marius warholm haugen, morze, niebo, wyobraźnia

of 6/6
To, co pozwala nam, mój Panie, Rzucić go z pomocą wyobraźni, Zarówno w otchłanie nieba, Jak i w otchłanie morza. Jean Giono, Fragmenty raju D la hrabiego Jana Potockiego, pisarza, uczonego, podróżni- ka i awanturnika, spotkanie z morzem zawierało w sobie oba obecne w przytoczonym cytacie aspekty. Było zetknięciem się z żywiołem nacechowanym zmiennością i nieprzewidywalnością, z ży- wiołem groźnym, gdyż narażającym człowie- ka na ryzyko utraty panowania nad sobą. Było też spotkaniem z pewną przestrzenią, która mogłaby zostać odebrana jako groźna – przestrzenią przypominającą człowieko- wi jego błahość oraz istnienie pustki. We współgrze z niebem, dla którego jest czymś w rodzaju lustra, morze tworzy przestrzeń ujawniającą się człowiekowi jako bezkresna, nieskończona. Przestrzeń napawająca grozą, jak u Pascala, który – jak nikt inny – wyraził lęk przed pustką i nieskończonością: „Wie- kuista cisza tych nieskończonych przestrzeni przeraża mnie” 1 . Jednak dla Potockiego oba aspekty, zmien- ność i bezkresność, stanowią raczej powód do radości. Niestałość morza jest radosna, gdyż otwiera możliwość odkrycia niezna- nego: Wszystko podoba mi się w tym żywiole, nawet jego niestałość. Lubię myśleć sobie, że łatwo pomie- szać on może wszystkie podróży mej ułożenia i że 1 B. Pascal, Myśli, 206 [91], Warszawa 2001, s. 62. jedno uderzenie wiatru może mię zanieść albo na nieznane prawie Gurielu i Mingrelii brzegi, albo też do dzikich Abchazów 2 . Myśl o możliwości dryfowania na „nieznane prawie [...] brzegi” podnieca Potockiego i roz- budza jego zamiłowanie do przygody: Przyznam Ci się, że nie bez ukontentowania znalazłem się na otwartym morzu. Jednostajne widowisko nieba i wody, które tylu zasmuca podróżnych, nie sprawia na mnie podobnego skutku; przeciwnie, widok tego nieograniczonego przestworu jak gdyby zapala imaginację i żywą wzbudza w niej chęć przebiegania onego 3 . Jak często czyni w swoich relacjach z podró- ży, także tu arystokrata dystansuje się od 2 J. Potocki, Podróż do Turek i do Egiptu, [w:] tenże, Podróże, Warszawa 1959, s. 24. 3 Tamże. Marius Warholm Haugen morze, niebo, wyobraźnia jan potocki o przestrzeni morskiej autoportret 3 [28] 2009 | 30

Post on 26-Jun-2015

390 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1. Marius Warholm Haugen morze, niebo, wyobraniajan potocki o przestrzeni morskiejTo, co pozwala nam, mj Panie,wi jego baho oraz istnienie pustki. We jedno uderzenie wiatru moe mi zanie albo naRzuci go z pomoc wyobrani, wspgrze z niebem, dla ktrego jest czymnieznane prawie Gurielu i Mingrelii brzegi, alboZarwno w otchanie nieba,w rodzaju lustra, morze tworzy przestrze te do dzikich Abchazw2.Jak i w otchanie morza.ujawniajc si czowiekowi jako bezkresna,nieskoczona. Przestrze napawajca groz,Myl o moliwoci dryfowania na nieznaneJean Giono, Fragmenty rajujak u Pascala, ktry jak nikt inny wyraziprawie [...] brzegi podnieca Potockiego i roz-lk przed pustk i nieskoczonoci: Wie-budza jego zamiowanie do przygody:kuista cisza tych nieskoczonych przestrzeniprzeraa mnie1.DPrzyznam Ci si, e nie bez ukontentowania la hrabiego Jana Potockiego, znalazem si na otwartym morzu. Jednostajne pisarza, uczonego, podrni- Jednak dla Potockiego oba aspekty, zmien- widowisko nieba i wody, ktre tylu zasmuca ka i awanturnika, spotkanieno i bezkresno, stanowi raczej powd podrnych, nie sprawia na mnie podobnego z morzem zawierao w sobie oba do radoci. Niestao morza jest radosna,skutku; przeciwnie, widok tego nieograniczonegoobecne w przytoczonym cytacie aspekty. Byo gdy otwiera moliwo odkrycia niezna- przestworu jak gdyby zapala imaginacj i ywzetkniciem si z ywioem nacechowanym nego: wzbudza w niej ch przebiegania onego3.zmiennoci i nieprzewidywalnoci, z y-wioem gronym, gdy naraajcym czowie- Wszystko podoba mi si w tym ywiole, nawet jegoJak czsto czyni w swoich relacjach z podr-ka na ryzyko utraty panowania nad sob. niestao. Lubi myle sobie, e atwo pomie- y, take tu arystokrata dystansuje si odByo te spotkaniem z pewn przestrzeni, sza on moe wszystkie podry mej uoenia i ektra mogaby zosta odebrana jako grona 2J. Potocki, Podr do Turek i do Egiptu, [w:] tene, Podre,Warszawa 1959, s. 24. przestrzeni przypominajc czowieko-1B. Pascal, Myli, 206 [91], Warszawa 2001, s. 62. 3Tame.autoportret 3 [28] 2009 | 30

2. klassik stiftung weimar/herzogin anna maria bibliothek Jacob Philipp Hackert, Widok Genui innych podrnikw. W odrnieniu od tyluLecz z nierwnie wiksz rozkosz myl moja Jakkolwiek by byo, nie ulega wtpliwoci, podrnych znajduje on bowiem rdo przenosi si w czasy, kiedy zadziwiona wzra-e spotkania z morzem wywary znaczcy przyjemnoci w niestaoci i bezkresnoci stajc sw si, adnym w szczeglnoci niewpyw na twrczo Potockiego, podobnie jak morza. Bezkres morza i nieba wywouje zatrudniajc si obiektem, atwa do obkania si,i na jego sposb przeywania przestrzeni. u niego reakcj poznawcz, pragnienie jednym rzutem wzbijaa si nad wszystkie rzeczy denia do nieznanego.istniejce; natenczas mieszkaem w okrtach4. Modo hrabiego upyna przede wszystkim na podrach morskich. Jako osiemnastola- Dziki wyobrani kontakt z przestrzeni Jak ukaza fragment z Podry do Turek i do tek wstpi do zakonu maltaskiego i opyn geograficzn upodabnia si do procesu Egiptu, bezkres ma funkcj pobudzania ru- wielokrotnie Morze rdziemne. Pi lat mylowego. Przestrze morska otwiera pole chu, obojtnie czy tylko mylowego (ch),pniej popyn do Turcji i do Egiptu. Drog prawie niemajce granic i uruchamia procesczy te bdcego pocztkiem ruchu fizycz- morsk uda si take do krlestwa Maroka imaginacji nieskoczonej liczby obrazw. Ta nego (ch przebiegania). Dowiadczenie w 1791 roku. Pniej podre morskie miay uwertura o nieograniczonych moliwociach morza zdaje si uatwia wielkie porywy si sta w jego yciu coraz rzadsze. Dowiad- wprowadza temat bdzenia, gdy wyobra-wyobrani, a to niewtpliwie dlatego, eczenie bezkresnej przestrzeni zostawio nia zdaje si gotowa do obrania dowolnego niestao jest czsto powodem bdzeniajednak swoje lady i wielekro powracao kierunku w bezkresie zarwno mylowym,mentalnego, ale by moe te ze wzgldu naw twrczoci Potockiego jako wzr i rdo jak i geograficznym.bezkresn przestrze, ktra mogaby wytwo-inspiracji. Podczas podry na Kaukaz opisa rzy rwnie bezkresn przestrze mylow. swoje dowiadczenie przestrzeni stepu, przy- Dla Potockiego w istocie porywy wyobrani rwnujc go do morza: Notuj przy dacie na w szczeglny sposb wi si z dowiadcze- sposb eglarski: w drodze, istotnie bowiem 4 J. Potocki, Podr do Holandii, [w:] tene, Podre..., niem morza: step podobny jest do morza. Wida tylko s. 98-99.autoportret 3 [28] 2009 | 31 3. Waciciel praw do ilustracji nie wyrazi zgody na jejwykorzystanie w wersji elektronicznej. Ilustracja dostpnaw wersji papierowej.Jacob Philipp Hackert, Wybrzee Morza Batyckiego na wyspie Hiddenseeniebo i rwninn przestrze. Pod dachem kontemplujcemu moe dostarczy zarwnojcym si o okrt albo cigym wiatrw wistaniem,znajdziemy si dopiero w Naturze5. Chodziinspiracji, jak i udrki. Albowiem nawet jeli trawiem noce szczliwe, ktrych atoli nie auj,te o wielkie jednostajne rwniny pozorniePotocki zaznacza swj dystans wobec innych gdy przyzna naley, sodkie s marzenia, cho nieniemajce koca. Step jest jak morze, bopodrnikw, ktrych bezkres przygniata,wszystko jest w nich sodycz; nios ze sob jakotwiera si na nieskoczono.jest niemniej wiadom tego, e marzenianiespokojno i zostawiaj w duszy pustk6.wywoywane kontemplacj morza mog pro-Naszego podrnika interesuje przedewadzi do gboko niepokojcej pustki: Wahanie Potockiego wobec bdzenia i ma-wszystkim dwuznaczno przestrzeni, ktrarze, opisywanych ju to jako pobudzajceWiele razy, majc oczy wlepione w lnice si5J. Potocki, Podr na Kaukaz, [w:] tene, Podre..., s. 388. okrtu lady, nieuwanie zajty bawanem roztrca- 6 Tene, Podr do Holandii..., s. 99. autoportret 3 [28] 2009 | 32 4. George Kennan, Rzeka Terek Poniej: Iwan K. Ajwazowski, Tatarzy na brzegu morzawyobrani, ju to jako prowadzce do pust-indziej jako wielkie bezkresne obszary8,ki, odpowiada dowiadczeniu przestrzen-jest podobna do zamknicia:nej dwuznacznoci, albo te i dokadniej wiadomoci paradoksalnego charakteruNiepodobna wiedzie, gdzie bdziemy jutro.przestrzeni morskiej.Miejsce, w ktrym stalimy nieruchomo na morzu wczoraj, wyglda dokadnie tak samo, jak miejsce,wikimedia commonsTo, co okrela t przestrze w opisie zawar-tym w Podry do Turek i do Egiptu, to bezkres 8 J. Giono, Fragments dun Paradis, Paris 1974, s. 190i jednostajno. Niebo i woda tworz razem [tum. E. R.].jednostajne widowisko i nieograniczonyprzestwr. Wanie te cechy pozwalajPotockiemu na porwnanie ze stepem: Pomojej prawej stronie rozciga si bezkresnarwnina, po lewej oysko Tereku, pagrkikraju Czerkiesw i wieczne niegi Kaukazu;przede mn niknie w oddali bkitniejcyacuch grski, stapiajc si z niebem tejsamej barwy7. Podobnie jak morze, rwninate jest pozornie bezkresna i w tym samymkolorze co niebo.Bkit daleko, jak okiem sign, mgbydostarczy obserwatorowi wraenia zarw-no bezkresnego otwarcia, jak i zamknicia.Oto paradoks przestrzeni morskiej zara-zem zamknitej i otwartej. Jednostajnoprzestrzeni kojarzy si z pewnego rodzajuzamkniciem, niewiele rnym od celi wi-ziennej, w ktrej mury, sufit i podoga sgoe i w tym samym kolorze. Tego waniedowiadczaj marynarze we Fragments dunParadis (Fragmenty raju)Jeana Giona, kie-dy jednostajne widowisko morza i tymrazem deszczu sprawia wraenie nieru- wikimedia commonschomoci. Przestrze morska, opisana gdzie7Tene, Podr na Kaukaz..., s. 395.autoportret 3 [28] 2009 | 33 5. w ktrym stoimy nieruchomo na morzu dzisiaj,wanie przestrzeni morskiej nie moe nie czenie przestrzeni morskiej do przestrzenia miejsce, w ktrym bdziemy stali nieruchomo przypomina zagadnienia liczby niesko- powieciowych. Niektre z nich bowiemna morzu jutro, bdzie wygldao dokadnie takczonej, omawianego przez Pascala w My- oka si zarazem zamknite i otwarte.samo, jak miejsce, w ktrym stoimy nieruchomo lach. Filozof przypomina nam, jak trudno, Niejednokrotnie bohaterowie przebywajcyteraz. Waek wody, ktry wzbiera si przy bak-o ile w ogle mona, poj nieskoczono.w zamkniciu widz, jak rodz si w nichburcie bdzie dokadnie ten sam. Chrzst deszczuNie da si rozstrzygn, pisze Pascal, czyruchy poznawcze, wynikajce z mioci,koata bdzie podobnie, a zasony deszczu, ktre liczba nieskoczona jest parzysta czy nie-z wyobrani literackiej albo z wysiku in-nas otaczaj ze wszystkich stron, bd dokadnieparzysta: telektualnego, przenoszce ich daleko pozatakie same, jak te, ktre s w tej chwili, ciemne mury wizienia (to szczeglnie przypadeki granatowe, drgajce i cikie, zacignite ze Wiemy, e istnieje nieskoczono, ale nie znamymarkiza z Torres Rovellas V Dekameron,wszystkich stron9.jej natury. Wiemy na przykad, e faszem jest, miernika Velasqueza V Dekameron orazaby liczby byy skoczone; zatem prawd jest, epoligrafa Hervasa IV Dekameron). FizyczneOczywicie zasony deszczu Giona nie s istnieje nieskoczono w liczbie, ale nie wiemy, zamknicie w wiecie Potockiego jest czstobkitnym niebem Potockiego, ale wraenie co to jest. Faszem jest, aby bya parzysta, faszem, rwnoznaczne z otwarciem umysu.jednostajnoci si nie zmienia. Dla Giona,aby bya nieparzysta: za dodaniem bowiem jed-tak jak dla Potockiego, przestrze morska noci nie zmieni swej natury; a wszelako jest toAkcja opowiadania ramowego w powieci Po-wyrnia si ow dwuznaczn cech zam-liczba, wszelka za liczba jest parzysta, albo niepa- tockiego toczy si prawie wycznie w Sierraknicia i bezkresnego otwarcia. Obojtnie,rzysta (prawda, i to odnosi si do wszelkiej liczbyMorena, w pejzau grskim wyrniajcymczy pada deszcz, czy te nie: skoczonej). Tak samo mona dobrze wiedzie, e si swoim zamkniciem i marginalnocijest Bg, nie wiedzc, czym jest11. w stosunku do otaczajcego wiata. WanieNawet kiedy niebo jest puste i morze jest puste.w tej zamknitej przestrzeni rozpociera siKiedy przemieszczamy si w obrbie wklsoci Owszem, s to dwie rne sprawy: przestrze cay wiat, gdy Sierra Morena staje si au-nieba tak obszernego, e pozostaje tylko jedenfizyczna i teoria matematyki. S jednak dytorium dla rzeszy narratorw, ktrzy zadostrzegalny ruch ruch soca przesuwajcegopewne podobiestwa pomidzy tymi dwomaporednictwem opowiadanych przez siebiesi z zachodu na wschd, a chocia koo to siprzypadkami w sposobie, w jaki nieskoczo-historii, odnoszcych si do najrniejszychrusza a wzrok obejmuje razem w kadej chwilino prowadzi nas do niepewnoci: liczba pa-epok i miejsc otwieraj wiat przed swoimiwszystkie punkty koa horyzontu, stoimy zawszerzysta czy nieparzysta, przestrze zamknitasuchaczami i czytelnikami. Przestrze jestnieruchomo w tym samym miejscu, w brudzieczy otwarta?wic zamknita, ale rwnoczenie i bezkre-wodnej, ktra zaczyna si, ale nigdy si niesna, bo pusta: To dlatego uczyni ze Sierrakoczy10. Filozofia objawia zakopotanie wobec aporii Morena tej przestrzeni pustej i gotowejnieskoczonoci, dla literatury z kolei nie wszystko w sobie pomieci miejsce spot-Wydaje si, e w samym pojciu bezkresu jest najmniejszym problemem podejcie doka nieskoczonej iloci sw12. Prawdziwatkwi przyczyna paradoksu oraz dwuznacz- przestrzeni bezkresnej w caej jej dwuznacz-przestrze Sierra Morena u Potockiego tono przestrzeni. Paradoksalne uksztato- noci. W fikcyjnym wiecie Rkopisu znalezio- przestrze fikcji, literatury, wyobrani.nego w Saragossie Potocki przenosi dowiad-9 Tame, s. 189. 12F. Rosset, La gographie du Manuscrit trouv Saragosse,10 Tame, s. 191. 11 B. Pascal, Myli, 233 [451], dz. cyt. s. 196.Cahiers de lAIEF, 1999/1, s. 129-130. autoportret 3 [28] 2009 | 34 6. Wilhelm Friedrich Schlotterbeck, Wybrzee przy VietriTo samo odnosi si do jego dowiadczeniamorza, ktrego przestrze suy jako punktwyjcia dla poryww wyobrani.Potockiemu zaley wic na poczeniu prze-strzeni geograficznej z przestrzeni mylo-w. Jeli przestrze geograficzna wydaje sizamknita, wyobrania j wyrcza, rozci-gajc sw przestrze poza wszystkie rzeczyistniejce. Zamknicie staje si otwarciem,gdy pustka, ktr symbolizuje, jest odbie-rana przez obserwatora jako przestrzedo wypenienia, do przebycia za pomocklassik stiftung weimar/herzogin anna maria bibliothekwyobrani. Bezkres morza stanowi dla tych,ktrzy umiej go doceni, bezkres moliwo-ci w bezkresnej przestrzeni wyobrani.W ostatecznym rozrachunku chodzi tuo sposb, w jaki czowiek zmaga si z pustk,z nieznanym: albo wybiera on zamknicie siw sobie i powrt do bezpiecznego portu co-dziennoci, albo rzuci si w bezkres skokiemciaa lub wyobrani. Podobnie jak podrnikBaudelairea zreszt, ktry te rzuca si w ot-cha w poszukiwaniu nieznanego: Dla Potockiego morze i niebo tworz razemO mierci, stary szyprze, odbijaj dal woa!otcha, pustk, ktra pociga ca swTen kraj nas nudzi. W drog, do nowej przestrzeni! niejednoznacznoci. Cay czas obecne jestChocia i niebo i morze s czarne jak smoa, niebezpieczestwo rozbicia si okrtu lubNasze serca ty znasz je s pene promieni! wyobrani. Jedno jednak si liczy: bez tego ryzyka nie sposb tworzy ani dotrze doTw krzepic trucizn wchoniemy z ochot!nieznanych ldw.Pragniemy tak ten ogie rozpala nam gow Pa w gb otchani Pieka? Nieba? Mniejsza o to,Byle znale w Nieznanym co, co bdzie nowe!13tumaczenie z francuskiego: emiliano ranocchi wybrana literatura:13Ch. Baudelaire, Podr, [w] tego, Kwiaty za, Krakw J. Potocki, Podre, Warszawa 1959.1990, s. 345 F. Rosset, D. Triaire, Jean Potocki. Biographie, Paris 2004.autoportret 3 [28] 2009 | 35to: a. zabdyrska