri iin aktif transdserlerdir. PTC ve NTC ise pasif transdserlerdir. k gerilimleri ok dk olduundan, daha ok kna bir gerilim ykseltici balanarak kullanlr. Termokuplun yapmnda genellikle bakr, demir, konstantan, platin, mangan, nikel gibi metaller kullanlr. 12

2.3.2. Kullanm AlanlarTermokupllar -200 C ile +2300 C arasnda alabildiklerinden endstride en ok tercih edilen s kontrol elemanlardr. Genellikle endstri tesislerindeki yksek scaklkta alan kazanlarn s kontrolnde kullanlr.

2.3.3. Salamlk TestiAvometre milivolt (rnein;200mV.) kademesine alnr. Termokuplun ularna avometrenin prop ular sabitlenir. Termokuplun ucu havya yada akmakla stlr. Avometrenin ekrannda gerilim deiimi olup olmad gzlenir. Gerilim deiimi varsa termokupl salamdr.

2.4. rnek Uygulama Devresi

ekil 2.8:PTC uygulama devresi

ekil 2.8de verilen devrede PTC uygulamas grlmektedir. PTClerin zerinde yazl olan diren deeri oda scaklnda grlen diren deeridir. ekil 2.8deki devrede ortam normal oda scaklnda(20 C) iken PTCnin direnci dk olacandan transistrn beyz ucu tetikleme gerilimi alamayacandan LED yanmaz. PTCyi bir havya ile sttmzda PTCnin direnci artar, dolaysyla PTC zerine den gerilim artar. Bylece transistr iin gerekli olan beyz gerilimi pozitif(+) beslemeye yaklar ve transistr iletime geer, LED yanar. Devredeki potansiyometre ile devrenin scaklk alglama seviyesini(hangi scaklkta iletime geeceini veya kalibrasyonunu) ayarlamak iin kullanlr. Sonu olarak, normal scaklkta LED yanmaz iken PTC sndnda LED yanar.

13

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETlem Basamaklar PTCyi semek. PTC yi deitirmek.

nerilerncelikle PTC ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Uygulama devresini inceleyiniz aklamasn okuyunuz. Devrede kullanacanz malzemelerin listesini karnz. zellikle devrede kullanacanz PTCyi zelliklerine gre firma kataloglarndan seiniz. Kullanacanz PTCyi bilgi konularnda gsterildii gibi test ediniz. Uygulama devrenizi kurunuz ve devreye enerji veriniz. Potansiyometre ile devreyi kalibre ediniz. Devreyi ayarladktan sonra eitli scaklklardaki almasn gzleyiniz. Sensr ve transdserler, transistrler gibi tek bir katalogda toplanmad iin ncelikle piyasadan bulabileceiniz sensrlerin kataloglarn edininiz. Sensr reten firmalara telefonla ulaarak ihtiyaca gre(scaklk, basn, nem vb.) internetten aratrp temin ediniz. ncelikle NTC ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Depo sorumlusundan eitli NTCler alarak katalog bilgilerini aratrnz. Elinizdeki NTCleri katalog bilgilerine gre multimetre ile test ediniz. ekil 2.8deki PTC uygulama devresinde PTC yerine NTC balayarak devreye enerji veriniz. ncelikle oda scaklnda devrenin almasn gzleyiniz. NTCyi havya ile starak devrenin almasn gzleyiniz. Devredeki potansiyometre ile hassasiyetini deitirebilirsiniz. Devrenizin eitli scaklklardaki almasn gzleyiniz.

htiyaca uygun zellikte sensr ve transdser semek.

NTC yi semek.

NTCyi deitirmek.

14

Termokuplu semek. Termokuplu deitirmek.

ncelikle termokupl ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Depo sorumlusundan eitli boy ve zelliklerde termokupllar alnz. Aldnz termokupllarn zelliklerini kataloglardan inceleyiniz. Elinizdeki termokupllar katalog bilgilerine gre multimetre ile kontrol ediniz. Termokupllar daha ok sanayi firmalarnda kullanlan cihazlardr. Bundan dolay onlar fabrikalarda grmeniz size daha yararl olacaktr. evrenizdeki termokupl kullanan iletmeleri aratrnz. letmelerde termokupl uygulamalarn gzlemleyiniz.

15

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEAadaki sorular cevaplayarak faaliyette kazandnz bilgi ve becerileri lnz.

LME SORULARIAadaki cmlelerin boluklarna uygun kelime ya da kelimeleri yaznz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. Ortamdaki s deiiklikleri alglayan elektronik elemanlara .......... sensr denir. Scaklk ile elektriksel direnci deien elemanlara genel olarak . denir. Is arttka direnci artan eleman..................................... dir . Is arttka direnci azalan eleman..................................... dir . Yksek scaklklarn tespitinde daha ok ....................... kullanlr. Ortamdaki s deiikliine gre ularnda gerilim oluan elemana ..................... denir. Devremizi hazrladktan sonra belli scaklklarda istediimiz tepkileri vermesi iin ncelikle yapmalyz.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz. Tm sorulara doru cevap verdiyseniz modl deerlendirmeye geiniz.

16

PERFORMANS DEERLENDRME PERFORMANS DEERLENDRMEBir arkadanzla birlikte yaptnz uygulamay deerlendirme leine gre deerlendirerek, eksik veya hatal grdnz davranlar tamamlama yoluna gidiniz.

DEERLENDRME LTLER1 2 3 4 Faaliyet iin ortam hazrladnz m? htiyacnz olan scaklk sensrn kataloglardan seebildiniz mi? Devrelerin alma prensiplerini anladnz m? Devrenizi altrabildiniz mi? Dzenli ve Kurallara Uygun alma 5 6 Meslee uygun kyafet(nlk) giydiniz mi? Devrenizi retmeninize gsterdiniz mi?

Evet

Hayr

DEERLENDRMEYaptnz deerlendirme sonunda hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Eksikliklerinizi aratrarak ya da retmenizden yardm alarak tamamlayabilirsiniz. Cevaplarnzn tamam evet ise bir sonraki faaliyete geiniz.

17

RENME FAALYET-3 RENME FAALYET-3AMAManyetik transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz.

ARATIRMA El tipi metal dedektrlerinin alma prensibini aratrnz. Aratrmalarnz cihaz satclarndan internetten ve okul ktphanesinden yapabilirsiniz. Topladnz bilgileri bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

3. MANYETK SENSRLER VE TRANSDSERLER3.1. TanmBir tel bobin haline getirilip iinden akm geirilirse, bu bobinin iinde ve evresinde manyetik alan oluur. Bu manyetik alan gzle grlmez. Ancak bu bobinin ierisindeki nvenin hareketi ve bobinin evresinden yaklatrlan metaller bobinin indktansn deitirir. te bu prensipten hareketle manyetik sensrler gelitirilmitir.

ekil 3.1: inden bir akm geen bobinin evresinde manyetik alan oluur

18

3.2. Kullanm AlanlarManyetik sensr ve transdserlerin bir ok kullanm alan vardr. Bunlar gnlk hayatmzda daha ok gvenlik gerektiren yerlerde metallerin (silah, bak gibi) aranmasnda, hazine arama dedektrlerinde kullanlr. Sanayide ise kumanda ve kontrol sistemlerinde, tp elektroniinde, fabrikalarda, otomatik kumanda kontrol uygulamalarnda, yer deiimlerinin hassas olarak llmesinde kullanlr.

3.2.1. eitleri ve YaplarBobinli manyetik sensrler: Bir bobinin iinde bulunan nvenin konumu ekil 12'de grld gibi hareket ettildii zaman bobinin indktans deimektedir. te bu prensipten yola klarak bobinli manyetik sensrler gelitirilmitir.

ekil 3.2: Bobinli endktif sensr

3.2.2. Elektronik Devreli Manyetik Sensrler (Yaklam Sensrleri)

ekil 3.3: Elektronik devreli manyetik sensrn i yaps

19

inden akm geen bir bobinin evresinde manyetik alan oluuundan bahsetmitik. Bu manyetik alann iine metal bir cisim girerse bu bobinin indktans deiir. Bu indktans deiimi sensrn iinde bulunan devrenin dengesini (rezonansn) bozar. Sensrn iinde bulunan lm yapan devre sayesinde metalin yaklatn ve ne kadar yakn olduunu tespit edebiliriz.

ekil 3.4: ki farkli firmanin elektronik devreli yaklaim sensr

ekil 3.5: Hazine arama cihazi ve metal dedektr

Hazine arama cihazlarnda srekli manyetik alan yaylyor, metal bir cisim bizim cihazmzn manyetik alan iine girdiinde cihaz bizi uyaryor. Byk alveri merkezlerinde bulunan metal arama cihazlar da ayn prensiple almaktadr.

20

ekil 3.6: El tipi metal dedektr ve koli arama dedektr

3.2.3. Alan (Hall) Etkili Transdserler

Hall Gerilimiekil 3.7: Alan etkili transdserler

Alan etkili transdserler hassas mesafe, pozisyon ve dn alglayclar olarak kullanr. alma prensipleri ise iletken ya da yar iletken malzemeden yaplm bir levha yukardaki ekilde grld gibi bir manyetik alan iindeyken, A ve B ularndan DC gerilim uygulandnda, C ve D noktalar arasnda bir potansiyel fark oluur. Bu gerilimin deeri manyetik alana levhann yaknl ile deiir. Bu prensipten yararlanlarak alan etkili transdserler domutur.

ekil 3.8: Alan etkili transdserlerin yaplar ve aralarda alan etkili sensrlerin kullanlmas

21

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETlem Basamaklar Manyetik transduseri /sensr semek.

nerilerncelikle bilgi konularn okuyunuz. Sizlere verilen sensrlerin teknik zelliklerini kataloglardan inceleyiniz. Elinizdeki manyetik sensrleri katalog bilgilerine gre multimetre ile test ediniz. Elinizdeki manyetik sensrleri yaplarna gre ayrarak balant emasn inceleyiniz. Sensrleri balant emasna uygun bir ekilde balayarak almasn gzlemleyiniz. Sensrlerin almas hakknda bir rapor hazrlaynz.

Manyetik transduseri /sensr deitirmek.

22

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEAadaki sorular cevaplayarak faaliyette kazandnz bilgi ve becerileri lnz.

LME SORULARIAadaki cmlelerin boluklarna uygun kelime ya da kelimeleri yaznz. 1. inden akm geen bobinin evresinde ..alan oluur. 2. Bobinin ierisindeki nvenin hareket etmesi bobinden geen deiime sebep olur. 3. Gnlk hayatmzda manyetik sensrler daha ok ..tespitinde kullanlr. 4. Elektronik devreli manyetik sensrler evresine srekli .. alan yayar. 5. Elektronik devreli manyetik sensrlerin etki alanna bir .. girdiinde bobinin devreden ektii akmda art olur. 6. Alan etkili magentik transdserler gerilimle alr.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz. Tm sorulara doru cevap verdiyseniz modl deerlendirmeye geiniz.

23

PERFORMANS DEERLENDRME PERFORMANS DEERLENDRMEBir arkadanzla birlikte yaptnz uygulamay deerlendirme leine gre deerlendirerek, eksik veya hatal grdnz davranlar tamamlama yoluna gidiniz.

DEERLENDRME LTLER1 2 3 4 Faaliyet iin ortam hazrladnz m? htiyacnz olan scaklk sensrn kataloglardan seebildiniz mi? Devrelerin alma prensiplerini anladnz m? Devrenizi altrabildiniz mi? Dzenli ve Kurallara Uygun alma 5 6 Meslee uygun kyafet(nlk) giydiniz mi? Devrenizi retmeninize gsterdiniz mi?

Evet

Hayr

DEERLENDRMEYaptnz deerlendirme sonunda hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Eksikliklerinizi aratrarak ya da retmenizden yardm alarak tamamlayabilirsiniz. Cevaplarnzn tamam evet ise bir sonraki faaliyete geiniz.

24

RENME FAALYET-4 RENME FAALYET-4AMABasn transdser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn ve eitlerini bilecektir.

ARATIRMA Bakkallarda ve marketlerde kullanlan elektronik gstergeli terazilerin alma prensibini aratrnz. Aratrmalarnz sonucu topladnz bilgileri bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

4. BASIN (GERLME) TRANSDSERLER4.1. TanmHer trl fiziki kuvvet ve basn deiimini alglayan ve bu deiimi elektriksel sinyale eviren elemanlara basn sensr denir.

4.2. eitleriBasn sensrleri, alma prensibine gre drt grupta incelenebilir. Bunlar: Kapasitif basn lme sensrleri Strain gage (ekil deiiklii) sensrler Load cell (yk hcresi) basn sensrleri Piezoelektrik zellikli basn lme sensrleri

4.2.1. Kapasitif Basn lme Sensrleri

ekil 4.1: Kapasitif sensrler

25

Kondasatrler yaplar gerei elektrik yk depolayabilir. Kondansatrlerin yk depolayabilme kapasiteleri ise kondansatr plakalarnn boyutlarna, bu plakalar arasndaki mesafenin uzaklna ve iki plaka arasndaki yaltkan malzemenin zelliine baldr. Sonu olarak kondansatr plakalar birbirinden uzaklatrlrsa ya da esnetilirse veya iki plaka arasndaki dielektrik malzeme hareket ettirilirse, kondansatrn kapasitesi deiir. Kondansatrn kapasitesi ile beraber alternatif akma gsterdii diren de deiir. te bu prensipten hareketle kapasitif basn sensrleri retilmitir. ekil 4.1.ada esnek plakal bir kapasitif sensr gsterilmitir. ekilde grld gibi plakann biri sabit dieri esnektir. Esnek plakaya bir basn uygulandnda basnla orantl olarak kondansatrn kapasitesi ve kapasitif reaktans (kondansatrn AAa kar direnci) deiecektir. Bu diren deiimi ile orantl olarak basn bykln tespit edebiliriz. ekil 4.1deki dier ekillerde de kondansatr plakalarnn uzaklap yaklamas gsterilmitir. Az nce bahsettiimiz gibi plakalarn uzakl da kondansatrn AA direncini deitirdiinden bu diren deiimi ile hareketin miktarn bulabiliriz. Kapasitif prensiple alan sensrler basn sensr olarak kullanld gibi yaklam ve pozisyon sensr olarak da kullanlmaktadr.

4.2.2. Strain Gage (ekil Deiiklii) Sensrler

ekil 4.2: Strain gagenin i yaps

Temel olarak strain gageler esneyebilen bir tabaka zerine ince bir telin veya eridin ok kuvvetli bir yaptrc ile yaptrlmasndan olumutur. zerindeki basncn etkisinden dolay tabakann esnemesi ile birlikte iletken eridin de gerilerek uzamasna sebep olacaktr.Bu uzama esnasnda telin boyu uzayarak kesiti azalacaktr. Bilindii gibi iletkenlerin kesiti azaldka direnleri artacandan uygulanan kuvvete bal olarak iletkenin direncinde deime olacaktr. Bu diren deiimine bal olarak uygulanan kuvvetin miktarn tespit edilebilir.

26

ekil 4.3: eitli strain gage tipleri

ekil 4.4: Bisikletin salamlk testinde kullanlan strain gage

ekil 4.5: Pervane esnemesinin alglanmasnda kullanlan strain gageler

27

4.2.3. Load Cell (Yk Hcresi) Basn Sensrleri

ekil 4.6: Load cellin i yaps

Yk hcresi (load cell) daha ok elektronik terazilerin yapmnda kullanlan basn sensrdr. Asl alma prensibi strain gage gibidir. Yukarda 4 noktadan lme yapan bir yk hcresi grlmektedir. Tek noktadan ya da iki noktadan lm yapanlar da bulunmaktadr. ekil 4.6da A, B, C, D noktalarndaki strain gagelerin direnleri basnca bal olarak deiir. Bu deiim ile orantl olarak da basn miktarn tespit edebiliriz.

ekil 4.7: Load cell rnekleri

28

4.2.4. Piezoelektrik Basn lme Sensrleri

ekil 4.8: Piezoelektrik basin sensrleri

Basncn elektrik akmna dntrlme yollarndan biri de piezoelektrik olaydr. Piezoelektrik zellikli alglayclarda kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddeler kullanlr. Bu elemanlar zerlerine gelen basnca gre kk deerli bir elektrik gerilimi ve akm retir. Bu elektrik akmnn deeri basncn deeri ile doru orantldr. Piezoelektrik zellikli elemanlar hzl tepki verdiklerinden ani basn deiikliklerini lmede yaygn olarak kullanlr.

29

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETlem Basamaklar transduserini

nerilerncelikle bilgi konularn okuyunuz. Sensrlerin fiziksel zelliklerini inceleyiniz. Sizlere verilen sensrlerin teknik zelliklerini kataloglardan inceleyiniz. Elinizdeki basn sensrlerini katalog bilgilerine gre multimetre ile test ediniz. Elinizdeki basn sensrlerini yaplarna gre ayrarak kataloglardan balant emasn inceleyiniz. Sensrleri balant emasna uygun bir ekilde balayarak almasn gzlemleyiniz. Sensrlerin almas hakknda bir rapor hazrlaynz.

Basn semek.

transduserini

Basn deitirmek.

30

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEAadaki sorular cevaplayarak faaliyette kazandnz bilgi ve becerileri lnz.

LME SORULARIAadaki cmlelerin boluklarna uygun kelime ya da kelimeleri yaznz. 1. zerine uygulanan kuvvete gre elektriksel zelliklerinde deime gsteren elemanlara ..sensr denir. 2. Bir kondasatrn kapasitesi deitiinde buna bal olarak AC akma kar gsterdii deiir. 3. Strain gage sensrlerin zerine kuvvet uygulandnda zerindeki telin boyunda oluur. 4. Kesiti bir metalin direnci artar. 5. Elektronik terazilerin yapmnda .sensrler kullanlr. 6. zerine uygulanan basnca bal olarak gerilim reten kristal yapl sensrlere basn sensrleri denir.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz. Tm sorulara doru cevap verdiyseniz modl deerlendirmeye geiniz.

31

PERFORMANS DEERLENDRME PERFORMANS DEERLENDRMEBir arkadanzla birlikte yaptnz uygulamay deerlendirme leine gre deerlendirerek eksik veya hatal grdnz davranlar tamamlama yoluna gidiniz.

DEERLENDRME LTLER1 2 3 4 Faaliyet iin ortam hazrladnz m? Basn sensrlerinin eitlerine gre alma prensibini anladnz m? htiyacnz olan basn sensrn kataloglardan seebildiniz mi? Verilen ltleri gz nne alarak ihtiyacnz olan sensr tespit edebildiniz mi? Dzenli ve Kurallara Uygun alma Meslee uygun kyafet (nlk) giydiniz mi? Devrenizi retmeninize gsterdiniz mi?

Evet

Hayr

5 6

DEERLENDRMEYaptnz deerlendirme sonunda hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Eksikliklerinizi aratrarak ya da retmenizden yardm alarak tamamlayabilirsiniz. Cevaplarnzn tamam evet ise bir sonraki faaliyete geiniz.

32

RENME FAALYET-5 RENME FAALYET-5AMAOptik transduser ve sensrlerinin alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz.

ARATIRMA Karanlkta alan gece lambalarnn alma prensibini aratrnz. Topladnz bilgileri rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

5. OPTK TRANSDSERLER VE SENSRLERIk etkisi ile alan elektronik devre elemanlarna genel olarak optik elemanlar diyoruz. imdi bunlardan bazlarn beraberce inceleyeceiz.

5.1. Foto Diren (LDR)5.1.1. alma PrensibiKalsiyum slfat ve kadmiyum selenid gibi baz maddeler zerlerine den k ile ters orantl olarak diren deiimi gsterir. Bu maddelerden yararlanlarak foto diren ad verilen devre elemanlar yaplmtr. zerine k dtnde direnci azalan, karanlkta ise yksek diren gsteren devre elemanna foto diren denir.

ekil 5.1: Foto diren ve sembol

33

5.1.2. Kullanm AlanlarIk deiimi ile kontrol etmek istenilen tm devrelerde kullanabilir. zellikle gece lambalar ve sokak lambalarnda kullanlmaktadr.

5.1.3. Salamlk KontrolAvometrenizi ohm kademesine getiriniz. Foto direnci avometrenize baladktan sonra zerine bir el feneri yardm ile k tuttuunuzda direncinin azaldn ve zerine bir kalem kapa veya benzeri bir nesne ile kararttnzda ise direncin arttn gzlemlemeniz gerekiyor. Eer diren deiimi anlatld ekilde oluuyorsa, LDR salam, farkl bir ekilde ise arzaldr.

5.2. Foto Diyot5.2.1. alma PrensibiFoto diyotlar k etkisi ile ters ynde iletken olan diyotlardr. Ters polarma altnda kullanlr. Doru polarmada normal diyotlar gibi alr, ters polarmada ise N ve P maddelerinin birleim yzeyine k dene kadar yaltkandr. Birleim yzeyine k dtnde ise birleim yzeyindeki elektron ve oyuklar aa kar ve bu ekilde foto diyot zerinden akm geer. Bu akmn boyutu yaklak 20 mikroamper civarndadr. zerine k dtnde katotdan anota doru akm geiren elemanlara foto diyot denir.

ekil 5.2: eitli foto diyotlar ve sembol

5.2.2. Kullanm AlanlarFoto diyot televizyon veya mzik setlerinin kumanda alclarnda yaygn olarak kullanlr. 34

5.2.3. Salamlk KontrolAvometrenizi ohm kademesine getiriniz. Foto diyotu avometre k polaritesine ters olarak baladktan sonra zerine bir el feneri yardm ile k tuttuunuzda direncinin azaldn ve zerini bir kalem kapa veya benzeri bir nesne ile kararttnzda direncin arttn gzlemlememiz gerekiyor. Eer diren deiimi anlatld ekilde oluyorsa, foto diyot salamdr.

5.3. LED Diyot5.3.1. alma PrensibiLED ismi, ingilizce Light Emitting Diode (k yayan diyot) kelimelerinin ba harflerinden olumaktadr. LEDe doru polarma uygulandnda P maddesindeki oyuklarla N maddesindeki elektronlar birleim yzeyinde ntrleir. Bu birleme annda ortaya kan enerji k enerjisidir. Bu n gzle grlebilmesi iin ise P ve N maddelerinin birleim yzeyine "galyum arsenid" maddesi katlmtr. LEDlerin, yeil, krmz, sar ve mavi olmak zere 4 eit renk seenei vardr. Piyasada ok deiik ekil, ebad, renk ve fiyatta bulunmaktadr. LED diyotlar doru polarmalandrldklarnda k yayan elektronik devre elemanlardr.

ekil 5.3: LED diyot ve sembol

5.3.2. Kullanm AlanlarBu kl diyotlar, kullanl ve pratik olmalarnn yan sra olduka ucuz olmalar nedeniyle gsterge olarak dier tip lambalarn yerini almlardr. LED diyotlarn kullanm alanlar ok genitir. ok az enerji harcadklar iin elektronik devrelerin testlerinde, tm elektronik cihazlarn zerinde altn gsteren k olarak kullanlmaktadr. Genellikle LED diyotlarn bacaklar kartrlmaktadr. ekil 5.3 te grld gibi ksa bacak katot, uzun bacak ise anotdur. LEDin bacaklar ayn boyda ise iindeki plakalara bakarak kk olan anot byk olan katottur diyebiliriz. Bunun yannda LED diyotlarn katot ucunun olduu tarafta bir kesik bulunmaktadr. 35

5.3.3. Salamlk KontrolLED diyotun salamlk kontroln multimetre ile yapabiliriz. Multimetremiz ohm kademesinde iken diyotun anoduna eksi(-), katoduna art (+) gerilim uygulandnda sonsuz diren gstermelidir. Dier durumda ise bir miktar diren gsterip k vermelidir. Testimiz anlattmz ekilde sonulanyor ise, diyodumuz salam, bunun dndaki durumlarda arzaldr.

5.4. nfrared Diyot (IR Diyot, Kzl tesi Diyot)5.4.1. alma Prensibinfraruj LED, normal LEDin birleim yzeyine galyum arsenid maddesi katlmam halidir. nfrared diyot grnmez (mor tesi, kzl tesi) k yayar.

ekil 5.4: nfraruj LED sembol

5.4.2. Kullanm Alanlarnfraruj LEDler televizyon veya mzik setlerinin kumandalarnda, kumandann gndedii frekans televizyon veya mzik setine iletmek iin kullanlr. Televizyon veya mzik setinde ise bu frekans alan devre elemanna "foto diyot" denir. nfraruj LED ile normal LEDin sembolleri ayndr.

ekil 5.5: nfraruj LED kullanlan uzaktan kumandalar

5.4.3. Salamlk Kontrolnfrared diyotun salamlk kontroln normal bir diyotun salamlk kontrol gibi yapabiliriz. 36

5.5. Foto Pil (Ik Pili, Gne Pili)5.5.1. alma PrensibiGne pilleri (fotovoltaik piller), yzeylerine gelen gne n dorudan elektrik enerjisine dntren yariletken maddelerdir. Yzeyleri kare, dikdrtgen, daire eklinde biimlendirilen gne pillerinin alanlar genellikle 100 cm civarnda, kalnlklar ise 0,2-0,4 mm arasndadr.

ekil 5.6: Gne pili ve sembolleri

Gne pilleri transistrler, dorultucu diyotlar gibi yar iletken maddelerden yaplmaktadr. Yar iletken zellik gsteren birok madde arasndan gne pili yapmak iin en elverili olanlar, silisyum, galyum arsenit, kadmiyum tellr gibi maddelerdir. Bu maddeler gne pilleri iin zel olarak hazrlandktan sonra PN eklemine gne enerjisi geldiinde fotonlardaki elektron yk PN maddeleri arasnda bir potansiyel fark yani gerilim oluturur. Bu gerilim 0,15-0,5 volt civarndadr. Ik pilleri seri balanarak daha byk gerilim, paralel balanarak daha byk akm elde edilebilir. Gne enerjisiyle alan hesap makinelerinde kullanlan eleman k pilidir.

37

ekil 5.7: ebekeye enerji veren gne pilleri ve gne enerjisi ile cep telefonu arji

5.5.2. Kullanm AlanlarGne pilleri gelimi lkelerde ekil 5.7 ve 5.8 de grld gibi hayatn her alanna girmi durumdadr. Gnlk hayatmzda ise daha ok hesap makinelerinde karlatmz elemanlardr.

ekil 5.8: Gne pilleri ile sokak aydnlatmas ve ats gne pili kapl ev

5.6. Optokuplr5.6.1. alma PrensibiOptokuplr kelime anlam olarak optik kuplaj anlamna geliyor. Kuplaj bir sistem iindeki iki katn birbirinden ayrlmas ama aralarndaki sinyal iletiiminin devam etmesi olaydr. Ayrlma fiziksel olarak gerekleir ama iletiim manyetik veya optik olarak devam eder. Bu durumun faydas, katlardan birinde olan fazla akm, yksek gerilim gibi olumsuz, sisteme zarar verecek etkilerden dier katlar korumaktr. 38

Ik yayan eleman ile k alglayan elemann ayn gvde iinde birletirilmesiyle elde edilen elemanlara optokuplr denir. Bu elemanlarda k yayan eleman olarak "LED", "Enfraruj LED" kullanlrken k alglayc olarak "foto diyot", "foto transistr", "foto tristr", "foto triyak" vb. gibi elemanlar kullanlr.

ekil 5.9: eitli optokuplr yaplar

5.6.2. Yapsekil 5.10da grld gibi bir adet LED tam karsna milimetrik olarak yerletirilmi bir fototransistrden olumutur. LED yand zaman transistr iletime geer. LED snk ise transistr yaltmdadr.

ekil 5.10: Bir optokuplor ve iyaps

5.6.3. Kullanm AlanlarOptokuplrler daha ok, iki ayr zellikli devre arasnda elektriksel balant olmadan, k yoluyla irtibat kurulmasn salayan devrelerde kullanlr. yle ki; dk gerilimle alan bir devreyle yksek gerilimli bir g devresine optokuplr araclyla kumanda edilebilir. Optokuplrler 2000 ile 5000 voltluk gerilimlere dayankl olduundan en hassas kontrol sistemlerinde gvenle kullanlr.

5.6.4. Salamlk KontrolUygulamadaki optik kuplrler yukardaki ekildeki gibi entegre klf iindedir. Bir optik kuplrn salaml kontrol edilmek istenirse, ncelikle o optokuplorn katalounu ve i balant emasn bulmak gerekir. Daha sonra ierisindeki LED diyodu doru polarma ederek, foto transistorn iletken olup olmadn multimetre ile kontrol ederiz.

39

5.7. Uygulamada Kullanlan Baz Optik SensrlerYukarda optik sensrlerin alma prensiplerini ksaca tanttktan sonra imdi uygulamada kullanlan baz sensr tiplerini ve baz uygulama rneklerini greceiz. Ama unutmaynz ki optik sensrler burada bahsetmediiz daha birok uygulamada kullanlmaktadr. Bunlara gnmzdeki en nemli rnek dijital fotoraf makineleri ve dijital kameralardr. Bir fotoelektrik sensr zerindeki k kayna ile grlebilir ya da infrared k retir. Bu k alglanmak istenen cisim zerine drlr. Eer fotoelektrik sensr cisimden yansmal ya da reflektrl tipte ise verici ile alc ayn sensr kafas zerindedir ve geri dnen n miktar tanmlanan eik deerine ulatnda k verir. Optik Sensrlerin Avantajlar Alglanan cisme temas yoktur. Alglanacak cisim farkl tipte malzemelerden olabilir. Alglama mesafesi uzundur (Cisimden yansmalda 1mye kadar, karlkl tipte 60 mye kadar). Cevap sresi ksadr (20s ye kadar debilir). Hassas konumlama yaplabilir. Renk ayrm yaplabilir.

5.7.1. Uygulamada Kullanlan eitleri Karlkl Tip: Karlkl tip sensrde, cisim alc-verici sensr kafalarnn olduu eksene girdiinde alglama yapar.

ekil 5.11: Karlkl tip optik sensr

Reflektrden Yansmal Tip: Reflektrden yansmal modelde sensr kafasndan yaylan k reflektrden yansyarak geri dner. Cisim reflkter ile sensr arasna girdiinde alglanr.

40

ekil 5.12: Reflektrden yansmal tip optik sensr

Cisimden Yansmal Tip: Cisimden geri dnen k kazanm tanmlanan eik deerini getiinde alglama yaplr.

ekil 5.13: Cisimden yansmal tip optik sensr

Odakl Cisimden Yansmal Tip: Cisim zerine gnderilen n odaklanmtr. Eer odaktan bir kayma oluursa, alglama oluur.

ekil 5.14: Odaktan yansmal tip optik sensr

41

5.7.2. Uygulama rnekleri

a b ekil 5.15: a: rn zerinde yaplan ilemin kontrolnde kullanlan optik sensr b: rn bandnda ilerleyen paralarn salamlk kontrolnde kullanlan optik sensr

ekil 5.16: LDRli karanlkta alan devre

ekil 5.16daki devrede LDRnin zerine k dt zaman T1 transistr iletime geer. T1 transistrnn iletime gemesi T2 transistrnn beyz gerilimini ase gerilimine yaklatracandan T2 transistr kesimde kalr ve rle ve buna bal olarak lamba yanmaz. LDRnin zerine k dtnde ise T1 transistr kesime gider. T2 transistr beyz gerilimini pozitif gerilimden alr ve iletime geer. Buna bal olan rle kontaklar kapanr ve lamba yanar. Sonu olarak karanlkta lamba yanar, aydnlkta ise snktr. Burada dikkat edilmesi gereken nokta lamba ile LDRnin k iletiminin kesilmesidir.

42

ekil 5.17: Optokuplr ile tetiklenen devre

ekil 5.17deki devrenin almas ekil 5.16daki devrenin almasna ok benzemektedir. Tek fark tetiklenmesi optokuplr vastas ile gereklemektedir.

43

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETlem Basamaklar Foto direnci deitirmek.

nerilerncelikle bilgi konularn okuyunuz. Katalog deerlerine gre salamln avometre ile kontrol ediniz. Aldnz malzemelerin salamlk kontroln yapnz. ekil 5.16daki devreyi kurunuz. Kontrol ettikten sonra enerji veriniz. zerine eitli younluklarda k vererek almasn gzleyiniz. ncelikle bilgi konusunu okuyunuz. Foto diyotun salamlk kontroln yapnz. ekil 5.16 daki devrede foto diren yerine foto diyot balaynz.(Unutmaynz foto diyot devreye ters balanr). LED ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Aldnz LEDlerin salamln AVOmetre ile kontrol ediniz. Sizlere verilen sensrlerin teknik zelliklerini inceleyiniz. nfrared diyot ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. Aldnz nfrared diyotun salamln kontrol ediniz. nfrared diyotlu bir uzaktan kumandann i yapsn inceleyiniz. Gne enerjisi ile alan hesap makinelerinin i yapsn inceleyiniz. Gne altnda rettikleri gerilimi lerek arkadalarnz ile paylanz. Optokuplr ile ilgili bilgi konusunu okuyunuz. ekil 5.17deki devreyi inceleyerek altnda bulunan aklamay okuyunuz. Devredeki malzemelerin salamlk kontrollerini yapnz. ekil 5.17deki devrereyi kurarak almasn inceleyiniz.

Foto diyodu deitirmek.

LED diyodu deitirmek. nrared diyodu deitirmek. Foto pili deitirmek. Optik Kuplr deitirmek.

44

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEAadaki sorular cevaplayarak faaliyette kazandnz bilgi ve becerileri lnz.

LME SORULARIAadaki cmlelerin boluklarna uygun kelime ya da kelimeleri yaznz. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Optik sensrler ........................etkisi ile alan devre elemanlardr. Foto diren (LDR) zerine k dtnde direnci .................... devre elemandr. Foto diyot devreye balanr. Foto diyot k ile iletken olduunda akm .. doru geer. LED diyodun salamlk kontroln yaparken ters polarmada diren gsterir. nfrared diyotun gzle grlmez .. k yayar. nfrared diyotu gnlk hayatmzda .kullanyoruz . Gne pilleri de transistr ve diyotlar gibi ....maddelerden yaplmtr. Optokuplr iki devrenin .. olarak birbirinden ayrlmasnda kullanlr.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz. Tm sorulara doru cevap verdiyseniz modl deerlendirmeye geiniz.

45

PERFORMANS DEERLENDRME PERFORMANS DEERLENDRMEBir arkadanzla birlikte yaptnz uygulamay deerlendirme leine gre deerlendirerek, eksik veya hatal grdnz davranlar tamamlama yoluna gidiniz.

DEERLENDRME LTLER1 2 3 4 Faaliyet iin ortam hazrladnz m? Optik sensrlerinin alma prensibini anladnz m? htiyacnz olan optik sensr kataloglardan seebildiniz mi? Uygulama devrelerini kurup altrabildiniz mi? Dzenli ve Kurallara Uygun alma 5 6 Meslee uygun kyafet(nlk) giydiniz mi? Devrenizi retmeninize gsterdiniz mi?

Evet

Hayr

DEERLENDRMEYaptnz deerlendirme sonunda hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Eksikliklerinizi aratrarak ya da retmenizden yardm alarak tamamlayabilirsiniz. Cevaplarnzn tamam evet ise bir sonraki faaliyete geiniz.

46

RENME FAALYET-6 RENME FAALYET-6AMASes transduser ve sensrlerinin yaplarn, alma prensiplerini, kullanm alanlarn bilecek ve salamlk kontrollerini yapabileceksiniz.

ARATIRMA Mikrofonlarn alma prensibi hakknda aratrma yapnz. Topladnz bilgileri bir rapor haline getiriniz. Hazrladnz raporu snfa sununuz.

6. SES SENSRLER VE TRANSDSER6.1. Mikrofon6.1.1. Yapsekil 6.1de grld gibi, azndan kan veya herhangi bir ekilde yaynlanan ses havada basn deiimi yaratmakta ve bu basn deiimi, suya atlan tan yaratt dalgaya benzer ekilde havada bir dalga iletimi eklinde yaylmaktadr. Ses aslnda hava basncndaki deiimdir.

ekil 6.1: Mikrofon

Biz konutuumuzda havay titretirerek hava da bir basn deiiklii oluturuyoruz. Duyma ileminde ise bu basn deiikliini kulaklarmzdaki zar ile alglyoruz. Mikrofonlar da tpk kulaklarmz gibi havadaki basn deiikliinin yaratt etkiden yararlanarak sesi alglyor ve elektrik sinyaline eviriyor. Sesi elektrik sinyallerine eviren cihazlara mikrofon denir. Btn mikrofonlarn yaps, ses dalgalarnn bir diyafram titretirmesi esasna dayanmaktadr. Her sesin belirli bir iddeti vardr. Bu ses iddetinin havada yaratt basn ses iddeti ile doru orantldr. Gelen hava basncnn byklk ve kklne gre ilerigeri titreen diyaframn bu titreimini, elektrik enerjisine evirmek iin deiik yntemler kullanlmaktadr. Kullanlan yntemlere gre de mikrofonlara isim verilmektedir. 47

6.2. eitleri Dinamik mikrofonlar Kapasitif mikrofonlar eritli (bantl) mikrofonlar Kristal mikrofonlar Karbon tozlu mikrofonlar

6.2.1. Dinamik MikrofonlarDinamik mikrofonlar ses dalgalar ile hareket eden diyaframa bal bobinin sabit bir mktats iinde hareket etmesinden dolay bobin ularnda oluan gerilim deiimine bal olarak alr. Ses dalgalaryla titreen diyafram, bal bulunduu bobini, sabit mknats ierisinde ileri-geri hareket ettirir. Sabit mknatsn kutuplar arasnda manyetik alan hatlar vardr. Bobin iletkenleri hareket srasnda bu manyetik alan hatlarn kesmektedir. Manyetik alan ierisinde hareket eden iletkenin ular arasnda bir gerilim oluur.

ekil 6.2: Dinamik mikrofon rnekleri

Srekli ileri-geri titreim halinde bulunan bobinde de ses frekansna uygun olarak deien bir gerilim oluur. Mikrofon bobini ularnda oluan gerilim, bir ses frekans ykseltecine verildiinde, hoparlrden ayn frekansta k alnr. Bylece mikrofona yaplan konuma veya melodi kuvvetlendirilmi olarak sese dntrlr.Dinamik mikrofon bobininin direnci birka ohm "" kadardr.

48

ekil 6.3: Dinamik mikrofonun yaps

Dinamik mikrofon, ekil 6.2'de grld gibi u blmlerden olumaktadr: Diyafram Diyaframa bal hareketli bobin Bobinin ierisinde hareket ettii sabit mknats Empedans uygunluu salayan kk bir transformatr (Baz dinamik mikrofonlarda bulunur).

Dinamik mikrofonlar kullanm srasnda, elektriksel alandan uzak tutulmaldr. Dinamik mikrofonlar en ok kullanlan mikrofon trdr.

6.2.2. Kapasitif Mikrofonlarekil 6.4te kapasitif bir mikrofonun yaps grlyor. ekilde grld gibi bir sabit levha ve bir de hareketli iletken levha arasnda hava boluu braklarak kapasite elde edilir. Hareketli levha ayn zamanda diyafram grevi de yapar. Kapasitif mikrofonlar arjl bir kondansatrn yk deitirildiinde elektrik akmnn elde edilmesi esasna dayal olarak alr. UCC bataryas (1,5-45V) srekli olarak besledii iin kondansatrl mikrofon srekli arjldr. Ses dalgalar diyaframa arptnda mekanik titreimler meydana gelir. Titreimin plakalar arasndaki hava araln daralp geniletmesiyle kapasite deiimi salar. Kapasitenin deimesi ile devreden kk bir akm geer. Devreden geen akm diren zerinde bir gerilim dm meydan getirir. Bu gerilim kk olduu iin bir ykselte devresiyle ykseltilerek kullanlr.

49

ekil 6.4: Kapasitif mikrofonun yaps

Kapasitif mikrofonlarn yksek seslerde az distorsiyonlu olduklar iin ok tercih edilir. Fakat fiyatlar da kaliteleri gibi yksektir. Balca u stnlklere sahiptir: 50 - 15000 Hz arasnda olduka geni bir frekans karakteristii vardr. Distorsiyon azdr. Empedans byktr (10 - 50 M).

Bu zelliklere karn u tip dezavantajlar vardr: Dier mikrofonlardan farkl olarak, bir besleme kaynana ihtiyac vardr. Ykselte ile mikrofon aras kablonun kapasitif etkisi mikrofon kapasitesini etkileyerek parazite neden olur. Bu etkiyi azaltmak amacyla mikrofon iine bir ykselte konur.

Kapasitif mikrofonlarn devreye balants ekil 6.4te grld gibi DC beslemeli olarak yaplr. Mikrofonun plkalarna uygulanan DC, modele gre 1,5 - 48 V arasnda deimektedir. Gnmzde yaygn olarak kullanlan kapasitif mikrofonlarn DC beslemesinde bir ya da iki adet kalem pil bulunur.

6.2.3. eritli (Bantl) Mikrofonlaralmalar dinamik mikrofonlar gibi manyetik alan esasna dayal mikrofonlardr. ekil 6.5te grld gibi manyetik alan iine yerletirilmi ince bir alminyum ya da kalay levhaya ses sinyalleri arpnca, manyetik alan iinde hareket eden levhada ses frekansl akm oluur. eritli mikrofonlarn empedeans ok dk, kaliteleri yksektir. Sarsntdan, rzgrdan olumsuz etkilendiklerinden kapal ortamlarda kullanlr.

50

ekil 6.5: eritli mikrofonun yaps

6.2.4. Kristal Mikrofonlar

ekil 6.6: Kristal mikrofonun yaps

Kuartz (quartz), roel (rochelle) tuzu, baryum, turmalin gibi kristal yapl maddelere basn uygulandnda zerlerinde elektrik akm oluur. Bu akm, basncn kuvvetine ve frekansna gre deiir. te bu esastan yararlanarak kristal mikrofonlar yaplmtr. Kristalli mikrofonlarda, kristal madde ekil 6.6' da grld gibi ok ince iki metal elektrot arasna yerletirilmi ve bir pin (kk ubuk) ile diyaframa tutturulmutur. Ses titreimleri diyafram titretirince kristal de titremektedir. Kristaldeki titreim ise AA zellikli elektriksel sinyallerin olumasn salamaktadr.

51

6.2.5. Karbon Tozlu Mikrofonlar

ekil 6.7: Karbon tozlu mikrofonun yaps

Karbon tozlu mikrofonlar ekil 6.7de grld gibi bir hazne iinde doldurulan karbon tozu zerrecikleri ve esnek diyaframdan olumutur. Ses dalgalar alminyum diyaframa arpnca titreerek karbon zerreciklerinin skp gevemesine yol aar. Tozlar sknca akmn yolu ksalacandan diren azalr. Tozlar geveyince ise akmn yolu uzayacandan diren ykselir. te bu ilem esnasnda sesin iddetine gre karbon tozlarndan geen akm deiken zellik gsterir. Karbon tozlu mikrofonlarn alabilmesi iin bir DA besleme kaynana gereksinim vardr. Bu tip mikrofonlarn empedanslar 50 ohm dolaynda olup ok kktr. Ayrca, kmr tozlar zamanla zelliini kaybettiinden mikrofonun hassasiyeti bozulmaktadr. te bu nedenle gnmzde ok kullanlan bir mikrofon tipi olmayp, eski tip telefonlarda vb. karmza kmaktadr.

6.3. Mikrofonun Salamlk TestiMikrofonlara salamlk testi uygularken ncelikle mikrofonun zelliine gre direncine baklr. Katalogda ya da zerinde belirtilen diren deerlerini avometre ile kontrol ederiz. Daha sonra mikrofonun kna bir preamplifikatr (ok kk sinyalleri ykselten ykseltici) balarz. Preamplifikatrn kna da bir osilaskop balayarak mikrofona ses dalgas veririz. Uyguladmz seslere gre osilaskop ekrann da AC titreimler oluuyorsa mikrofonumuz salamdr.

6.4. HoparlrElektriksel sinyalleri insan kulann duyabilecei ses sinyallerine eviren elemanlara hoparlr denir.

52

ekil 6.8: Hoparlr ve sembol

6.4.1. Dinamik (Hareketli Bobinli) Hoparlrler

ekil 6.9: Hoparlrn yaps

Dinamik hoparlrlerde ykselteten gelen AC zellikli sinyaller hoparlr iindeki bobinin etrafnda deiken bir manyetik alan oluturur. Bu alan ile sabit mknatsn alan birbirini itip ekerek diyaframn titreimine sebep olur. Diyaframn ses sinyallerine gre titreimi havay titretirir. Kulak zar da buna bal olarak titreerek sesleri alglamamz salar. ekil 6.9da grld gibi dinamik hoparlrler, bobin, mknats, kon (diyafram) gibi elemanlarn birleiminden olumutur. Bu elemanlarda demirden yaplm bir silindirin ortasna doal mknats yerletirilmitir. Mknatsla yumuak demir arasndaki hava aralna ise hoparlr diyaframnn uzants zerine sarlm bobin konmutur. Bobinin sarld diyaframn alt ksm bir sspansiyon (esnek tayc) ile gvdeye tutturulmutur. Bobin, sspansiyonlar sayesinde hava aralnda rahata hareket edebilmektedir. Hoparlrlerde kon iki tanedir. Geni apl olan darda, kk apl olan ortadadr. Byk kon kaln (bas) sesleri, kk kon ise ince (tiz) sesleri oluturur. 53

6.4.2. Piezoelektrik (Kristal) Hoparlrlerekil 6.10da yaplar grlen piezoelektrik hoparlrler izgi biiminde, birbirine kar polarize edilmi, bklgen piezooksit (kurun, elmas, titan karm) maddeden yaplmdr. eritlere akm uygulandnda, boyut uzayp ksalr ve kardakini itip eker. Bu titreim ise esnek membran hareket ettirerek ses oluur. Piezoelektrik hoparlrler daha ok yksek frekansl seslerin elde edilmesinde (kolonlarn tivitrlarnda) ve kulaklklarda kullanlmaktadr. Ayn zamanda dijital saatlerde kullanlan hoparlrlerde buzzer olarak piezoelektrik esasna gre alr.

ekil 6.10: Piezoelektrik hoparlrler

6.5. Hoparlrlerin Salamlk TestiAvometre Ohm konumuna (200 ohm) alnarak yaplr. Yaplan lmde zerinde yazl olan diren deeri (4,8,16 Ohm gibi) okunmaldr. Bunun yannda lm esnasnda hoparlr bobini, membran bir miktar titretirmelidir. ok kk bir ses karmaldr.

54

UYGULAMA FAALYET UYGULAMA FAALYETlem Basamaklar Mikrofonu deitirmek.

nerilerncelikle bilgi konularn okuyunuz. Elinizdeki mikrofonlarn katalog bilgilerini inceleyiniz. Setiiniz mikrofonun katalog bilgilerine gre multimetre ile salamln kontrol ediniz. Deney setinde bulunan amplifikatrn mikrofon giriine balayarak almasn gzlemleyiniz. Elinizdeki hoparlrleri katalog bilgilerini inceleyiniz. Setiiniz hoparlrn katalog bilgilerine gre multimetre ile salamln kontrol ediniz. Deney setinde bulunan amplifikatrn hoparlr kna balayarak almasn gzlemleyiniz.

Hoparlr deitirmek.

55

LME VE DEERLENDRME LME VE DEERLENDRMEAadaki sorular cevaplayarak faaliyette kazandnz bilgi ve becerileri lnz.

LME SORULARI1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Hava basncndaki titreimsel deiimlere denir. Mikrofonlar ses sinyallerini sinyallerine evirir. Dinamik mikrofonlar alan prensibine gre alr. Kapasitif mikrofonlar ses sinyallerine gre kapasitesi deien bir .. gibi alr. eritli mikrofonlarla ..mikrofonlarn yaplar birbirine benzer. Hoparlrler .sinyalini ses sinyaline evirir. Dinamik hoparlrlerin alma prensibi .mikrofonlara benzer. Hoparlrn salamlk testinde kullanrz.

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz. Tm sorulara doru cevap verdiyseniz modl deerlendirmeye geiniz.

56

PERFORMANS DEERLENDRME PERFORMANS DEERLENDRMEBir arkadanzla birlikte yaptnz uygulamay deerlendirme leine gre deerlendirerek, eksik veya hatal grdnz davranlar tamamlama yoluna gidiniz.

DEERLENDRME LTLER1 2 3 4 5 6 Faaliyet iin ortam hazrladnz m? Hoparlr ve mikrofonun alma prensibini anladnz m? htiyacnz olan mikrofon ve hoparlr kataloglardan seebildiniz mi? Verilen ltleri gz nne alarak ihtiyacnz olan mikrofonu tespit edebildiniz mi? Verilen ltleri gz nne alarak ihtiyacnz olan hoparlr tespit edebildiniz mi? Verilen ltleri gz nne alarak ihtiyacnz olan hoparlr tespit edebildiniz mi? Dzenli ve Kurallara Uygun alma 7 8 Meslee uygun kyafet (nlk) giydiniz mi? Devrenizi retmeninize gsterdiniz mi?

Evet

Hayr

DEERLENDRMEYaptnz deerlendirme sonunda hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz. Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Eksikliklerinizi aratrarak ya da retmenizden yardm alarak tamamlayabilirsiniz. Cevaplarnzn tamam evet ise bir sonraki faaliyete geiniz.

57

MODL DEERLENDRME MODL DEERLENDRME1. Ortamdaki fiziksel bir deiiklii aadakilerden hangisi ile alglyabiliriz? A) Transistr B) Tristr C) Transdser D) Triyak 2. Aadaki kelimelerden hangi ikisi e anlaml kabul edilebilir? I- Sensr II- Transistr III- Diyak IV- Transdser A) I-II B) II-III C) I-IV D) II-IV 3. Bir uygulamada kullanacamz sensr seerken ilk nce hangi lt belirlemeliyiz.? A) Alglanacak unsuru B) Fiyat C) Duyarll D) Kararll Scaklk arttka direnci den eleman aadakilerden hangisidir? A) PTC B) NTC C) LDR D) LED Aktif sensrler dardan besleme gerilimine ihtiya duymayan sensrlerdir. Buna gre aadakilerden hangisi aktif sensrdr? A) Yk hcresi B) Isl ift C) Optokuplr D) Termokupl Bir bobinin iindeki nvenin hareketi ile aadakilerden hangisi deiir? A) Bobinin indktans B) Bobinin kapasitans C) Bobinin uzunluu D) Bobinin kesiti

4.

5.

6.

7. Toprak altndaki metallerin tespitinde aadakilerden hangisi kullanlr? A) Basnc sensrleri B) Arlk sensrleri C) Optik sensrler D) Manyetik sensrler 8. Bir iletkenin basn ile kesiti azalrsa aadakilerden hangileri sylenebilir? I- Direnci Artar II-Direnci Azalr III-Boyu Uzar A) Yalnz I B) Yalnz II C) I-III D) II-III 9. Aadakilerden hangisinin k ile direnci deiir? A) LDR B) NTC C) LED D) Diyak

58

10. ki devre arasndaki elektriksel balanty kesmek iin hangisini kullanmalyz? A) Optokuplr B) Strain gage C) Yk hcresi D) Transistr 11. Kulaklarmz aadakilerden hangisine benzetilebilir? A) Hoparlr B) Mikrofon C) Foto diyot D) LDR 12. Elektronik gstergeli terazilerde hangi sensrler kullanlmaktadr? A) Yk hcresi B) Termokupl C) Optokuplr D) Optik sensr 13. Dijital fotoraf makinelerinde kullanlan sensrler aadakilerden hangi snfa girer? A) Scaklk sensr B) Basn sensr C) Optik sensr D) Ses sensr 14. ok yksek scaklklar lmek iin aadakilerden hangisi kullanlmaldr? A) PTC B) NTC C) Optokuplor D) Termokupl 15. Yalnz geceleri alan sokak lambalarnda hangi sensr kullanlm olabilir? A) LDR B) Yk hcresi C) Dinamik mirofon D) Manyetik sensr

DEERLENDRMECevaplarnz cevap anahtar ile karlatrnz. Doru cevap saynz belirleyerek kendinizi deerlendiriniz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap verirken tereddt yaadnz sorularla ilgili konular faaliyete dnerek tekrar inceleyiniz. Tm sorulara doru cevap verdiyseniz modl deerlendirmeye geiniz.

59

MODL YETERLK LME (PERFORMANS TEST)Modl ile kazandnz yeterlii aadaki ltlere gre deerlendiriniz.

DEERLENDRME LTLER1 2 3 4 5 6 7 8 9 htiyaca uygun sensr ve transdseri tespit ettiniz mi?. Ortamdaki hangi deiiklii alglamanz gerektiini tespit edebildiniz mi? Verilen ltleri gz nne alarak ihtiyacnz olan sensr tespit edebildiniz mi? Devrelerin alma prensiplerini anladnz m? htiyacnz olan scaklk sensrn kataloglardan seebildiniz mi? Devrelerin alma prensiplerini anladnz m? Basn sensrlerinin eitlerine gre alma prensibini anladnz m? Optik sensrlerinin alma prensibini anladnz m? Hoparlr ve mikrofonun alma prensibini anladnz m?

Evet

Hayr

DEERLENDRMETeorik bilgilerle ilgili sorular doru olarak cevapladktan sonra, yeterlik testi sonucunda, tm sorulara evet cevab verdiyseniz bir sonraki modle geiniz. Eer baz sorulara hayr eklinde cevap verdiyseniz eksiklerinizle ilgili blmleri tekrar ederek yeterlik testini yeniden yapnz.

60

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARIRENME FAALYET-1 CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sensr Elektrik Scaklk Duyu Transdserler Alglanacak Kataloglarn Optik Gzlerimiz

RENME FAALYET-2 CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 Scaklk Termistr PTC NTC Termokupl Termokupl Kalibrasyon

RENME FAALYET-3 CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 Manyetik Akmda Metallerin Manyetik Metal DC

RENME FAALYET-4 CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 Basn Diren de Uzama Direnci Load cell Piezo elektrik

61

RENME FAALYET-5 CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ik Azalan Ters Katotdan anoda Sonsuz Kzltesi (Mor tesi) Uzaktan kumandalarda Yar iletken Elektriksel

RENME FAALYET-6 CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 Ses Elektrik Manyetik Kondansatr Dinamik Elektrik Dinamik Multimetre

MODL DEERLENDRME TESTNN CEVAP ANAHTARI1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 C C A B B A D D A A B A C D A

62

NERLEN KAYNAKLAR NERLEN KAYNAKLAR www.silisyum.net www.mefa.com.tr www.e3tam.com www.doctronics.co.uk www.technologystudent.com www.transducerdirectory.info

63

KAYNAKA KAYNAKA ZDEMR Ali, Endstriyel Elektronik, BirsenYaynevi, stanbul, 2001. E.A.Parr, Endstriyel Kontrol El Kitab, Cilt 1,MEB Yaynevi, Ankara, 1996. ETN Kadir, Endstriyel Elektronik, Birsen Yaynevi, stanbul, 2002. PASTACI Halit, Elektrik ve Elektronik lmeleri, Birsen yaynevi, stanbul, 2001. NACAR Mahmut, Elektrik ve Elektronik lmeleri, Birsen Yaynevi, stanbul, 2000.

64