kemalizmin Üç yorumu: katı, sıvı ve gaz kemalizmler233-255).pdf · dir. kemalizmin hem makro...

Click here to load reader

Post on 23-Mar-2019

218 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

___________________________________________________________

Glsen Kaya Osmanbaolu, Yrd. Do. Dr.

ASB Siyasal Bilimler Fakltesi Siyaset Bilimi ve Kamu Ynetimi Blm

06030, Ulus, Ankara, [email protected]

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Beytulhikme Philosophy Circle

Beytulhikme Int Jour Phil 7 (2) 2017 Research Article: 233-255

___________________________________________________________

Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler ___________________________________________________________

Three Interpretations of Kemalism: Solid, Liquid and Gas Kemalisms

GLSEN KAYA OSMANBAOLU

Social Sciences University of Ankara

Received: 30.11.2017Accepted: 26.12.2017

Abstract: Swinging between being either an ideology or a worldview, Kemalism

in Turkey is a complex philosophical concept of politics as well as an instru-

ment for policy-making processes which is far from being simple, with its

amorphous nature that can not be described with a clear definition. Inspired

by the conceptualization of Tanl Bora, who has been studying the Turkish

right, this study suggests that it is possible to talk about Kemalism's solid, liq-

uid and gas states, in which it is possible to argue that the CHP and its heirs

apparently the essence and sua sponte possessed the Kemalist ideology, which

is also interpreted as a more liquid philosophical anathema by the Turkish na-

tionalist or some extreme left-wing ideologies. On the other hand, it appears

that the center-right actors have also developed a Kemalist interpretation that

is more practical, volatile, intertwined with other currents suggesting the gas

phase. One of the arguments put forward in this study is the different Kemal-

isms have developed different relations with Kemalist principles: solid Kemal-

ism emerges as a descriptor and identifier of the main principles of the Kemal-

ism; liquid Kemalism is selectively highlighting what is appropriate for its ideo-

logical position from the identified principles. Instead of referring to the pre-

vailing principles of Kemalism, Kemalism in the form of gas phase prefers to

present Atatrk's spiritual personality as a principle.

Keywords: Kemalism, RPP, ideology, far left, nationalist right, center right

Kaya Osmanbaolu, G. (2017). Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler. Beytulhikme

An International Journal of Philosophy, 7 (2), 233-255.

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

234

Giri

Tanl Bora Trk san anlamak zere kurgulad faz metaforun-

da, ayn maddenin birbirine dnebilen, i ie gemi hallerinden bahse-

der. Burada Borann ortaya koyduu metafor, salt bir ideolojik yapy

analiz etmek zere deil, hali anlamaya odaklanan yn ile, temelde

san gramerini belirleyen, ierii ve anlam tekil eden kat halini, ritel

kayna, hayal edi biimi, hareket etme becerisi ve girdii kabn eklini

alan ynleri ile sv halini ve ruh durumu, slup ve buharlama becerisi ile

gaz halini iaretler (1998: 8-2). Bu benzetme, ayn zamanda kat olann,

baka maddelerle karsa dahi kendi fiziksel ve molekler yaps deime-

den sabit kalabilmesini, svnn, baka fikirlerle bir araya gelince kendi

ieriini koruyarak karabilme potansiyelini, gaz hal ise daha uucu, da-

lmaya msait ve seyreltilmi bir younluk durumunu iaret etmektedir.

Ayn maddenin farkl hallerini ifade etmek iin bu almada, Borann

Trk Sa iin srasyla Milliyetilik, slamclk ve Muhafazakarlk durum-

larn anlatmak iin kulland metafor, Kemalizme uyarlanacaktr. Kema-

lizm, aznlkta olan baz kesimler darda brakldnda genel olarak her-

kesin bir tarafndan yaklaarak, kendi pozisyonu ile arasnda iliki kurma-

ya tevecch ettii ve kendi pozisyonunun meruiyetine zemin bulmada bir

st metin olarak refere ettii bir kavram olarak Trkiyede sregelen siya-

si dnceler iinde varln yllar boyu u ya da bu ekilde srdrmekte-

dir. Kemalizmin hem makro hem mikro dzeyde, dier bir deyile hem

dnce yaplar, hem bireyler asndan saysz yorumu bulunmaktaysa

da, Trkiyede bilhassa ok partili sisteme geiten bu yana srdrlen

Kemalizm yorumlarnn, parti politikalarna yansyan siyasi fikir yaplar

asndan temelde farkl biimine rastlamak mmkndr. Bunlar sras

ile kat hal olarak kabul edilebilecek olan CHP Kemalizmi, sv hale ben-

zeyen ar sol ya da milliyeti sa Kemalizmi ve son olarak da gaz hali

temsil etmeye meyyal merkez-sa Kemalizmi olarak gruplanabilir.

Kat Kemalizm: Kemalizmin Oyun Kurucusu

Kemalizm dncesini bugn hala tartyorsak, bunda kurucu ideo-

lojinin Kemalizm vurgusu ile uzun yllar devletin partisi olma vasfn ta-

m CHP dncesinin olduka byk pay vardr. Aslnda Atatrk d-

neminde CHP programna ok az lde Kemalist prensiplerin yansd

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

235 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

ve Atatrk kltletirme eiliminin salnda olduka snrl kald gz-

lenmekte olduunu ne sren dnrlerin yannda (zbudun, 1981: 93),

Kemalizmin nvelerinin 1920li yllarda atld fakat 1930larda kurumsal-

lamaya ve ideolojik nitelik kazanmaya baladn ne srenler vardr

(Parla, 1991: 22). Atatrkn lmne yakn bir dnemde, 1935 ylnda

yaplan CHP kurultaynda partinin ana esaslar olarak alt ilke belirlenmi-

tir. Atatrkn lmnden sonra, 1 Haziran 1939da yaplan CHPnin 5.

Byk Kurultaynda kabul edilen programn giri ksmnda, Yalnz bir

kac sene icin deg il istikbale de samil olan tasavvurlarmzn ana hatlar

burada toplu bir halde yazlms tr. Partiye esas olan bu tu n bu prensipler

(Kemalizm) yoludur diyerek Kemalizmin mahiyeti belirlenmitir (CHP,

1939: 3).

te yandan, CHPnin devlete, devletin Mustafa Kemale, Kemaliz-

min CHPye eit olduu bir denklemde, tm inisiyatifleri elinde tutan bir

parti, yeni kurulmu ve gemile balarn yok sayma eiliminde bir devlet

ve tm bu iki mekanizmann odanda ulusal bir lider olarak Mustafa

Kemalin etkin olan ayn zamanda muhalif fikirlere pek fazla alan brak-

mayan bir karar alma srecini iletmesi, bu denklemin uzun sre etkinli-

ini srdrmesini beraberinde getirmitir. Devlet ideolojisinin korumas

altndaki CHPnin kendi dncesini yaymasnn bir yolu da Kemalizmin

ne olduuna karar veren, tanmlayc bir gc kendinde bulmasndan ileri

gelmektedir. Yllar iinde deien CHP programlarna bakldnda,

Mustafa Kemalin CHP ile olan ilikisi nemli bir miras olarak partinin

kendini sunmasnda etkili olmutur. 1953 ylnda Kemalizm ibaresi yerine

Atatrk Yolu kullanlm fakat ilkeler korunmaya devam etmitir. 1976

ylnda, sosyal demokrat bir izgiye evrilirken dahi, parti programnda

Kemalist ilkelerin, sras dahi deimeden yerini korumas, ada uygarlk

dzeyine kma vurgusunun Atatrk zerinden yaplmas ve partinin ken-

disini bu misyonu baaracak tek ara gibi sunmas gzlenmektedir (CHP

Program, 1976). Gncel programda da, beklendii gibi, ada Trkiye

tanmlamas ve alt ilke parti programnda yer almakta ve Atatrk miras

youn biimde sahiplenilmektedir. Kendi misyonunu Atatrk devrimle-

rinin bekilii olarak tanmlayan CHPnin bugnk mevcut programnda

Atatrk devrimleri ve alt ok anlatlrken Uluslas ma su recinin, Laik

Cumhuriyet yaplanmasnn, c ag das lasma hedefinin, Aydnlanma Devri-

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

236

minin su reklilig inin ifadesidir denilmektedir (CHP, 2017:12).

Kemalizmin kat hali, parti politikas dnda da Trkiyede birok

entelektel tarafndan benimsenmi, tanm ve yaygnlatrlmtr. Yeni

kurulan devletin gerek sahibini belirleme eilimindeki kat hal, bu

vehesi ile Osmanldan btnyle kopua -bu kopuun gerekte olup

olmadna yeterince nem vermeksizin- iaret eden bir hal almaktadr.

rnek vermek gerekirse, Suna Kilinin Kemalism in Contemporary Turkey

makalesi, bu adan Kemalizmin kat haline gzel bir rnek tekil eder:

Bu almada Kili, Osmanl reformlarnn btnyle modernlemeci ol-

mamasndan yaknr ve kadim kurumlar yok etmeden yenilerini koyma-

nn oluturduu ikilie dikkat ekerek, ilk defa Kemalizmle birlikte milli

bir moderleme ideolojisinin ortaya konduunu vurgular (1980). Kili Os-

manl dneminin yenilikilik hareketlerini savunmac modernleme ola-

rak nitelerken, gerek modernlemenin Mustafa Kemal Atatrk ile bala-

d ve Kurtulu Sava ile tam bamsz bir lkenin kurulduunu vurgular

(1980), ki bu Kurtulu Sava ve onu takip eden Cumhuriyet dnemini

hakiki modernlemenin milad olarak kabul etmek Kemalizmin kat ha-

linde benimsenen baka bir unsurdur. Kilinin Kemalizm zmlemesin-

de de karmza kan bu durum, homojen etnik bir yapnn varln n-

kabulle, Kemalizmin d kontrol ve dini etkilerden bamsz bir millet

oluturarak, tarihi bir dnm noktas olduunu ne srmektedir (1980:

384).

Kemalizmin kat halinde ortaya kan kuvvetli vurgulardan bir tanesi

de Rasyonalizmdir. Atatrkn benimsedii akl ve mantn zmleye-

meyecei mesele yoktur dncesi, bu tip Kemalizmde bir inan halini

almtr. Bilim ve bilimsel yntem Kemalizmin temel dayanak noktas-

dr. Bilimsel yaklam kendiliinden pozitivizmi ana felsefe olarak gnde-

me getirir (een, 1998: 23) fikri yaygn olarak kabul grr. Rasyonalizme

sk skya bal, bilimsel bilginin doruluundan bir nebze pheye d-

meyecek kadar dogmatik ve eitim ve bilimin din ile ikame edilebilecei

konusunda tereddtsz bir zihniyet haritas ortaya konmaktadr. rnein,

Atatrk Dnce Dernei kurucularndan zer Ozankaya, Trkiyede

Laiklik adl kitabnda, din ve laiklik ilikisine girmeden nce, Atatrk

inklaplarn Aydnlanma balamnda inceleyerek, bilimsel dnn

ilkeleri bal atnda (...) Atatrkn nderliine ve eseri olan Trk Dev-

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

237 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

rimine geerliliini kazandran ey, kanmca, bilimsel yntemin geerlilik

ilkelerini amaz ilke olarak benimsemi olmas, bilimsel yntemi ycelt-

mi olmas, her yenilik giriiminin zn ussall temel alan bu ilkelere

dayandrm olmasdr der (1990: 17). Ozankaya rneinde grld gibi

birok eserde karmza kan, geri kalmln sorumlusu olarak dinin ve

din ile btnletii dnlen soyut dncenin gsterilmesi ve bu duru-

mu amann tek mmkn yolunun bilime sk skya bal, somut bilgiye

dayanan, dini toplum ve insan hayatnda minimize eden ve laiklii kutsa-

yan bir anlay, Kemalizmin kat halinde yaygn olarak grlmektedir. Bu

dnce yaps ayn zamanda Kemalistlere, henz aydnlanmadn d-

ndkleri kitleleri dntrme noktasnda farkl bir misyon da ykle-

mektedir: Ulusal bamszlk ve zgr dnce bir rnesans hareketidir;

bir toplumsal aydnlanma atlmdr; bilimsel dn insan ve toplum

yaamnn bilinebilir her alanna uygulama abasdr (Ozankaya, 1990:

289). Kemalizmin kat halinin bir baka zellii ise tm bu bilimsellik ve

rasyonalite vurgusuna ramen Atatrk dneminin kltletirilmesinde

herhangi bir saknca grmeden, bu dnemde ortaya kan birtakm otori-

ter eilimlere soukkanl ve objektif biimde yaklalamamas, ar sa-

vunmac bir reaksiyon gelitirilmesi ve yine Atatrk dneminde byk

lde arasal biimde ortaya konan Gne Dil Teorisi, Trk Tarih Tezi

gibi baz teorilerin bilimsel geerliliini irdelemeye ilikin ciddi bir istek-

sizlik duyulmasdr.

Yukarda da iaret edildii gibi, klasik modernleme kuramndan

esinle, Kemalizmin kat hali din ile bilim arasnda bir ikilik olduu konu-

sunda srarcdr. Toplumlar ilerleten temel unsurun bilim olduu varsa-

ymnn dier yznde de toplumlar ve bilhassa Trk toplumunu geri

brakan temel unsurun din olduu konusunda, kat Kemalizmde pek fazla

pheye mahal bulunmamaktadr. eenin ifadesi ile [p]ozitivist bir

bilimselcilikle e anlaml olarak ele alnan laiklik ilkesi, din ve devlet ile-

rini kesin hatlar ile birbirinden ayrm (1998: 131) dncesi laiklie

ilikin temel varsaymdr. Laiklik ilkesi bu adan kat Kemalizmin mi-

henk ta gibidir. Devletin dinden bamszlatrlmas ve dinin yalnzca

bireylerin vicdanndaki yerine braklmas (Ozankaya, 1990: 292) eklinde

ifade edilen hali ile dinin aslnda yalnzca devlet ilerinden karlmas

deil, toplumsal hayattan da kaybolmas, hatta aile iinde dahi grnmez

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

238

klnmas ve bireylerin en sakl, grnmeyen ve tasviri mphem olan bir

alanna, yani vicdanlarna braklmas umut edilmitir. Parla, bu anlay

(i)nanlar ve vicdanlar siyasetten kurtarlacak, btn siyasal, toplumsal,

ekonomik kanunlar, rgtler ve gereksinimler pozitif, deneysel bilim ve

fenlerin ada uygarla salad esas ve biimlere uygun olarak gerek-

letirilecek eklinde tasvir eder (1991: 31). Dier bir ifade ile, dnyaya ait

olan siyaset, hukuk ve iktisat gibi tm alanlar dini etkilerden uzaklatrla-

rak, bilimsel bir mahiyet kazanacaktr.

Bu Kemalizm biiminin ortaya karmak istedii karar alma srele-

rinde akl ile hareket eden rasyonel vatandalarn1, yalnzca devletle olan

ilikilerinde deil, neredeyse tm yaam pratiklerinde dini kurallardan

azade davranmas beklenmektedir. Din alanna gelitirilen arogant tavr,

kat Kemalizmde ska karmza kan durumlardan bir tanesidir: ne

bilimi ne dini anlamam hoca klkl cahillerin nemsenmemesi gerekti-

ini (een, 1998: 131), sama sapan bo inanlarn kafadan karlmas

gerektiini(een, 1998: 132) salk veren rneklerde karmza kan ifa-

deler, dinin bir smrlme arac olduunu kabulle, kolaylkla din alanna

kar gelitirilen bir saldrya dnebilmektedir. Pozitif bilim vurgusunun

Osmanldaki temellerinin ounlukla yok sayld ve laiklikle ilgili geli-

melerin Atatrk ile balad varsaym zerine temellenen bir yaklam

benimsenmektedir2. te yandan ideal laik bir dzlemde dini alann dev-

letten bamsz ilemesi gerektiine ilikin varsaym, kat Kemalizmde

pek karlk bulmamaktadr. Diyanet leri Bakanl gibi kurumlar, dini

kontrol etmenin ilevsel bir yolu olarak grlmektedir. Ozankayann

rnek tekil ettii ifadeler ile Diyanet leri Bakanl, dinsel duygular

her trl bo inanlardan arnp, bilim ve teknoloji klaryla dupduru

oluncaya dein, dini smrlmekten kurtarmann yolu olarak grlmek-

tedir (Ozankaya, 1990: 215-2). zetle, kat Kemalizmde din ve dine ilikin

1 Bu alg, din alannda dahi kabul grm olmal ki, bilhassa Cumhuriyet dnemi Trki-

yesinde Diyanet leri Bakanl bata olmak zere din alanndaki hakim evrelerin bir ou, dini hkmleri aklen merulatrmaya ve din alannda aklla aklanamayacak alan brakmamaya almlardr.

2 Konuyu, Osmanl tarihi ile btnleik olarak ele alan eserlere iyi bir rnek olmas asn-

dan baknz. erif Mardin. 1986. Yenileme Dinamiinin Temelleri ve Atatrk. ada Dncenin Inda Atatrk, Clt 2 (Tark Zafer Tunaya ed.).stanbul: Dr. Nejat F. Ec-zacba Yaynlar, s.21-48, kr Haniolu, 2011.The Scienticism of the Young Turks Atatrk: An Intellectual Biography (iinde). Princeton: Princeton University Press, ss. 48-67.

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

239 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

elerin mmkn mertebe dar bir alanda grnmez klnma idealinin

hemen gereklemeyecei varsaym ile, Diyanet leri Bakanl gibi

kurumlarn gereklilii kerhen de olsa kabul edilmitir.

Kat Kemalizmde, kadnn toplumsal rolnn deimesinden, eitim

sistemindeki dnme kadar birok konu laiklik bal altnda ele alna-

bilmektedir3. Laiklik prensibinin taycs olarak grlen eitim konu-

sunda yaplan atlmlardan bahsedilirken, kadnn eitim hayatna katlma-

s, seme ve seilme hakkna kavumas, dini ve geleneksel klk kyafetle-

rin kullanmnn yaygnln kaybetmesi gibi inklaplar byk kazanmlar

olarak yllar iinde etkisi azalmayacak biimde tekrarlanr. Birok husus

iin emsiye grevi yapan laikliin, dier Kemalist prensiplerin belirlen-

mesinde de etkin rol oynad ne srlebilir. Kilinin, Kemalizmin Milli-

yetilik ilkesini anlatrken ilk kurduu cmle u ekildedir: Kemalist

milliyetilik seklerdir (1980: 388). Dier ilkelerin dahi belirleyici unsuru

olan laiklik, kat Kemalizmin bir bakma mitidir.

Kemalizmin temelde alt ilke (Cumhuriyetilik, Milliyetilik, Halk-

lk, Laiklik, Devletilik ve nklaplk) etrafnda ekillendii sylense de

aslnda bu alt ilkenin arl ve vurgusu her bir Kemalizm trnde farkl-

lamtr. Kat Kemalizm, bu alt ilkenin her birini kabul etmekle birlikte,

bu ilkelerin hepsine eit deer verildii sylenemez. Zira, kat Kemalizm

anlaynda, laiklik ile i ie gemi modernleme ve inklaplk eleri

etrafnda kmelenmi snfsz bir toplum algs ve devletle gelitirilen

tmdelik baat ncelikler olarak ortaya kmaktadr. Laikliin dnda

zel nem atfedilen dier ilkelere de ksaca bakmakta yarar bulunmakta-

dr. nklaplk ilkesi ounlukla modernlemeci laiklik anlayna uygun

biimde zerinde durulan bir baka ilkedir. Burada, daha muhafazakar

kesimlerin tercih ettii medeni-yet kavramndan ok, ada-lk kav-

ram zerinden bir dnm sreci sahiplenilir. CHP programnda youn

biimde kullanlan adalama saiki, her daim Atatrk izgisinde kalmay

da vaat etmektedir: U lkemizin her alanda yeniles mesi ve c agdas las mas

3 Elbette burada ortaya konan standartlar, liberal demokratik standartlar olmaktan ok,

Kemalizmin izdii ereve dahilinde belirlenen llerdir. rnein kadn konusunda Kemalizmin modernletirici etkisinin yerinde analizlerine rnek olarak baknz: Deniz A. Kandiyoti. 1987. Emancipated but Unliberated? Reflections on the Turkish Case, Fe-minist Studies, Vol. 13, No. 2 (Summer, 1987), pp. 317-338, Nilfer Gle. 1992. Modern Mahrem: Medeniyet ve rtnme. (3. Basm) stanbul: Metis Yaynlar.

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

240

yolunda atlacak admlarda Atatu rk ilkeleri ve devrimleri daima partimize

s k tutacaktr (CHP, 2017: 19). nklapln srekli yenilik kovalayan

yannn, Atatrk izgisinden kmama dsturu ile kontrol altna alnd

ve bir bakma devrimciliin ehliletirildii ne srlebilir.

Kemalizmin devletilik ilkesinin bir yansmas olarak zuhur eden s-

nfsz toplum algs, toplumda ekonomik, etnik, dini vb. birbirinden farkl

karlar olan gruplar yok saymaktadr. Burada gelitirilen dnce prati-

inde, birbirinin neredeyse ayns ve eiti olan homojen bir toplum ar-

m bulunmaktadr. Ne var ki, erif Mardinin Shilsin merkez-evre ay-

rmndan hareket ederek Trkiye rneine uyarlad merkez-evre ay-

rmas gz nnde bulundurulduunda (1973), kat Kemalizmin kendi

iinde elit, dntrc ve devletin yansmas olan bir kadro oluturduu

ve bu kadro ile evreyi devletin karlar dorultusunda dntrmeyi

hedeflediini sylemek yanl olmaz. Askeri brokratik sekinlerin yann-

da, yerel sekinlerin de erken cumhuriyet dneminde CHPnin koalisyon

ortaklar olduklar bilinmektedir (zbudun, 1981: 84). Bir bakma,

Orwella referansla, btn herkesin eit olduu fakat Kemalist sekinlerin

daha eit olduu snfsz bir toplum imgesi zerinde manevra bulduu

sylenebilir4. een, Kemalizmin halklk ilkesini anlatrken halkn

uyandrlmas, bilinlendirilerek ynetimin bir halk hkmeti olmas

(1998: 128) ynn ne karmaktadr. Burada ve birok baka eserde

grlen, uyandrlmas gereken bir halkn olduu varsaym, merkezin

evre zerindeki bir hakk ve sorumluluu olarak grlmektedir. Aslnda

bu aydnlanmac bak asnn uzants olarak, toplumun kendi iinde eit

ve homojen olduu fakat dntrclerin toplumdan farkl ve stn rol

modeller olduu varsaymnn kabul grd ne srlebilir. Parla, CHP

programlarn baz alarak yapt analizde, retim ilikilerine gre farkl

snflarn varlnn ima yolu ile kabul edildiini fakat snf atmalarnn

btnyle reddedildiini ne srer (1991: 43). Bu iyimser tespitin de orta-

ya koyduu gibi, kat Kemalizmin snf eksenli bir toplum analizi bulun-

mamakta, birbirine denk dntrlmeye matuf kitlelerin varl kabul

grmektedir.

4 Burada kast edilen, George Orwelln Hayvan iftlii adl eserinde, btn hayvanlar

eittir, fakat baz hayvanlar daha eittir tespitidir. Detaylar iin: George Orwell. 2014. Hayvan iftlii. stanbul: Can Yaynlar (ilk orijinal basm 1945).

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

241 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

Sonu olarak, CHP ideolojisinin kural koyucu olarak Kemalizmin

tanmn yapt, bu tanmlamada alt ilkenin srekli bir uygarlama emsi-

yesi altnda yer ald ve laiklik ilkesinin en gzle grnr ve belki de Tr-

kiyenin uygarlk ile ban glendirecei dnlen ilke olarak uzun yllar

iinde etkinliini srdrd ifade edilebilir. Yeni bir devlet kurarken, o

devletin bilhassa slam tandansl kabul edilebilecek gemii ile ban yok

sayma eilimindeki kat Kemalist yorum, ayn zamanda yeni bir toplum

oluturmay ve bu toplumu geleneksel normlardan bamszlatrarak, kat

aklc bir tutumla hareket ettirmeyi, tm bunlar yaparken de kendisine

ynlendirici, ynetici ve kontrol edici bir vasf ve hak atfetmeyi ihmal

etmemitir. Bu ynleri ile kat Kemalizm, ilke koyucu ve tanmlayc bir

rol stlenmi ve dier Kemalist yorumlarn ne derece Kemalist kabul

edilip edilemeyeceklerinin gcn ve bilgisini elinde tutan omnipotent ve

omniscient bir tavr iselletirmitir.

Kemalizmin Sv Hali: Ularn Seici Kemalizm Yorumu

Kemalizmin sv hali, Trk milliyetisi sa ve ar sol tarafndan be-

nimsenen, bu dnce ekollerinin Kemalizmin kendi ideolojik arka plan-

lar ile rntl yanlarn seici biimde n plana karrken, dier birta-

km ilkelerin arka plana itilmesinden ya da gelitirilen savunma mekaniz-

malar ile aslnda ile balayan Kemalizmi kendi dnce sistematiklerine

uyarlama abalarndan olumaktadr. Bulunduu kabn eklini alan yan

ile sv Kemalizmler, salt bir Kemalizm retmekten ok, o kabn bu devle-

te, bu topluma ve bu corafyaya ne kadar uygun olduunun altn izme

araynn yansmalardr. Bu konuda ar solda ciddi ayrmalar bulun-

makla birlikte, bu almada deinilen ar soldan kast, Kemalizm ile

kendi dnce alan arasnda ciddi bir benzerlik ve Kemalizme ynelik

ciddi bir sahiplenme gelitiren Yn hareketi ile balayan ve Milli Demok-

ratik Devrim hareketi ile devam eden soldur.

Ar sol Kemalizmi, Kemalizmi anti-emperyalist ve devrimci bir

dzlemde deerlendirmeyi tercih ederek, ulusal bamszlk vurgusu gl

bir Kemalizm eidi ortaya karmtr. 1960lardan itibaren etkin olma-

ya balayan Yn hareketi ile, Kemalizmin bamszlk hareketinin henz

sonulanmadn ve yeni devletilik ilkesi ve halklk prensipleri ile d-

ntrlmesi gerektii ve Kemalizmin burjuvazinin elinde dejenere edil-

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

242

dii iddia edilmitir (Kili, 1980: 396). i Partisi, 1960larda, Kemalizmin

alt ilkesini benimseyerek, halkl kitlelerin eitilerek dntrlmesi

biiminde yorumlamtr (Kili, 1980: 397). Ne var ki, burada sz edilen

Kemalizm, Yn hareketine gre ok daha geirgendir. Anl een Kema-

list devrim ile Sosyalist devrimler arasndaki temel farkn ulusallk nokta-

snda olduunu sylerken, bir taraftan da Kemalizmin anti-emperyalist

yanna vurgu yapmaktadr (1998: 102). znde esnek ve pragmatik bir

ilke olan Devletilik, kurulu aamasnda ekonomik aktivite ve sanayile-

me konusundaki darboazlar amak iin bir ara olarak grlmekteyse de

(zbudun, 1981: 89), ar sol bu ilkeyi Kemalizmin odandaym gibi

alglamay tercih ederek, devletilie gerekte olduundan fazla anlam

yklemitir.

1968 kuann Atatrkten ilham alarak 2. Kurtulu Savan balat-

ma iddias da yine ar sol dncedeki devrim yapma drtsne Atatrk

ile meruiyet bulma gayretidir. Kemalizmin Devletilik prensibinin ya-

nnda, nklaplk ilkesi zellikle Devrimcililk biiminde ele alnarak,

vurgulanr. Bu balamda, Atatrkn dare-i maslahatlar esasl inklap

yapamazlar szne ciddi bir atf yaplmtr. Yn dergisinden Doan

Avcolu ve arkadalarnn ska tekrarladklar bir sz olarak, devrim

yapmann meru zeminini oluturmaya hizmet etmitir. Kahramanolu,

Avcolundan aktararak, devrimci giriimlerin, Mustafa Kemal tarafndan

balatlan, fakat yarda kalp, istikameti deitirilen Ulusal Kurtulu Dev-

rimini, gncel artlara uyarlayarak gerekletirmek misyonunun Yn ha-

reketinde nemli bir yer tuttuunu belirtir (2004). Sonrasnda ortaya

kan Milli Demokratik Devrim Hareketi de yine benzer bir izgide Ke-

malist-devrimci bir sylemi benimser.

Milli Demokratik Devrim Dernei kurucularndan Rasih Nuri leri,

Atatrk ve Komnizm adl kitabnda, Atatrkn pragmatizme yaknsa-

yan gerekiliinden bahseder (1994). leri, pratik ve sonu odakl kiili-

inin Atatrk teorik boyutta bir Komnist olmaktan alkoyduunu

fakat bamszlk noktasnda Komnistlerle benzerlik gsterdiini ifade

etmektedir. Yntemsel olarak bir proletarya devriminin Atatrke hitap

etmeyeceini fakat yukardan byle bir devrimi ynetecek yetimi kad-

ronun bulunmamasnn da, Atatrk Sosyalist bir devrim yapmaktan

alkoyduu iddia edilen bir baka husustur (leri, 1994: 26-2). Doktrin

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

243 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

anlamnda Atatrk Komnist kabul edemeseler de, bamsz Trki-

yenin kurulmas, Cumhuriyet ile birlikte yerli burjuvazinin oluturulmas

(leri, 1994) gibi noktalarda Atatrk inklaplarnn devrime gidecek yolun

yap talarn oluturduu ifade edilmektedir.

O dnemde Rusya ile gelitirilen pozitif ilikiler de ar solun sv

Kemalist algsnda nemli bir yeri haizdir. Atatrkn TBMM nc

Toplant Yl Konumasndan alnt ile Rus uralar Cumhuriyetiyle olan

iyi iliki ve balarmz bu geirdiimiz yl zarfnda en mkemmel bir e-

kilde gelimeye devam etmitir (alklar). 16 Martta Moskovada bir dost-

luk antlamas aktettik. Bu antlama ile emperyalizmin ihtirasl atlna

hedef olan iki devlet arasnda doal etkenlerden meydana gelen dayanma

bir hukuk ekli ile de saptanm oldu (leri, 1994: 273) gibi anektodlar,

ar sol Kemalizmde nemli bir yer tutmaktadr. Atatrk Trkiyesinin 2.

Enternasyonale (Komiterne) yelik bavurusunda bulunmu olmas (leri,

1994: 25) iddialar da bir baka ortak alan bulma gayretidir.

Atatrkn ortaya koyduu devletiliin ekseninden kaym olmasn

temel bir problematik olarak gren bu hareket, devletiliin Atatrk

zamanndaki zbudunun belirttii arasal niteleliine fazla kulak ka-

bartmakszn, bu ilkeyi Sosyalist bir devletilik anlayna yaknsar. Ata-

trk dnemini bir asr- saadet olarak betimleyen bu dnce sistematii,

Trkiyede siyaset yapmann nn dneminden itibaren bozulmaya ba-

ladn ve Demokrat Parti dnemi ile iyice rndan ktn ne sr-

mektedir. Bu resimde Atatrk dneminin anti-emperyalist yan, en fazla

vgy hak eden tarafdr. Ksacas, Atatrkn alt ilkesinden seici ola-

rak n plana karlan devletilik ve devrimcilik ilkelerine zel nem atfe-

dilirken, bu ynlerdeki baz anlarn, vecizelerin ya da hikayelerin tekrar

tekrar dillendirildii gzlenebilir.

Sv Kemalizmin teki ucu milliyeti sa asndan da Atatrkn ha-

yat ve eserlerinde yeterince bereketli ilham alanlar bulunmaktadr. Her

ne kadar Nihal Atsz gibi kimi kiilerce bilhassa Atatrk dneminde Sov-

yetler ile kurulan yakn iliki gibi baz nedenlerle Kemalizme fazlaca paye

verilmese de, 1960lardan sonra, zellikle de partileerek kurumsallam

milliyeti sada Kemalizm izleri grlmektedir5. Esasen emekli bir subay

5 Esasen Milliyeti Hareket Partisine temel tekil eden Millet Partisi ve akabinde kurulan

Cumhuriyeti Kyl Millet Partisi 1960 dneminden nce kurulmu olmakla birlikte,

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

244

olan Alparslan Trke etrafnda partileen milliyeti sa dncede, Tr-

kein asker gemiinin de bir yansmas olarak devletin kutsal kabul edil-

mesi ve devletin etrafnda rntlendii Kemalist prensiplerin de benim-

senmesi sz konusudur. rnein, Mustafa Kemalin Selanikte geen

ocukluu ile Alparslan Trkein Kbrsta geen ocukluklar arasnda

bir benzeim kurularak, Trkein liderlik nosyonu Atatrk ismi zerin-

den pekitirilir (Tekin, 2000: 54). Ne var ki, milliyeti san Kemalist

ilkelerin her birine eit seviyede sahip kt sylenemez. Beklendii gibi,

Atatrkn milliyeti kiilii, burada en ok vurgulanan temalardan bir

tanesidir. Kurtulu Sava ve milli bamszlk vurgusu yine Kemalizmin

milliyeti sa tarafndan seilen nemli alanlardr. Kimi zaman, bu bam-

szlk vurgusu snr tesine taarak, Trkiye dnda yaayan Trklere

gelitirilen ilginin temelinde Atatrkn fikriyatndan bahsedilmektedir.

rnek vermek gerekirse, 1988 Parti Programnda Komu lkelerin top-

rak btnlklerine ve bamszlklarna sayg duyarak Trk unsurlar ile

ilgilenmeyi b-yk Atatrk'n "Nerede Trk varsa oras Misak- Milliye

dahildir" buyruunun nda dnrz (1988: 78) ifadesi yer almtr.

Milliyetiliin retoriine ve iirsel slubuna uygun, kimi zaman mito-

lojik kabul edilebilecek ifadeler, Nutukta yer almaktadr: Bu memleket,

dnyann beklemedii, asla mit etmedii bir mstesna mevcudiyetin

yksek tecellisine, yksek sahne oldu. Bu sahne, en aa yedi bin senelik

bir Trk beiidir. Beik tabiatn rzgaryla salland. Beiin iindeki o-

cuk tabiatn yamurlaryla ykand. O ocuk, tabiatn imeklerinden,

yldrmlarndan, kasrgalarndan evvela korkar gibi oldu, sonra onlara

alt. Onlar tabiatn babas tand, onlarn olu oldu. Bir gn o tabiat

ocuu tabiat oldu, yldrm oldu, gne oldu, Trk oldu. Trk budur.

Yldrmdr, kasrgadr, dnyay aydnlatan gnetir. (ksz, ?: 35). Yine

Atatrkn ne mutlu Trkm diyene ve Trk ocuu, atalarn tan-

dka daha byk iler yapmak iin kendinde kuvvet bulacaktr vecizele-

ri, milliyeti sa iinde geni yank bulan ifadelerdir. Dokuz Ikta yer

ald hali ile Soy birlii, Trk milletinin en itici, en nemli faktrdr.

Soyumuz Trk soyudur. (...) Byk komutan, devlet adam, Mustafa Ke-

tpk Adalet Partisinde Ragp Gmpala izlerinden ok Sleyman Demirel etkisinin be-lirgin olmas gibi, Trkiyede milliyeti sa, parti dzeyindeki ideolojik eksenini Alparslan Trke dneminde daha net biimde tanmlamtr.

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

245 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

mal Atatrk Muhta olduun kudret damarlarndaki asil kanda mevcut-

tur demekle bu gerei ortaya koymutur. (Sar, 2016: 113) denilerek,

Atatrk milliyetilik izgisinde nemli bir referans noktasdr. Ata-

trkn Trk diline ve tarihine verdii nem de bu erevede, tarih ve

bamszlk vurgusu gl milliyeti sa iin bakaca nemli ortaklk alan-

lardr. Trk ocuu, atalarn tandka daha byk iler yapmak iin

kendinde kuvvet bulacaktr sznn ifade ettikleri, milliyeti sa Ata-

trke yaknsayan bir baka tematik alandr. Tarihin yannda, milli bam-

szla ve baz ahlaki elere ilikin Kemalist yansmalara milliyeti sa

dnce iinde rastlamak olasdr. Milliyeti san temel dokmanlarn-

dan bir tanesi olan Dokuz Ikta Byk Atatrkmz, Kurtulu Sava-

na balarken hak kuvvetindir ilkesine kar bu lemde elbette bir hak

vardr ve hak kuvvetin stndedir, stnde olmaldr ifadelerini kullan-

mtr (Sar, 2016: 20) eklinde ifade edildii biimiyle, Atatrk, milliyeti

san siyaset dncesindeki hakkaniyet gibi milliyetilik dnda baz

dier kavramlarn da bavuru noktalarndan bir tanesi olarak grlmtr.

Bilhassa 1960l yllarda ykselen anti-Komnist sylem ekseninde

ekillenen milliyeti sa dnce, o dnemde milliyeti bir tandansta olan

Atatrk niversitesinin giriine Trk aleminin en byk dman ko-

mnistliktir, her grld yerde ezilmelidir szn Atatrkn syledii

iddias ile konulmutur (Bora, 2017: 165). Soldan bir entelektel olan Rasih

Nuri leri ise bu szn kaynana inerek, APli senatr Dr. Fethi Teveto-

lunu gstermi ve bu ifadede ciddi bir arptma olduunu iddia ermitir

(leri, 1994: 334-5). Dier bir ifade ile, sv Kemalizmler iin Atatrk yal-

nzca bulunduklar pozisyonu dorulayan deil ayn zamanda karsnda

olduklar dnceyi de tenkit eden bir referans noktasdr ve her iki grup

da Atatrkn komnizmle ilgili byle bir sznn olup olmamasn hatr

saylr biimde ciddiye almlardr.

Milliyeti sa bak asna gre, yukarda da belirtildii gibi Atatrk-

ln en gze arpan vasf milliyetiliktir. MHP Genel Bakan Bahe-

li, Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatrk en byk Trk

Milliyetisi olarak kabul eden Milliyeti Hareket Partisi, Trkiye Cum-

huriyetinin niteliklerine ballk ve bunlar koruma ve savunma iradesi

bahsinde herhangi bir kurumla tartmaya girmeyi gereksiz addetmekte-

dir (2008: 76) diyerek bu durua rnek tekil etmektedir. Trketen

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

246

alnt ile Bizim klalarmzda Bir Trk on dmana bedeldir, Bir Trk

dnyaya bedeldir gibi Atatrk tarafndan irad edilmi olan vecizeler asl

durur. Milletimin, Trkln byklk ve stnln ben nce anam-

dan babamdan renmitim... (Tekin, 2000: 110) ifadeleri, milliyeti

san lideri Trkein eitim srecinde onu Trk milliyetisi yapan or-

tamda Atatrkn izlerini varlna iaret etmektedir. Bu gibi ifadeler ile

Atatrkn Trklk vurgusuna zel nem atfedilirken, bir yandan da ken-

di bulunduu milliyeti izgiyi Atatrk ismi ile pekitirme eilimi grl-

mektedir.

Kat Kemalizmde pek rastlanmayan slami vurgu, milliyeti san sv

Kemalist yorumunda, dengeleyici unsur olarak olduka yaygn olarak

kullanlmtr. Bir yandan Atatrk, milliyeti ynleri ile n plana kar-

lrken, Tanr da kadar Trk olan milliyeti sa anlayn, Hira da

kadar Mslman olan yanna deinmek ve bu surette kendisini kat Ke-

malizmden farkllatrmak adettendir. MHPnin 1993 ylnda kabul edilen

parti programna yansyan ilk maddenin esaslar, sv Kemalist bak as-

n yanstmas asndan gzel bir rnek tekil eder: Trk toplumunun her

ferdinin bayran slam iman, ahlak ve fazileti ile Trklk uurunda

bulunan Trk Milliyetilii grn benimsemesi, tarihi ve kltrel

birikimine ve haldeki mevcudiyetine mensubiyet uuru ile balanlmas,

Atatrkn belirttii gibi Ne Mutlu Trkm Diyene mutabakatnn

devletin ilkesi ve milletin fikir mterei haline getirilmesi, tarih iinde

devamllk dncesine bal milleti tekaml anlaynn yerletirilmesi,

ahlak ve fazilet duygusunun imana dayal bir vicdan ve yaama tarz oldu-

unun yaygnlatrlmas, sosyal adalet ve hukukun stnl ile demokra-

sinin milliyeti grn ayrlmaz paralar olduunun srarla anlatlarak

kabullendirilmesi birinci ana hedeftir6 (1993: 3). Burada, slami hassasi-

yetler arasnda erimi fakat kaybolmam bir Atatrk ve onun milliyeti

bak as gze arpmaktadr. Benzer bir duru, Devlet Bahelinin yaz-

larnda da grlmektedir: Bedeli kanla denerek Byk Atatrkn n-

derliinde kurulmu Cumhuriyetimizin Bakenti Ankara iki nemli tepe

zerinde sembollemitir. Bunlardan biri devletimizi kuran ve milletimizi

kurtaran aziz Atatrkn naann bulunduu Antkabiri barndran Ant-

tepe, dieri ise inan hrriyetimizin ve manevi deerlerimizin sembol

6 Benzer ifadeler 1988 Programnda da yer almaktadr.

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

247 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

olan bir mabedi barndran Kocatepedir. Milliyeti Hareket Partisi, kim-

seyi asla bir tercihe ve taraf olmaya zorlamadan, her ikisini de en yksek

seviyede benimseyen ve temsil eden, bu deerler arasndaki rabta ve ba-

n kopartlmasna asla izin vermeyen duruu ile Anttepe ile Kocatepe

arasna ekilmi elikten bir halattr (2008: 123). Yine Atatrke refe-

ransla yrtlen kat laiklik anlaynn aslnda Atatrkn fikirlerini ar-

ptmak olduu ve Atatrkn Trk kltr temelinde oluturmaya alt-

dnmn aslndan ayrlarak Latin-Helenistik bir noktaya ekilmek

istendii ne srlmektedir (Tekin, 2000: 82). Laikliin yannda kat Ke-

malizmin youn Batc eilimi ile aydnlanmac yorumu da milliyeti san

yerlilik sylemine uygun dmemektedir.

lkc olup da Atatrk' sevmeyen kiiler, lkcln temel an-

lam ve prensiplerini kavrayamam insanlardr sz, Trke tarafndan

sylendii iddia edilen ve milliyeti saa yakn kiiler arasnda farkl mec-

ralarda sklkla paylalan bir ifadedir. Gnmzde de MHP ile ayn iz-

gide bir genlik rgt olarak faaliyetlerini srdren lk Ocaklar, lke

apnda Atatrk anma, anlama ve Atatrk zerine dnme konulu

organizasyonlar yapmakta ve bu etkinliklerde Atatrkn milli bamszl-

a olan katks ve milliyeti kiilii vurgulanmaktadr. Yine lk Ocaklar

web sitesinde, lk Ocaklar bakannn yannda MHP lideri Devlet Bah-

elinin, Alparslan Trkein fakat hepsinden nce Atatrkn demeleri-

ne Bakomutandan bal altnda yer verilmektedir (04.08.2017). Bura-

da yaynlanan szlerde yine Atatrkn milliyeti yn n plana karlr-

ken, dier ilkelere ya da Kemalist prensiplere fazlaca deinilmemektedir.

Sv Kemalizmlerde sz konusu olan Atatrke referans vererek bu-

lunduu pozisyonu merulatrmak ve belki de bunun biraz daha fazlas-

dr. Borann ar solcu Kemalizm iin kaydettii, Kemalist askeri ve sivil

aydnlarn desteini alma istei (2017: 165), milliyeti sa Kemalizm iin de

geerlidir. Bylelikle devlete yaslanmann, yaslanamyorlarsa da devletin

gazabndan kendilerini korumann bir yolu da, devletin kurucu ideolojisi-

nin yansmas olan Kemalizm ile aralarn iyi tutmadan getiinin bilin-

cindeki sv Kemalizmler iin, Atatrkn isminin kullanlarak darbelerin

dahi yapld bir siyasi corafyada, Atatrkn dnsel mirasn kendile-

rininki ile seici olarak rttrmeye almalar, bir lde anlalabilir

bir durumdur. Burada iletilen Kemalizm mekanizmas, kat Kemalizm-

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

248

deki prensiplerin bir ksmnn fazlaca n plana kartlrken, bir ksmnn

yok saylarak, kendi pozisyonlar ile Mustafa Kemalin dnsel mirasnn

uyumlatrma abasdr.

Kemalizmin Gaz Hali: craatler Arasnda Kalan Seyreltilmi Kemalizm

Kemalizm, bir dnce retorii olarak Trkiye siyaset felsefesinin bu

almada saylanlardan ok daha paral ve farkl alanlarna dokunmutur.

Ne var ki burada kullanlan Kemalizm triosu, gnlk siyasetteki Kema-

lizm dilini anlamaya yardmc olacak bir ereve sunmaktadr. Bu alanla-

rn iinde, nc olarak ele alnacak olan merkez-sa Kemalizmi, De-

mokrat Parti iktidarndan itibaren ortaya kan ve Atatrk ilkelerini ya da

bu ilkelerden birkan n plana karmak yerine Atatrk bir ilke olarak

siyaset yapma srecinde refere etmeye iaret etmektedir. Genel olarak

milli irade kavram zerinden, ounlukuluktan ve ounluun meruiyet

salayan syleminden beslenen, ideolojik bir dnce sisteminden ziyade

icraat, alma, kalknma ve zenginleme odakl bir zihniyetin iz dm

olan merkez-sa siyaset, Trkiyede dnce pratiine deilse de siyaset

pratiine damgasn vurmu, kendi iinde de devinim halinde olan bir

ekoldr. Kemalizmin gaz hali olarak tanmlanabilecek bu eilim, her bir

merkez-sa parti ve lider dneminde farkl dozda grnrlk kazansa da,

Kemalizmin en seyreltilmi ve havada kalan faz olarak varln srdr-

mektedir.

Demokrat Parti, CHP sralarnda yetimi kiilerin kuruculuk yapt

bir partidir ve Atatrke olduka yakn olan Celal Bayar gibi bir ismi de

atsnda barndrmaktadr. Bayarn Atatrkn giyim kuamn, hal ve

hareketlerini rol model ald ifade edilmektedir (Harris, 2002: 53). Dalgal

Atatrklk seyrine ramen, Demokrat Parti genel olarak Atatrk kar-

t bir izgide olmamtr7. Bilakis, Demokrat Parti iktidar smet n-

nye kar gelitirilen sert muhalefette, smet nny arka planda b-

rakmaya ynelik baz hamlelerde, kendi lider kadrosundan isimlerin yeri-

ne Atatrkn manevi ahsiyetini n plana karan baz giriimlerde bu-

lunmutur. Bunlarn arasnda, paralara smet nnnn cumhurbakanl

dneminde nn resimlerinin baslmasnn braklarak, yeniden Atatrk

7 Demokrat Parti dnemleri arasnda bir mukayese yapldnda ise 1950lerin banda daha

gl bir Atatrk vurgusunun bulunduu, ilerleyen yllarda bu vurgunun bir miktar silik-letii sylenebilir.

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

249 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

resimlerine dnlmesini ve bir yandan nn resimleri devler dairelerin-

den kaldrlrken, resmi kurumlara Atatrk heykeli ve resminin konulma-

snn yaygnlatrlmasn sayabiliriz8. Buradaki temel amalardan bir ta-

nesi, nn figrnn silinerek Atatrkn manevi ahsiyetine sarlnmak

istenmesidir. Tanel Demirel bu noktada, Demokrat Partinin muasr me-

deniyete ulalma hedefinin ekonomik kalknmaclk, Cumhuriyetilik

prensibinin milli irade vurgusunun ne karlarak, nn dnemindeki

vesayeti havann kaybolmasna dikkat ekilmesini not eder (2011: 113).

Demokrat Partinin iktidarnn ilk dneminde, muhalefet tarafndan

ykselmeye balayan ar eletirilerin bir frenleyicisi ve belki de Demok-

rat Parti iktidarnn meru zeminde kaldn iaretlemede bir gsterge

ilevi grmesi asndan, Demokrat Parti dneminde karlan Atatrk

Koruma Kanunu (Atatrk Aleyhine lenen Sular Hakknda Kanun) bu

konuda merkez-san Kemalizm anlayn ortaya koyan elerden bir

tanesidir. 1951 ylnda karlan bu kanun ile Atatrk'n hatrasna alenen

hakaret eden veya sven kimse bir yldan yla kadar hapis cezas ile

cezalandrlr. Atatrk' temsil eden heykel, bst ve abideleri veyahut

Atatrk'n kabrini tahrip eden, kran, bozan veya kirleten kimseye bir

yldan be yla kadar ar hapis cezas verilir. Yukardaki fkralarda yazl

sular ilemeye bakalarn tevik eden kimse asl fail gibi cezalandrlr

denmi ve bu sularn alenilemesi durumunda yars kadar daha fazla

cezaya arptrlmas hkm getirilmitir. (Mevzuat, 2017) Atatrkn bir

ilke olarak ortaya konmasndan kast edilen durum, tam da bu kanunda

belirtilen Atatrkn manevi hatrasna yklenen anlamdr.

Demokrat Partinin iktidara gelmesi, her ne kadar CHP sralarnda

yetien birok siyasetiye ve Atatrkn ok yaknndaki Celal Bayar gibi

kiilere siyaset yapma alan oluturmu olsa da, merkez-evre ayrmasn-

daki evrenin temsilini salamak sureti ile zbudunun tabiri ile perifer

bir reformudur (2000: 31). DPnin bu abas, Atatrkn manevi hatras-

nn esas sahibi olduunu dnen CHPye kar bir resttir. Bu tavr,

(i)rticaya taviz verildii eletirilerini karlama misyonunu da stelene-

cektir (Demirel, 2011: 139). Benzer tavr, Adalet Partisinin 1970lerin kao-

8 Burada gdlen temel gaye, Atatrkn n plana karlmasndan ziyade nnnin sembo-

lik etki alannn flulatrlmasdr. nn Stadnn ad Mithatpaa Stad olarak deitiril-mesi gibi bakaca rnekler de bu durumu teyit etmektedir.

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

250

tik dnemlerinde askerin gcne meruiyet kazandrrken, Atatrk tema-

sna sarlmasnda bir kez daha ortaya kmtr (Cizre, 1993). 1980li yllar-

da yine darbe ertesinde kurulan Anavatan Partisi, drt eilim dedii milli-

yetilik, muhafazakarlk, liberallik ve solu bir potada erittiini iddia eder-

ken, Atatrkn balatt reformlara yeni bir soluk getirme ifadesini,

kendi kalknmac ve icraat siyaset yapma felsefesini merulatrmak iin

kullanmtr. zal, kendi partisinin nemle zerinde durduu konular,

Atatrk balamnda sunmutur: Bu hrriyet, serbest dnce, din ve

vicdan hrriyeti ile teebbs hrriyetidir. Atatrk Kimsenin dncele-

rine ve vicdanna egemen olunamaz der (1988). Son dnemde Ak Par-

tinin gelitirdii Kemalist sylemi de bu erevede incelemek mmkn-

dr. 15 Temmuz darbe teebbsnden sonra, devletin tm kurumlarnn

tehlike altnda olduu dncesi ile balayan Kemalist ynelim, Atatrk

ilkelerinden ok, Atatrk bir ilke olarak koyarak zuhur etmitir. 2017

ylnda Atatrke hakaret edenlerin gz altna alnmas, Atatrkn manevi

hatrasna alenen hakaret suu ile Mustafa Armaann hapis cezasna

arptrlmas9, Atatrkn lm yl dnm olan 10 Kasm gn sirenlerin

ald srada pazar duas yaptran imamn soruturma geirmesi10, Ak

Parti milletvekillerinin Atatrk resimleri paylamalar gibi rnekler srala-

nabilir. Elbette merkez sa partilerin her birinin eit dozda Kemalist

vurgu ile siyasal sylemlerini ekillendirdiklerini iddia etmek mmkn

deildir. rnek vermek gerekirse Atatrkn lmnden ksa sre sonra

kurulan ve Celal Bayar gibi Atatrke yakn isimleri ats altnda barnd-

ran Demokrat Parti ile 1983 ylnda kurulan Anavatan Partisinin Kemalist

sylemleri arasnda ciddi farkllklar bulunmaktadr. Ne var ki, burada

gzlemlenen ortak nokta, Kemalizmin niteliidir: Merkez-sa partilerde

Kemalizmin ideolojiye yaknsayan felsefesinden ok, Atatrkn manevi

kiiliine referans verme pratii grlr. Bylelikle, gnlk siyaset yapma

pratiine Mustafa Kemalin dnce sistemini yanstma kaygsnn olduk-

a snrl kald gzlenir.

9 Hrriyet, 31 Ekim 2017, Mustafa Armaan'a Atatrk'e hakaretten hapis cezas,

http://www.hurriyet.com.tr/mustafa-armagana-ataturke-hakaretten-hapis-cezasi-40629103.

10 Hrriyet, 10 Kasm 2017, Sirenler alarken pazarda dua ettiren imama soruturma, http://www.hurriyet.com.tr/sirenler-calarken-pazarda-dua-ettiren-imama-sor-40641341.

http://www.hurriyet.com.tr/mustafa-armagana-ataturke-hakaretten-hapis-cezasi-40629103http://www.hurriyet.com.tr/mustafa-armagana-ataturke-hakaretten-hapis-cezasi-40629103http://www.hurriyet.com.tr/sirenler-calarken-pazarda-dua-ettiren-imama-sor-40641341

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

251 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

Sonu olarak, Kemalizmin gaz hali ile kast edilen, aslnda Atatrkn,

mekez-sa parti politikalarnn ve sylemlerinin bir yerlerinde olmas

yahut bir yerlere ilitirilmesidir. Bu, gndelik politikalarda Atatrkn

uygun dt yerlerde referans verilmesini, uygun dmedii noktalarda

ise mevzubahis edilmemesini beraberinde getirir. Ayrca, Atatrkn

manevi ahsiyetine sayg duymak bir ilke olarak kabul grrken, onu bir

tabu olarak yanstmaya pek fazla rabet edilmez. zaln stnde durdu-

u Atatrk tabu deildir duruu, merkez-sa Kemalizmin dier partile-

rinde de gzlenir. Genel anlamda icraat odakl bir siyaset anlayn temel

alan merkez-sa siyasette, Atatrk, ideolojik bir duruun sembol deil,

dier pragmatik bileenlerle i ie gemi bir koku ya da tatlandrcya

iaret etmektedir.

Sonu

Bu almada ortaya konulan ve kurumsal yaplar -siyasi parti ya da

ar solda olduu gibi hareketler- zerinden tahlil edilmeye allan Ke-

malizmler, Atatrke yklenen anlam noktasnda birbirlerinden belirgin

biimde ayrlrlar. Kat Kemalizm, kural koyucu olarak, btncl ve taviz-

siz bir Kemalist yorumu, adalk ve laiklik ekseninde yaparken, cumhu-

riyetilik, milliyetilik, halklk, devletilik, laiklik ve inklaplktan

mteekkil alt ilkenin her birine referans vermeyi ihmal etmez. Kat

Kemalizmin kural koyucu ve esas vris olarak Mustafa Kemal Atatrkn

dnsel miras ile gelitirdii iliki kimi zaman bir tabu halini alr. Kat

Kemalizmin, Atatrk dnce sistemi olarak ortaya koyduu kurallarn

sorgulanabilirlii, deiebilirlii, eletirilebilirlii olduka snrldr.

Milliyeti sa ile ar soldaki baz fraksiyonlar tarafndan benimse-

nen sv Kemalizmler kendi pozisyonlarna uygun olan ilke ya da ilkeleri

n plana karrken, dier birtakm ilkeleri gz ard etmeye daha fazla

eilim gsterirler. Milliyeti sada Atatrkn milliyeti kiilii youn

biimde vurgulanrken, laiklik ve inklaplk ilkesi ok fazla n plana

karlmaz. Ar solun sv Kemalizminde ise Atatrkn emperyalizm

kartl, devrimcilii ve milliyetilii n plana karlrken, bir siyasal

sistem tercihini aka ortaya koyan cumhuriyetilik ya da snf farkn ve

snflar aras atmay reddeden halklk ilkeleri zerinde pek fazla du-

rulmaz. Dier bir ifade ile, sv Kemalizm, ar sol ve milliyeti sa yo-

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

252

rumlarda, bulunduklar kabn eklini alr, akkandr.

Kemalizmin gaz hali ise genellikle merkez-sa partilerin siyasi sy-

lemlerinde ska grlr. Merkez-sa partiler, gnn siyasi artlarna

uygun Atatrk vurgusunu seyrek dozda yaparlarken, bunun i, icraat ve

kalknma odakl siyaset anlaylarna yn vermesine msaade etmezler.

Bu uucu Kemalizm tr phesiz en az ideolojik olandr. Bu Kemalizm

trnde Atatrk manevi ahsiyeti ile sayg duyulan bir devlet adam ol-

makla birlikte, ounlukla felsefesi anlalmaya alan bir ideolog ya da

fikir nderi olarak grlmez. Elbette merkez sa partilerin birbirlerinden

olduka farkl zaman dilimlerinin ruhuna gre rettikleri siyaset anlayla-

r arasnda kayda deer farkllklar da bulunmaktadr. Younluu en zayf

olan bu Kemalizm trnde, ayn partinin farkl dnemlerdeki sylemleri

arasnda da dalgal bir seyir izleyerek, tekdzelikten ve istikrardan uzak

bir Atatrk vurgusunun benimsendii sylenebilir.

Burada ortaya konan Kemalizm tr, Trkiyede Kemalizmin ne

olduunu anlamaya alma egzersizi olarak, birbirinden ok farkl Kema-

lizmlerin farkl ideolojik yahut pratik zeminlere oturtulabileceini ner-

mektedir.. Bu Kemalizm trnn ortaya koyduu temel varsaym ise,

halihazrda Atatrkn hala Trkiyede siyaset yapmann bileenlerinden

bir tanesi olmay srdrd, birbirinden ok farkl dnce kalplarnda

farkl dozda ve farkl ynleriyle de olsa yer bulduudur.

Kaynaklar

Baheli, D. (2008). Ynetilemeyen Trkiye. Ankara: MHP Yaynlar.

Bora, T. (1998). Trk Sann Hali: Milliyetilik, slamclk, Muhafazakarlk. s-

tanbul: letiim Yaynlar.

Bora, T. (2017). Cereyanlar. stanbul: letiim Yaynlar.

CHP Parti Program. http://www.chp.org.tr/wp-content/uploads/chpprogram.pdf.

Eriim Tarihi: 17.06.2017.

CHP Parti Program (2013). http://www.chp.org.tr/wp-

content/uploads/chpprogram.pdf. Eriim Tarihi>: 09.09.2017.

CHP Program (1976).

https://www.tbmm.gov.tr/eyayin/GAZETELER/WEB/KUTUPHANEDE%

20BULUNAN%20DIJITAL%20KAYNAKLAR/KITAPLAR/SIYASI%20

http://www.chp.org.tr/wp-content/uploads/chpprogram.pdfhttp://www.chp.org.tr/wp-content/uploads/chpprogram.pdfhttp://www.chp.org.tr/wp-content/uploads/chpprogram.pdf

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

253 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

PAR-

TI%20YAYINLARI/197401103%20CHP%20PROGRAMI%201976/19740

1103%20CHP%20PROGRAMI%2019760000_0284.pdf. Eriim Tarihi:

01.09.2017.

CHP Program (1939). Ankara: Ulus Basmevi.

een, A. (1998). Kemalizm. stanbul: ada Yaynlar.

Demirel, T. (2011). Trkiyenin Uzun On Yl: Demokrat Parti ktidar ve 27 Mays

Darbesi. stanbul: stanbul Bilgi niversitesi Yaynlar.

Gle, N. (1992). Modern Mahrem: Medeniyet ve rtnme. stanbul: Metis Yaynlar.

Haniolu, . (2011). The Scienticism of the Young Turks, Atatrk: An Intellectual

Biography. Princeton: Princeton University Press, 48-67.

Harris, G. (2002). Celal Bayar: Conspiratorial Democrat. Political Leaders and

Democracy in Turkey (eds. M. Heper, S. Sayar). Maryland: Lexington Books,

45-63.

Hrriyet (2017, 10 Kasm ). Sirenler alarken pazarda dua ettiren imama soru-

turma. http://www.hurriyet.com.tr/sirenler-calarken-pazarda-dua-ettiren-

imama-sor-40641341.

Hrriyet (2017, 31 Ekim). Mustafa Armaan'a Atatrk'e hakaretten hapis cezas.

http://www.hurriyet.com.tr/mustafa-armagana-ataturke-hakaretten-hapis-

cezasi-40629103.

leri, R. N. (1994). Atatrk ve Komnizm. stanbul: Sarmal Yaynevi.

Kahramanolu, . (2004). YNn Miras: Tavizsiz Atatrklk, Tavizsiz Solcu-

luk, Tavizsiz Milliyetilik. leri. 23 (1).

Kandiyoti, D.A. (1987). Emancipated but Unliberated? Reflections on the Turkish

Case. Feminist Studies, 13 (2), 317-338.

Kili, S. (1980). Kemalism in Contemporary Turkey. International Political Science

Review, 1 (3), 381-404.

Mardin, . (1973). Center-Periphery Relations: A Key to Turkish Politics? Daeda-

lus, 102 (1), 169-190.

Mardin, . (1986). Yenileme Dinamiinin Temelleri ve Atatrk. ada Dn-

cenin Inda Atatrk. ada Dnce nin Inda Atatrk, cilt 2 (ed. T. Z.

Tunaya). stanbul: Dr. Nejat F. Eczacba Yaynlar, 21-48.

http://www.hurriyet.com.tr/sirenler-calarken-pazarda-dua-ettiren-imama-sor-40641341http://www.hurriyet.com.tr/sirenler-calarken-pazarda-dua-ettiren-imama-sor-40641341http://www.hurriyet.com.tr/mustafa-armagana-ataturke-hakaretten-hapis-cezasi-40629103http://www.hurriyet.com.tr/mustafa-armagana-ataturke-hakaretten-hapis-cezasi-40629103

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

Glsen Kaya Osmanbaolu

254

Mevzuat Dergisi (2017). Atatrk Aleyhine lenen Sular Hakknda Kanun.

http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.5816.pdf. Kabul Tarihi:

25.07.1951. Eriim Tarihi: 12.09.2017.

Milliyeti Hareket Partisi Program (1993). Ankara: MHP Yaynlar.

Orwell, G. (2014). Hayvan iftlii (ev. C. ster). stanbul: Can Yaynlar.

Ozankaya, . (1990). Trkiyede Laiklik, Cilt 1. stanbul: Cem Yaynevi.

ksz, M. (Yl Yok). Atatrk ve Uygarlk. stanbul: Eitim retim Yaynlar.

zal, T. (1988). lmnn 50. Ylnda Atatrk Anma Toplants: Babakan

Sayn Turgut zaln Konumas. http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-

13/olumunun-50-yilinda-ataturku-anma-toplantisi-basbakan-sayin-turgut-

ozalin-konusmasi. Eriim tarihi: 07.06.2017.

zbudun, E. (1981). The Nature of the Kemalist Regime. Atatrk: Founder of a

Modern State (eds. A. Kazancgil, E. zbudun). London: C. Hurst and Com-

pany.

zbudun, E. (2000). Contemporary Turkish Politics: Challanges to Democratic Consoli-

dation. Boulder, London: Lynne Rienner Publishers.

Parla, T. (1991). Tek Parti deolojisi ve CHPnin Alt Oku. stanbul: letiim Yaynla-

r.

Sar, . (2016). Dokuz Ik (Alparslan Trke): Trkn Kurtulu Reetesi. Antalya:

Nokta E-Book Publishing.

Shils, E. (1961). Centre and Periphery. The Logic of Personal Knowledge: Essays Presen-

ted to Michael Polanyi on His Seventieth Birthday. Glencoe: Free Press, 117-130.

Tekin, A. (2000). Alparslan Trkein Liderlik Srlar. stanbul: Okumu Adam

Yaynlar.

lk Ocaklar Web Sitesi. www.ulkuocaklari.org.tr. Eriim tarihi: 04.08.2017.

http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.5816.pdfhttp://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-13/olumunun-50-yilinda-ataturku-anma-toplantisi-basbakan-sayin-turgut-ozalin-konusmasihttp://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-13/olumunun-50-yilinda-ataturku-anma-toplantisi-basbakan-sayin-turgut-ozalin-konusmasihttp://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-13/olumunun-50-yilinda-ataturku-anma-toplantisi-basbakan-sayin-turgut-ozalin-konusmasihttp://www.ulkuocaklari.org.tr/

B e y t u l h i k m e 7 ( 2 ) 2 0 1 7

Be

yt

ul

hi

km

e

An

I

nt

er

na

ti

on

al

J

ou

rn

al

o

f

Ph

il

os

op

hy

255 Kemalizmin Yorumu: Kat, Sv ve Gaz Kemalizmler

z: Trkiyede Kemalizm, tek ve kesin bir tanm yaplamayan amorf yaps ve

ideolojik olmak ile dnya gr olmak arasnda gidip gelen ikircikli hali ile ba-

sit olmaktan olduka uzak bir siyaset felsefesi kavram ve karmak bir siyaset

yapma enstrmandr. Trk san inceleyen Tanl Borann kavramsallatrma-

sndan ilhamla, Kemalizmin kat, sv ve gaz hallerinden bahsedilebileceini ne

sren bu alma, Kemalist ideoloji, onun esas ve resen (sua sponta) sahibi g-

rnen CHP ve onun mirass partilerce olduka kat bir biimde yorumlanr-

ken, Trk milliyetisi ya da baz ar sol kesimlerce daha sv bir felsefik anate-

ma olarak yorumland ileri srlebilir. te yandan merkez-sada yer alan ak-

trlerce de daha pratie ynelik, uucu, baka akmlarla i ie gemi ve gaz

halde denebilecek bir Kemalizm yorumunun gelitirildii grlmektedir. Bu a-

lmada ortaya konan argmanlardan bir tanesi de, Kemalizmin halinin Ke-

malist ilkelerle gelitirdii farkl ilikilerdir: kat Kemalizm ilke koyucu ve Ke-

malizmin niteliini tanmlayc olarak ortaya karken; sv Kemalizm, tanm-

lanm ilkelerden kendi ideolojik pozisyonuna uygun olan selektif olarak ne

karmaktadr. Gaz haldeki Kemalizm ise Kemalizmin ilkelerine atf yapmak

yerine, Atatrkn manevi ahsiyetini bir ilke olarak sunmay tercih etmektedir.

Anahtar Kelimeler: Kemalizm, Atatrklk, CHP, ideoloji, ar sol, milliyeti

sa, merkez sa.