kaġ (antalya) aĞzi ses ÖzellĠklerĠ ÜzerĠneturuz.com/storage/users/bey-2016-1/0493_kash... ·...

of 42 /42
Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/1 Winter 2011, p. 406-447, TURKEY Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 6/1 Winter 2011 KAġ (ANTALYA) AĞZI SES ÖZELLĠKLERĠ ÜZERĠNE Mehmet Dursun ERDEM Ramazan BÖLÜK ÖZET Türk dilinin ses yapısını anlamak, sadece yazı dilini incelemekle mümkün değildir. Türk dilinin yerel ağızlarının araĢtırılması ve incelenmesi anlaĢılamayan birçok noktaya ıĢık tutacaktır. Ağız çalıĢmaları doğrudan Türk dili için kaynak niteliği taĢıyan veriler olmakla beraber, etnoloji, etimoloji, sosyoloji, tarih, folklor gibi birçok bilime de dolaylı olarak katkı sağlamaktadır. Bu makalede Antalya ili KaĢ ilçesi ağzı üzerine yaptığımız çalıĢmanın ses bilgisi sonuçları yer almaktadır. ÇalıĢmamızda metot olarak dar saha yöntemi seçilmiĢtir. ÇalıĢma kapsamında Antalya’ya bağlı KaĢ ilçesinin belde ve köylerinin tamamına ulaĢılıp ayrıntılı derleme yapılmıĢtır. Ancak makale, KaĢ ağzını temsil edebilecek 7 köyün derleme metinleri ile sınırlı tutulmuĢtur. Makalemizde, Antalya ili KaĢ ilçesi ağzının özellikle fonolojik verileri üzerinde durulmuĢtur. Ayrıca bu fonolojik veriler Türkiye Türkçesi ağızları ile karĢılaĢtırılmıĢtır. Anahtar kelimeler: Ağız, Türkiye Türkçesi Ağızları, Antalya, KaĢ Ağzı, Ses Bilgisi. ON PHONOLOGIC STRUCTURE KAġ DIALECT ABSTRACT Understanding the phonologic structure of the Turkish language, is not possible to examine not only the written language. Investigation and examination of the local dialects of Turkish language will shed light on many points that can not be understood. Dialect studyings are directly resource of Turkish Language. It also contributes other disciplines such as ethnology, etymology, sociology, history, folklore and etc. This paper includes subsequents of compilation which is compiled from KaĢ (district of Antalya), phonologic structure of KaĢ dialect and it’s countryside dialects by us. It is used narrow-area method while compiling. Our compilation study contains detailed compiling dialects’ all towns and villages of KaĢ (district of Antalya); but it also limited only seven villages that are represant the distric t’s dialect. It is examined phonologic data of KaĢ’s dialects; and also is compared this data with the other Anatolian dialects. Key words: Dialect, The Dialects of Anatolia, Antalia, The Dialect of KaĢ, Phonetic. Doç. Dr., Erzincan Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi, elmek: [email protected] Erzincan Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi, elmek: [email protected]

Author: others

Post on 17-Aug-2021

0 views

Category:

Documents


0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Volume 6/1 Winter 2011, p. 406-447, TURKEY
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
Mehmet Dursun ERDEM
Türk dilinin ses yapsn anlamak, sadece yaz dilini incelemekle mümkün deildir.
Türk dilinin yerel azlarnn aratrlmas ve incelenmesi anlalamayan birçok noktaya k
tutacaktr. Az çalmalar dorudan Türk dili için kaynak nitelii tayan veriler olmakla
beraber, etnoloji, etimoloji, sosyoloji, tarih, folklor gibi birçok bilime de dolayl olarak katk
salamaktadr. Bu makalede Antalya ili Ka ilçesi az üzerine yaptmz çalmann ses
bilgisi sonuçlar yer almaktadr. Çalmamzda metot olarak dar saha yöntemi seçilmitir.
Çalma kapsamnda Antalya’ya bal Ka ilçesinin belde ve köylerinin tamamna ulalp
ayrntl derleme yaplmtr. Ancak makale, Ka azn temsil edebilecek 7 köyün derleme
metinleri ile snrl tutulmutur. Makalemizde, Antalya ili Ka ilçesi aznn özellikle fonolojik
verileri üzerinde durulmutur. Ayrca bu fonolojik veriler Türkiye Türkçesi azlar ile
karlatrlmtr.
Anahtar kelimeler: Az, Türkiye Türkçesi Azlar, Antalya, Ka Az, Ses Bilgisi.
ON PHONOLOGIC STRUCTURE KA DIALECT
ABSTRACT
Understanding the phonologic structure of the Turkish language, is not possible to
examine not only the written language. Investigation and examination of the local dialects of
Turkish language will shed light on many points that can not be understood. Dialect studyings
are directly resource of Turkish Language. It also contributes other disciplines such as
ethnology, etymology, sociology, history, folklore and etc. This paper includes subsequents of
compilation which is compiled from Ka (district of Antalya), phonologic structure of Ka
dialect and it’s countryside dialects by us. It is used narrow-area method while compiling. Our
compilation study contains detailed compiling dialects’ all towns and villages of Ka (district
of Antalya); but it also limited only seven villages that are represant the district’s dialect. It is
examined phonologic data of Ka’s dialects; and also is compared this data with the other
Anatolian dialects.
Key words: Dialect, The Dialects of Anatolia, Antalia, The Dialect of Ka, Phonetic.
Doç. Dr., Erzincan Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyat Bölümü Öretim Üyesi, elmek:
[email protected]
Erzincan Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyat Bölümü Yüksek Lisans Örencisi, elmek:
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
Harita 1: Makalede ncelenen Belde ve Köyleri Gösteren Harita (Not: Haritada gösterilen
bütün yerleim birimlerinden ayrntl derleme yapld için derleme yaplan yerleim
birimlerini gösteren ayrca bir iaret konulmamtr.)
408 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
1867 ylnda Avrupal doubilimcilerin balatt Türkiye Türkçesi azlar aratrmalar özellikle
1940’tan sonra yerli aratrmaclarn da alana girmesiyle hatr saylr bir biçimde artmtr (KORKMAZ
1985, 232-248). Daha çok yabanc aratrmaclar tarafndan incelenen Türkiye Türkçesi azlar bu
tarihten sonra ekseriyetle yerli aratrmaclarn çalmalaryla gün yüzüne çkmaya balamtr. 1 Gerek
teknolojik, gerekse sosyo-kültürel hayatn modern yaam tarzna doru gitmesi nedeniyle kaybolmaya
balayan azlarn ortaya konmas için gerekli derleme henüz yaplamamtr.
Türkiye Türkçesi azlar içerisinde henüz yeterli derleme yaplmam bakir bölgelerden birisi de
Antalya ve yöresidir. Yaplan çalma neticesinde metot olarak dar sahal (ERDEM ve GÜNER 2009)
çalma teknii kullanlmtr. Bu çerçevede Antalya’nn bütün ilçe ve köylerinin tamamna ulalmaya
çallm, imkânlar dâhilinde her köyde farkl kaynak kiilerden uzun kaytlar alnmtr. Bu makalede
derlemesi sona eren Antalya ilinin -siyasî bölünme temel alnarak- Ka ilçesi az incelenmitir.
ncelemenin sonuna Ka azn temsil eden merkezle birlikte 7 metin seçilmi ve eklenmitir.
Eski ad Antifellos olan Ka ilçesinin tarihi M.Ö. 2000’lere dayanmaktadr. Bu isim halen ilçenin
kuzeyinde bulunan Çukurba köyündeki Phellos tarihî ehrinin karsnda olan ehir anlamndadr. Ka
ve yöresinde 1500-2500 yllk kaya mezarlar, lahitler, mabetler, kale duvarlar ve antik tiyatrolar göze
çarpmaktadr. Ka’n, kylar ve yerleimi ile Meis adasn bir yay gibi çevirdii ve ona bakt için bu
ismi ald ileri sürülmektedir. 2
1 merkez, 5 belde belediyesi ile 48 köyden oluan Ka ilçesi Antalya’nn güney-batsnda yer alan
küçük bir ilçe olup, toprak büyüklüü bakmndan 2231 km 2 yüzölçümü ile Antalya’nn 4. büyük
ilçesidir. Dousunda Demre kuzeyinde Elmal, batsnda Mula’ya bal Fethiye ile çevrilidir 3 .
Adrese dayal nüfus kayt sistemine göre 2007 yl itibariyle ilçe merkez nüfusu 5.922, kasaba ve
köylerin toplam nüfusu 43.707 olup Ka’n toplam nüfusu ise 49.629’dur 4 .
Halknn geneli tarm ve hayvanclkla geçinen ilçede okuma yazma oran % 99’dur. Yaz aylarnda
ise Kalkan ve Gelemi’te turizmin youn olmas nedeniyle mevsimlik i imkân domakta ve civar
köylerin gençleri bu i olanaklarndan faydalanmaktadr 5 .
Sahil ehri olan Ka’n neredeyse her köyünün yaylas mevcuttur, bu yaylalarda yaz k yaayan
insanlar da vardr. Sahil bölgesinde yaayan halkn çou yazn Gömbe kasabasna, Sütleen köyüne,
1 Yerli aratrmaclar döneminde sadece Türkiye Türkçesi azlar deil, dier Türk lehçeleri azlaryla ilgili de
önemli çalmalarn yapldn görüyoruz. (bk. ALKAYA 2008a; 2008b; Aratan 1965; DALLI 1991; EMET 2008; GÜLENSOY
vd. 2009) 2 Milattan 2000 yl önce Antalya’nn güney batsnda Tekirova ile Fethiye arasndaki bölgeye Likya ad verilmitir.
Likyallar zamannda Teke yöresinde, dolaysyla Ka’ta tarihî ve turistik eserler yer almaktadr. Özellikle Xanthos, Patara,
Pnara, Olimpos ve Phellos gibi ehirler dikkat çekmektedir. Phellos ehrinin liman, daha dorusu iskelesi olan bu antik ehre
Phellos’un karsnda olan anlamnda Antifellos (Antiphellos) ya da Andifli denlmitir. u an tarihî Andifli ehrinin yerinde Ka
ilçe merkezi vardr. (Ayrntl bilgi için bk. Ka Kaymakaml 2009 ilçe birifingi; http://www.kas.gov.tr.) 3 Batda Een çayndan balayarak, douda Üçaz merkezine kadar uzanan sahil eridinin toplam uzunluu 90
km’dir. lçenin hemen kuzeyinde balayan Toros dalar, kuzeyde Elmal snrlarna kadar uzanr. Toros dalarnn arasnda
Gömbe yaylas ve Kasaba ovas gibi tarma elverili köyler bulunmaktadr. Tarma elverili arazisi olmayan da köylerinde
hayvanclk ksmen de tahl yetitiricilii yaplmaktadr. Batda bulunan Kalkan beldesi turizmi ile Yeilköy, Ova ve Knk
beldeleri ise sera ve zeytincilik ile geçim salamaktadr. (bk. Ka Kaymakaml 2009 ilçe birifingi; http://www.kas.gov.tr.) 4 Ancak ilçe merkezi, Kalkan kasabas ve Gelemi köyünün (Patara) turizm bölgesi olmas nedeniyle yaz aylarnda
youn nüfus art meydana gelmektedir. (bk. Ka Kaymakaml 2009 ilçe birifingi; http://www.kas.gov.tr.) 5 lçede 2008 yl içerisinde 778 doum, 229 ölüm, 362 evlenme, 42 boanma ilemi yaplmtr. 64 aile cüzdan,
3446 adet cüzdan verilmitir. (bk. Ka Kaymakaml 2009 ilçe birifingi; http://www.kas.gov.tr.)
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 409
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
Elmal’ya veya Elmal’nn belde veya köylerine gider, 3-5 ay buralarda yaayarak scaktan kurtulmu
olur 6 .
Ka’n az yapsna etkisi olabilecek corafî, tarihî, sosyal ve ekonomik durum ksaca bu ekilde
ifade edilebilir.
Leyla Karahan, Antalya azn Bat grubu azlar içerisinde göstermitir. Bu grupta da I. alt gruba
dâhil etmitir. Bu grupta bulunan dier azlar Afyon, Aydn, Balkesir, Bilecik, Burdur, Bursa,
Çanakkale, Denizli, Eskiehir, Isparta, zmir, Kütahya, Manisa, Mula, Uak ve Nallhan (Ankara)
azlardr (KARAHAN 1996, 2/117).
Ka ilçesi az rfan Kocakâhya tarafndan 1980 ylnda bitirme tezi olarak çallmtr
(GÜLENSOY ve ALKAYA 2003, 93) 7 . Ancak çalmann bitirme tezi olmas, dil incelemesi yaplmam
olmas ve derlenen köy saysnn çok snrl tutulmas bölgenin tekrar çallmas gerektii kanaatini
oluturmutur.
Ka ilçesinin bütün belde ve köylerinden toplam 66 kayt alnmtr. Bazen ayn köyden veya
beldeden birden fazla kayt alnm ve çalma zenginletirilmitir. Bu yazmzda ise Ka azn temsil
edebilecek 7 kayt seçilmi ve incelemeler bu metinler üzerinden yaplmtr.
Ka aznn karakteristik özelliklerini ortaya koymaya çaltmz aratrmamzn ayrntlar daha
sonraki yaymlarmzda ortaya konmaya devam edilecektir. Çünkü derleme çalmalarna yenilerini
eklemeye devam etmekteyiz.
2. Ses Bilgisi
2.1.1. Ünlü Çeitleri:
Bütün Türkiye Türkçesi azlarnda olduu gibi Ka aznda da, yaz dilinde kullandmz sekiz
ünlünün haricinde, farkl boumlanma noktalar nedeniyle yeni bir kimlik kazanan ünlü çeitleri vardr. 8
Bunlar: [á], [κ], [å], [ä], //, [é], [∩], [í], [], [♠], [ó], [], [], [ú] ünlüleridir.
Bu ünlü çeitleri u ekildedir:
/a/ ünlüsü ve çeitleri ([á], [κ], [å]):
[á]: /a/ ile /e/ arasnda bir orta damak ünlüsüdür (ERCLASUN 1983, 51). Bu ses yöre aznn
tamamnda tespit edildii hâlde sistemli olmamakla beraber daha çok y ünsüzün önlületirici etkisiyle
ortaya çkar. yát, yárin, yáyamz, yápartk, bendán, háh, dyóllár m, bilmám, hání, áæars,
máaat, tláfan, ááh, mselá, bahçásinne, anám.
[κ]: /a/ ile // aras daralm bir ünlüdür. Sistemli bir görünüm arz etmemekle birlikte genelde ilk
hecelerde ortaya çkar. Ksmen de ikinci hece ve ikinci heceden sonraki hecelerde kendini gösterir. Bunda
kendisinden önce veya sonra gelen dar ünlünün tesiri de söz konusudur. κnaÇm, tκraf, çκa, sorκcañ,
6 Hatta baz kiilerin hem yayla hem de sahil bölgesinde arazileri vardr, yazn yayladaki ilerini görür, kn da sahil
bölgesinde seraclkla megul olurlar. (bk. Ka Kaymakaml 2009 ilçe birifingi; http://www.kas.gov.tr.) 7 Ka ve yöresi ile ilgili bahsi geçen çalmadan baka bir çalma olmamakla birlikte Antalya ilinin dier bölgeleri
ile ilgili yaplm az da olsa çalma karmza çkmaktadr. bk. DEMR 1994a, 1994b, 1995a, 1995b, 1999, 2000; AKBABA
1940; ATMACA 2005, 2007a, 2007b, 2009; BAHARLI 1951; BALCI 1966; BA 1972; BÖLÜK 2010; CEVAHR 1974;
DOAN 1996; DURMAZ 2009; DUYGUN 1988; ERDEM ve BÖLÜK 2011; ERGN 1987; GÖNÜLLÜ 1983, 1998; KAPLAN
1974; KAYA 2008; KOCAKÂHYA 1980; KUDAT 1964; KULLE 2010; KUDEMR 1971; KÜÇÜKYILMAZ 2009; OK 2008;
ONARAN 1976; ÖNDER 1968; ÖZ 1988; ÖZGÜR 2004; RET 1935; SÜNBÜL 1997; UYANLAR 1974. 8 Türkçenin geneline bakldnda ünlü çeitleri hayli fazladr. Bu konuda daha geni bilgi için bk. YALÇIN 2009.
410 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
bκam, zκman, çκcañ, nκha, hrκda, vκa, toκca, cκnm, trκyán, amcκ, burκamizdir,
rκmazan, óynκmayá, hκnκ, borκ.
[å]: /a/ ile /o/ aras bir sestir. Bu ünlünün olumasnda dudak ünsüzlerinin ve yuvarlak ünlülerin
pay büyüktür. Genelde dudak ünsüzlerinin yannda yaygn bir görünüm arz eder. Bunun dndaki
örnekler kiisel kallanmlara bal olarak ortaya çkar. åsgere, ∫å, brdå, båbκ, borå, zobå, toturå,
ordå, då∫ar, ∫åt, åmñ.
/e/ ünlüsü ve çeitleri ([ä], [], [é], [∩]):
[ä]: Bu ünlü sözcüklerin ilk hecelerinde bulunur. Açk [ä] ünlüsü normal /e/’den biraz daha açk
söylenir (OLCAY 1995, 20). Ka aznda bu ses yaygn olmamakla birlikte baz kelimelerde karmza
çkmaktadr. gänlm, äv∏dik, äkmeÇik, ät, täPbeTiñ, äyiriyóruz, äyir, äkin.
//: Ka aznda sistemli ve çok rastlanan /i/ ile /e/ arasnda bir ünlüdür. Kapal // ünlüsü olarak
adlandrlr (bk. ERDEM ve GÜL 2006, 111-148). Ayrca baz fiil-zaman çekimlerinde görülmektedir.
znta, vrsin, tÇs, ggin, pavríyrdi, diy∏, bine, yárin, ler, sapdn, gcede, yñg,
gdiyri, kertiyri, raíyr, bilm, nd, ndn, sorn, görmñ, gçinm, diyrdig, hordim,
bayllerse, vriyller, pynir.
[∩]: /e/ ile /ö/ arasnda bir sestir. Düz bir ünlü olan /e/ sesinin yuvarlaklamas sonucu ortaya çkan
bir sestir, bu yuvarlaklamann balca nedeni dudak ünsüzleridir. Yine kelime içindeki yuvarlak ünlülerle
bir uyum çabas içinde bulunan /e/ sesi bu durumda yuvarlaklar. Bunun yannda /ö/ ünlüsünün nispeten
düzlemesi sonucu oluan ∩ ekilleri de vardr (TANSU 1963, 47). hönd∩, olíy∩ri, dü∩rsiñ,
duruyórúnæ∩mme, äyiriyóruzæ∩∫eli, g∩d♠, l∩, r∩tmen.
[é]: /e/ ile /i/ arasnda ancak, /i/ sesine oldukça yakn ve daralm bir ünlüdür. Yöre aznda
özellikle /y/ sesinin önlületirici tesiri ve kelime içindeki dier ünlülerin etkisi sonucu karmza
çkmaktadr. nédelim, héy, dédi, yú∫arléyóruS, bvér, dédi, nréye, sulyén, éyimden, gösderiyéllár,
çéid, gelécek, Ttulyéller, hazrléyóñ, yémeK, yátamyén, deliniyér.
// ünlüsü ve çeitleri ([í], []):
[í]: Boumlanma noktas // ile /i/ arasnda bulunan bir yar ön damak sesidir. Özellikle /y/
ünsüzünün tesiriyle oluur. Art sradan ünlülerden ön ünlülere geçi esnasnda arada kalan seslerin
önlülemeye maruz kalmas sebebiyle de bu ara ses oluur. yáylmími, pavríyrdi, ayín, hayíls,
sayíb, íz, çaíle, mahílleye, dokíllerdi.
[]: Yar yuvarlak, // ile /u/ arasnda boumlanan bir sestir. Bu sesin olumasnda dudak
ünsüzlerinin tesiri çoktur. ta∫m, da∫, a∫dæarada, açr∫.
/i/ ünlüsü ve çeitleri ([♠]):
[♠]: Ka aznda sistemli olarak kullanlmayan ancak ses deimeleri arasnda bir geçi ünlüsü
olarak karmza çkan /i/ ile /ü/ aras yar yuvarlak dar bir sestir. Bu geçi genelde dudak ünsüzlerinden
kaynaklanr. Bunun dnda ünlü uyumu da bu deiimin nedenlerinden biridir. Dier kelimelerde de
ahsî kullanmlar sonucu ortaya çkar. dür♠ye, lñg♠bi, p♠man, vm♠ler, ♠kæü, ç♠∫yór, kötüle♠∫♠riP,
g∩d♠, b♠, ♠dé.
/o/ ünlüsü ve çeitleri ([ó], []):
[ó]: /o/ ile /ö/ arasnda bir ünlüdür. Yaz dilinde /ö/ olarak karmza çkan bu ses //, /k/, [ñ]
ünsüzlerinin artllatrc tesiriyle veya /y/ ünsüzün önlületirici etkisiyle olumutur. yódu, ótürdü,
óküS, hóñelere, tlevizónde, bóle, ócrcm, ∫óyn, óñe, có, çórúm çócúm, óyún.
Özellikle imdiki zaman çekiminde /y/ ünsüzünün önlületirici tesiriyle /o/>[ó] deiimi meydana
gelmektedir (ERCLASUN 1983, 53). olúyóru, divriyóñ, dyóllár, buunuyórdú.
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 411
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
[]: /o/ ile /u/ arasnda boumlanan bir ünlüdür. ar, y, yduκr, nÇκ, sñuræodu, ∫adan, bu, laylnnarn, rdan, dur.
/ö/ ünlüsü ve çeitleri ([]):
[]: /ö/ ile /ü/ aras oynaklanan Türkiye Türkçesi azlarnda pek rastlanmayan zayflam /ö/
ünlüsüdür (SAIR 1997a, 386). Bölge aznda genelde /ö/ ünlüsünün daralmas sonucu ortaya çkmtr.
ble, leli, dnecñ, zger, zdenidin, kyünde, d∫rdik, tkáden.
/u/ ünlüsü ve çeitleri ([ú]):
[ú]: Boumlanan noktas /u/ ile /ü/ arasnda yer alan bir orta damak ünlüsüdür. Daha çok //, /k/,
/m/, [ñ] ünsüzlerinin ses çevresinde boumlanma noktasn nispeten geriye çekmesi sonucu ortaya
çkmtr. yólcúlúk, olúyóru, oyúnum, lúm, buyúr, músyíd, úúr, çócúm.
Tablo 1: Ka Azndaki Ünlüleri Gösterir ema
2.1.1.2. Ünlülerde Uzunluk Ksalk
Günümüz Türkçesinde baz azlarda ksmen ve sistemsiz bir ekilde tespit edilebilen ve Ana
Türkçede ilk hecede var olduu tasavvur edilen ünlü uzunluklarn (GABAN 1988, 33) en iyi ekilde
koruyan Türk lehçesi Türkmen Türkçesidir. Bunun yannda uzun ünlüler Irak’taki bütün Türk azlarnda,
Kabil Avar aznda, Afganistan Türkmen aznda, Kuzeydou Bulgaristan Türk azlarnda da tespit
edilmitir. 9 Türkçede baz lehçelerin dnda uzun ünlü olmad görüünü savunan Faruk K. Timurta’n
(TMURTA 1977, 46) görüüne mukabil Zeynep Korkmaz’n Bat Anadolu azlarnda tespit ettii aslî
uzun ünlüler ilgi çekicidir (KORKMAZ 1995, 123-127). Birincil uzun ünlüler hakknda yaplan son
çalmalardan biri olan Erdem’in çalmas bu açdan önemlidir (ERDEM 2008, 502-562). Bütün bunlar
göstermektedir ki Türkçede aslî uzun ünlüler meselesi hâlâ üzerinde tartlan bir konudur (bk. TEKN
1975).
Ka aznda birincil uzun ünlü olarak adlandrabileceimiz ünlülerle karlatk. Birincil uzun
ünlülere örnek olarak unlar verilebilir: ydu, gldi, yárn, yáma, dudur, vr, drsin, vrdi, brda,
9 Daha geni bilgi için bk. ALKAYA 2008c, TABAKLAR 1996, 145; BULUÇ 1972, 181; BOZKURT 1978, 206-
207; BOZKURT, 1981, 39-79; DALLI 1991,72.
412 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
yíanmáyá, sm, d, du, dmat, yrunn, dm, ∏daarma, ldü, sl, ñuar, mn, bn,
kndimiS, ytmis.
açklanabilir (bk. BURAN, 2008.)
Türkiye Türkçesinde, aydnlarn konumasnda yabanc dillerden, özellikle Arapça ve Farsçadan
alnan kelimelerdeki ünlü uzunluklar korunur. Ka aznda bu ünlülerin bazlar ksalmtr. sayíb,
hazra, dne, cahiln, namaz, maraliyd, arabas.
Baz uzun ünlüler de muhafaza edilmitir. músyíd, diye, nasb, mücdel.
2.1.1.2.2. Normal Uzunlukta Olan Ünlüleri Ksalmas
Ka aznda ksa ünlüler çeitli fonetik sebeplerle açklanabilir. Ünlüler vurgusuz durumda ve
çabuk konuma srasnda ksalma eilimi göstermektedir (DOERFER 1989, 5). derdiñ, hd, baam, fetiyelle∏, esg, id, varddm, baasn, gdP, güççñ m, durummuz, benm, canm. r, báyram,
yánna, zamnnda, yáanñ, hordayíd, yársn, ar, yápaT, parasn, ba, ad d, tarafard,
bórard, dard, hatic, ben d, güççñ m, bütn, öpy, ümüsn, klle∏, düün,
Asl uzun ünlülü olan, ancak yöre aznda normal uzunlukta söylenen baz kelimeler ksalma
eilimine girmilerdir. mut∏, ∫å.
Ünlüyle biten bir kelimeden sonra ünlüyle balayan bir kelime gelirse birinci kelimenin sonundaki
dar ünlü ksalr. unílætÇs, yælse, sñræunæoturddik, pravæt, dæleli.
Yaz dilinde dütüü hâlde Ka aznda /r/ ünsüzünden sonra korunan cevher fiilinin ünlüsü bazen
ksalmtr. varsa, vard, mardn, durduruarm, óyáardn.
2.1.1.2.3. Hece Kaynamasyla Oluan Uzun Ünlüler
Baz ünsüzler iki ünlü arasnda yumuayp eriyerek bu iki ünlüyü bir uzun ünlü biçimine sokarlar
(DOERFER 1989, 24). Ulamayla meydana gelen ekillerin çok sk görüldüü Ka aznda, bahsedilen
uzun ünlülerin bu ekilde olutuu söylenebilir. Özellikle /h/, /g/, //, /k/, //, [], /r/, /n/ ve /y/
ünsüzlerinin erimesi, uzun ünlülerin ortaya çkmasna neden olmutur. yát, bam, cm, tκcn,
çraca, ada, bunczm, bas, bniñ, ç, ekmmi, dizlm, gçilñ, blri, toturætürtnte, güçç,
gökl, götürd, nneÇm, rkecnde.
2.1.1.2.4. koy- Fiili ile Oluturulan Birleik Eylemlerdeki Uzun Ünlüler
Ka Aznda süreklilik fonksiyonunda kullanlan koy- fiili ile oluturulan kelimelerdeki /k/ ve /y/
ünsüzleri söyleyite ksaltma ve çabucak söyleme amaçlarna binaen erir. yát(<yátaoy), gd (gideoy),
süpür, suay, gir, dur.
2.1.1.2.5. Ünsüz Dümesiyle Oluan Uzun Ünlüler:
Ka aznda iç sesteki /h/, /g/, //, /k/, //, /n/, /v/ ve /y/ ünsüzleri düerken kendilerinden önce
gelen ünlünün uzamasna sebep olurlar. sorκcdñ, sκba, rmat, blri, mrκb, am, so, dda, s,
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 413
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
ri, bniñ, bki, ldik, gtÇdim, hbe, sna, unñ, ddum, bçκar, sra, sun, sle, ble, lenner,
kyle, çamk, dmller, süz, küye, san, lmi.
Bir de kelime banda /g/ ünsüzünün dütüü durumlarda uzun ünlülü kullanmlar söz konusudur.
finikeyædiy∏, velkænde, sκbætÇen, orætdi, nrætdi, telædiyór.
Bunlarn dnda -IncA zarf-fiil ekinin ilk ünlüsünde bir uzunluk dikkatimizi çekmektedir. Bu
uzunluk olumsuz fiil tabanlarna gelen ekte hece kaynamasyla olumaktadr. (AYDIN 2002, 15).
omnce, glmnce.
2.1.1.3. kiz Ünlüler
Ayn nefes basks altnda boumlanan (GEMALMAZ 1995, 119), bünyesinde iki ünlü bulunduu
hâlde ayr hece meydana getirmeyen fonemlere “ikiz ünlü” denir (ERCLASUN 1983, 61). kiz ünlüler
Türk dilinin yapsna uygun dümediinden (CAFEROLU 1989a, 18) standart Türkiye Türkçesinde
alnt kelimeler dnda ikiz ünlü yoktur. Ancak Türkiye Türkçesi azlarnda kelime ortasnda baz
ünsüzlerin dümesi sonucu ikiz ünlüler meydana gelir. 10
Ka aznda /g/, //, /k/, //, /y/, /h/ ve [ñ]
ünsüzlerinin dümesi sonucu oluan ikiz ünlüler vardr.
2.1.1.3.1. Yükselen kiz Ünlüler
Yükselen ikiz ünlüler; birinci unsuru ikinci unsurdan daha dar olan ikiz ünlülerdir. Birinci unsur
dar olmas sebebiyle bazen ikinci unsurdan daha ksa olabilir. Ka aznda /y/ ünsüzünün yumuayp
erimesiyle oluan yükselen ikiz ünlüler görülür. küe, um∫ada.
2.1.1.3.2. Eit kiz Ünlüler
Bünyesinde ayn türden iki ünlü barndran ikiz ünlülerdir (KALAY 1998, 21). Ka aznda eit
ikiz ünlüler /g/, //, /k/, //, /y/, /h/ seslerinin erimesiyle oluur. daa, naal, saar, baayá, sütleenn,
beenmr, doom, oduunda, bildiim, gütmediinde, çrtíyl, onuκmadmdan, gelinniim, üüdüñ,
öldüünde, düünde.
2.1.1.3.3.Alçalan kiz Ünlüler
kinci unsuru birinciye göre dar olan ikiz ünlülere alçalan ikiz ünlüler diyoruz (BURAN 1997, 30).
Alçalan ikiz ünlüler Ka aznda /g/, //, /k/, //, /h/ seslerinin erimesiyle oluur. bara, dadrd,
çard, sol, souca, youdu, yá,
2.1.1.4. Ünlü Uyumlar ve Ünlü Benzemeleri
Bir kelimedeki ünlülerin düzlük-yuvarlaklk ve önlük-artlk bakmndan birbirlerine uymas
eklinde tanmlanr. Bu uyum Türkçenin en göze çarpan özelliidir. Anadolu’nun pek çok aznda ünlü
uyumu dikkati çekecek kadar belirgin ve kuvvetlidir (GÜLENSOY 1987, 99).
10 Ayrntl bilgi için bk. ERCLASUN 1983, 61; GEMALMAZ 1995 119-125; KORKMAZ 1994, 42-44;
GÜLENSOY 1988, 29-31; KALAY 1998, 20-21; GÜLSEREN 2000, 49-50; ÖZKAN, 1997, 12-13; GÜNEN 2000, 29-31;
SAIR, 1995, 72-74.
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
Bölge aznda yukarda bahsettiimiz iki uyumun yannda, bir de ünlülerin genilik ve darlk
bakmndan, snrl sayda örnekte tespit edebildiimiz uyumu vardr. O hâlde Ka aznda üç türlü ünlü
uyumu söz konusudur:
1. Önlük-Artlk Uyumu
2. Düzlük-Yuvarlaklk Uyumu
3. Genilik-Darlk Uyumu
2.1.1.4.1. Önlük-artlk Uyumu
Ka aznda önlük-artlk uyumu hemen hemen yerlemi durumdadr. Hatta yaz dilimizde uyuma
girmeyen baz alnt kelimelerle önlük-artlk uyumuna aykr bir ksm ekler, Ka aznda önlük-artlk
uyumu etkisi altna girmilerdir. Ancak baz eklerin bünyesindeki y ünsüzü bu uyuma aykr ekillerin
ortaya çkmasna sebep olmutur.
Bölge azna çeitli nedenlerle girip halk azna yerleme imkân bulan Arapça ve Farsça
kelimelerin bir ksm dil benzemesinin etkisi altnda kalmtr. Bu benzemeler ilerleyici ve gerileyici
olmak üzere iki yolla meydana gelirler.
lerleyici Benzeme Yoluyla: htÇá, vazyátma, vat, dura, habar, bkrsiñ, haPza, ymat,
vleti, mzer.
Gerileyici Benzeme Yoluyla: mara, máaat, dne, fcan, fsdan.
Baz kelimeler ise ünlü uyumuna uyduu hâlde art sral ünlülerden ön sral ünlülere veya ön sral
ünlülerden art sral ünlülere dönümütür. küm, rkecnde, mme.
Yaz dilinde ünlüleri benzemeyen baz kelimeler Ka aznda önlük-artlk uyumu etkisi altna
girmilerdir. birez.
Yine yaz dilinde uyuma girmeyen -ken ve -da ekleri, Ka aznda ksmî olarak önlük-artlk
uyumuna tâbi olmulardr.
-da eki, rdanñ, ardaÇm kelimelerinde uyuma tâbi olmutur.
-ken zarf-fiil eki Ka aznda rarana, bara, çra, çoca, yátaran vb. örneklerde uyuma
girmitir.
Önlük-artlk uyumunun bozulmasnda en büyük etken /y/ ünsüzüdür. /y/ fonemi, genel dilde, belli
kurallara göre kendisinden evvelki /e/, /a/ seslilerini /i/, // seslilerine çevirir (AKSOY 1945, 87).
Özellikle imdiki zaman eki Ka aznda fonetik olarak çok çeitli ekillerde kullanlmaktadr.
Ka aznda imdiki zaman çekimi esnasnda önlük-artlk uyumu, art sradan ünlülere sahip
kelimelere ön ünlülü eklerin getirilmesi ve ön sradan kelimelere tabiatyla art ünlülü ekillerin getirilmesi
suretiyle iki ekilde bozulur. Ayrca imdiki zaman ekinin uyuma aykr oluunu, ekin, nispeten yeni bir
gelime sonucu meydana gelmesiyle açklayabiliriz (bk. MANSUROLU 1988, 89). Yine baz
kelimelerin bünyesinde bulunan // harfinin önlületirici etkisi de önlük-artlk uyumunun bozulmasna
sebep olur.
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
pavríyrdi, raíyr, azyr, çayrdim, bayllerse, yáyíyriz, adryri, Satyri,
yápyr, çyñ, açvyri, ay, yriS, radíyn, olíyri, slyllar, ytidiriyóS, dyólar,
isdvriyórú, diyór, çözüyórun, burκamizdir, yárin, arr.
imdiki zaman üçüncü çoul ahs ekleri çou zaman uyuma aykr durumdadrlar. slylar,
dyólar, bayllerse, gösderiyéllár, dyéllár, biliyállár, sormllár, dyéllár, dmyíllκr.
imdiki zaman çekiminin olumsuzunda da uyumun bozulduu görülür. sormllár, prayámn,
dounmr, buu∫umñ, yátrmñ, çaamn.
Bazen istek birinci tekil ahsta da önlük-artlk uyumunun bozulduu tespit edilmitir. bakn,
sapdn, sorn.
dokrdiñ, dokirdik.
Birinci tekil ahs eki de bazen uyuma aykrdr. yákmn, uyumun.
Ka aznda önlük-artlk uyumunu bozan eklerden biri de -nca/-ince zarf-fiil ekidir. Bu ekin
olumsuz fiil tabanlarna eklenen biçiminde /y/ ünsüzünün araya girmesiyle bir önleme olmu ve bu
sondaki ünlüye de tesir etmitir. iláanmyince, omnce.
-ken zarf-fiil eki de bazen önlük-artlk uyumuna aykr eklemitir. ordke.
Bölge aznda /y/ ve /c/ ünsüzlerinin darlatrc ve önlületirici tesirleri sonucu çeitli uyum d
eklemeler ortaya çkmaktadr. dcán, odíyídi, çrtíyl, yri, dokyór. urtaramz.
“ile” balac isimlere getirildiinde bölge aznda çounlukla uyuma girmi, ancak baz
durumlarda uyuma aykr olarak eklemitir. buníyinne, aríyle, uníl, çagle, hunle, bunl.
Fiillerin birleik zamanl çekimlerinde önlük-artlk uyumunun bozulduu görülür. yáylmími,
aSdrddi, sordseñ, yákíyírdik, odíyídi, varddm.
art kipi ve -dAn ayrlma hal eki gidersá, bendán örneklerinde uyuma aykr kullanlmtr.
Türkiye Türkçesi yaz dilinde önlük-artlk uyumuna aykr olmad halde Ka aznda uyuma
aykr bulunan baz kelimeler de vardr. merdvκn, aatirik, bilmam, sksan.
2.1.1.4.2. Düzlük-Yuvarlaklk Uyumu
Bir dier ad dudak benzemesi olan düzlük-yuvarlaklk uyumu, yaln ya da ekler ile geniletilmi
kelimelerde, ünlülerin düzlük-yuvarlaklk bakmndan ilk hece ünlüsüne göre ayarlanmas olaydr
(KORKMAZ 1994a, 53). Yani bir kelimenin ilk hecesinde düz bir ünlü varsa sonraki hecelerde de düz,
yuvarlak ünlü varsa sonraki hecelerde dar-yuvarlak veya düz-geni ünlülerin kullanlmas eklinde ifade
edilebilir (DEMR ve YILMAZ 2006, 161). Düzlük-yuvarlaklk uyumunun, Orta Osmanlca devresinde
hzl bir biçimde gelimeye balad tahminleri dorudur (DEVEL 1995, 49). Bununla beraber XIX. yy.
banda yaz lehçesi konumasnda dudak uyumu tam olarak tespit edilmektedir (BANGUOLU 2007,
89). Söz konusu uyum artk Türkiye Türkçesinde belirli bir ekilde yerlemitir (ERGN 2004, 72).
Ka aznda düzlük-yuvarlaklk uyumu salam bir görünüm arz eder. Hatta yaz dilinin aksine baz
kelimeler uyuma girmitir. yámr, sabn, avn, arpz, pamb, davl, tavk, fotura, münübüsüle.
416 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
2.1.1.4.2.1. Düzlük-yuvarlaklk Uyumunun Bozulmas
Ka ve yöresi aznda, imdiki zaman eki (-yor), çounlukla düzlemi, ksmen de darlamtr.
Bununla beraber aslî ekliyle de kullanlmaktadr. olúyóru, buunuyórdú, uymúyórú, gliyór, ç♠∫yór,
isdvriyórú, dikiyór, diyóru, biliyóru, oyín, dutmir.
Geni zaman eki -r/-ir, yaz dilinde uyuma uygun hareket ederken, ekin Ka aznda uyuma aykr
ekillerine de rastlanmtr. dokrdik, dokíllerdi.
Yaz dilinde uyuma giren cevher fiili, /y/ ünlüsünün tesiriyle Ka aznda baz çekimlerde uyuma
girmemitir. oturddik, sütliymi, sordseñ.
Bünyesinde veya kendinden sonra gelen kelimedeki /y/ ünlüsünün daraltc etkisiyle uyuma aykr
kelimeler meydana gelmitir. öti yánna, sür sür, dokyór.
Birinci teklik ahs eki çekiminde de uyuma aykr bir ekli bulunmaktadr. yórunín.
koy- yardmc fiiliyle oluturulan birleik fiilin kullanmnda da düzlük-yuvarlaklk uyumuna
aykrlk söz konusudur. yát, dur, gd, süpür.
“ile” balac bölge aznda çounlukla uyuma girmi, ancak baz durumlarda uyuma aykr olarak
eklemitir. buníyinne, uníl, hunle, bunl, huníyne.
Eski Anadolu Türkçesi döneminden beri aslî yuvarlak eklini tayan bir örnekte uyum
bozulmutur. içün.
baamud.
ahsî kullanm sonucu uyuma aykr bulunan birkaç örnek de mevcuttur. odíyídi, toκca.
2.1.1.4.3. Genilik-Darlk Uyumu
genilik-darlk uyumunun etkisini Ka aznda
deiik kelimeler üzerinde görmekteyiz. Fakat bu uyum bölge aznda birkaç örnekle snrl kalmtr.
gne, yen, dycek.
deiirler. Bu deiimler metinlerin tamam üzerinde daha ayrntl incelenecektir.
2.1.1.6. Ünlülerde Düme ve Türeme
2.1.1.6.1. Ünlü Dümesi
Baz fonetik sebeplerden dolay Türkiye Türkçesi azlarnda kelime ortasnda ve sonunda ünlü
dümeleri meydana gelmektedir. Ka aznda görülen ünlü dümelerini ve sebeplerini öyle
sralayabiliriz:
Eklerle geniletilen ve en az üç heceli kelimelerdeki orta hecenin ünlüsü düer. Çünkü Türkçede
orta hecenin vurgusu dier hecelere nazaran az olduundan kelime ortasndaki vokalin dümesi oldukça
yaygndr (TMURTA 1977, 40). boynna, nrden, hatÇa, dycek, borda, yκnna, rdan
11 Geni bilgi için bk. AYDIN 2002, 21; ERCLASUN 1983, 82; GÜLSEREN 2000,57; SAIR 1995,46.
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 417
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
Ünlü ile biten bir kelimeden sonra ünlü ile balayan bir kelime geldiinde, ulama yaplmas için
genellikle birinci kelimenin sonundaki ünlü dümektedir. læle, blærκmazan, sñrærmat,
boræineli, srmæum, çaglæide, ♠kæü, gtÇdæileri, aaÇdæada.
Ayrca cevher fiili ve vasta hâli eki ekleirken, bazen yerini /y/ ünsüzüne brakarak düer. ellne,
huníyne, srκnan, dü∫ennen, dedeynen, çaart, krdik, gdilécmi,
Baz alnt kelimelerde orta hecedeki vurgusuz hece düer. hageten, hatÇa, daa.
Saylarn kullanmnda kelime bandaki veya sonundaki ünlü düebilir. ♠kæü, birki, yirmæiki.
/k/, /g/, //, //, /y/ ve /r/ ünsüzlerinin erimesiyle yanyana gelen iki ünlüden dar olan dümütür.
drmençi, ekmmi, cm, vlenecz, bunczm, ycmizi, urtaramz, mnce, gçilñ, ddbi, bord,
ikæn, bakn, bimiz, bne, um.
2.1.1.6.2. Ünlü Türemesi
Ka aznda ünlü türemesi daha çok kelime içinde olmaktadr. Alnt kelimelerdeki ünlü türemesi
ise kelime banda görülür. Kelime sonunda ünlü türemesi olay görülmemektedir.
Kelime banda ünlü türemesi /r/ ve /l/ ünsüzleriyle balayan kelimelerde görülür. Bunlardan çou
alnt kelimelerdir. Bunlarn bana genelde dar bir ünlü getirilir. Çünkü dier Türk lehçelerinde ve
Türkiye Türkçesi azlarnda kelime banda akc, özellikle szc ünlüler kurall bir ekilde bulunmaz
(bk. GEMALMAZ 1995, 143; ANLI 1996, 119).
rκmazan, rezillik, ramat, af, ilázm, recep, rtmz.
Kelime ortasnda veya sonunda çift ünsüz bulunan alnt kelimelerde, bu iki ünsüz arasna
genellikle dar bir ünlü gelir. tiyátr, prav, a, ibrma.
Ka aznda baz kelimeler aslî ekillerini korumulardr. hepisi, hepi, yáñz.
Cevher fiili birleik zamanl çekimlerde ünlü uyumlarna tâbi biçimiyle kendisini gösterir.
odíyídi, gtseyidim, çataard.
Ünsüzle biten bir kelimeye vasta hâli eklendiinde araya çounlukla dar bir ünlü girer.
háyvannan, kserinen, külünen, hotazínán, atrnκ. Ayrca yaz diline göre kelime banda ünlü türemesi
gibi görülen sca örneindeki // aslî ünlüdür.
2.2. ÜNSÜZLER
2.2.1. Ünsüz Çeitleri
Ka aznda, yaz dilinde bulunan 21 ünsüzün yannda, bu seslerin çevresinde olumu birtakm
ünsüzler vardr. Bunlar [Ç], [], [F], //, [], [K], //, [], [], [ñ], [P], [S], [T], [∫], ünsüzleridir.
Bunlardan bir ksm bölge aznda sistemli olarak karmza çkarken, bir ksm da kiisel kullanmlarda
görülmektedir.
[Ç]: Kat, patlamal, tonlu di eti ünsüzü /c/ ile yine kat, patlamal, tonsuz di eti ünsüzü /ç/
arasnda boumlanan, bir bakma /c/ ile balayp /ç/ ile tamamlanan müterek boumlanmal bir ünsüzdür
(SAIR 1997b, 394-395). κnaÇm, tÇs, htÇá, nneÇm, nÇκ, Çanm.
[]: Kiisel kullanm sonucu karmza çkan bu ses, bölge aznda düzenli olarak görülmez. /c/-/j/
aras bir boumlanma noktasna sahiptir. nκa,
[F]: /v/-/f/ aras boumlanan ve daha çok /f/’ye yönelik bir sestir (SAIR 1999, 995). Far, çiFtçilik, hniFe, taraFna, Fayda, taraFnda.
418 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
//: Bu ünsüz bölge aznda sistemli olarak görülen bir art damak ünsüzüdür. Art veya yar art
ünlülerle hece kurar. yduκr, z, aracibide, d, al, ayrs, rdanñ.
[]: Yar art ünlülerle hece oluturan, kat, ötümlü art damak ünsüzüdür. Kelime banda ve
ortasnda yer alan ö-ü ünlüleriyle hece kurduunda, boumlanma noktasn biraz geriye çekerek
yar art ünlülerin olumasna neden olur. ótürdü, íz, ócrcm, bubañíl, óyún.
[K]: Tonsuz, patlayc ön damak ünsüzü /k/ ile tonlu, patlayc ön damak ünsüzü /g/ arasnda bir
ünsüzdür (GÜLSEREN 2000, 73). Küççük, gttiK, yémeK, teK, dlbeK, yü∫erdiK.
//: Ka aznda sistemli bir ekilde kullanlan bir art damak ünsüzüdür. Art veya yar art ünlülerle
beraber kullanlmaktadr. ramad, r, ar, baasndan, y, çaa, yámasn, adacda,
yíyrdi, yánd, bas.
[]: Ka aznda art damak //’si ile art damak //’si arasnda kat bir ünsüzdür. Genellikle art
damak //’sinden önce görülür. srκa, ortadan, brda, han,
[]: Bölge aznda art sradan ünlülerle birlikte sistemli bir ekilde kullanlan ünsüzdür. Gevek
boumlanmal ve akc bir sestir (AYDIN 2002, 26). znta, odu, çaa, baam, ha, srκa.
[ñ]: Türk dilinin bilinen en eski dönemlerinden beri dikkati çeken seslerinden biridir. Hemen
hemen bütün Eski, Orta ve Yeni Türkçe dönemlerinin yaz dili durumundaki lehçe ve ivelerinden kalma
metinlerdeki imlâlar dolaysyla, Türkoloji dünyasndaki çevriyazlarnda [ng], [] veya [ñ] gibi
ekillerde tespit edilen bir sestir (ERSOYLU 2000, 97). Eskiden ad “sar nun” olan dil ard [ñ] sesi,
Türkiye Türkçesi azlarnda oldukça yaygndr (BOESCHOTEN 2000, 96). [ñ] ünsüzünün
boumlanmas, dil srtnn yumuak damakta kapanmas ile oluur (SAIR 1997b, 402). günneriñi,
sñur, undañ, bendeñ, undañ, yñg, deñiz, bker miñ, bsleñkide, dseñ, hóñelere.
[P]: Patlamal, ötümsüz /p/-/b/ aras çift dudak ünsüzüdür. Pa, dPTik, gdP, aP,
açP, gdiP, hePiSi, diPden.
[S]: Benzeme nitelikli /s/-/z/ arasnda boumlanan yar tonlu, szc bir ünsüzdür (SAIR
1997b, 405). Bölge aznda skça karmza çkan bir ünsüzdür. beli∏siS, görüürüS, aSç,
driS, reSiln, tuS, kinimiSi, buurumuSu.
[T]: /t/ ile /d/ arasnda bir ses deerine sahiptir (BOZKURT 1978, 211). yóuT, haTca, pavríyriTi, oTu, hinT, gtTik, annaT.
[∫]: Kat, tonlu, szc bir çift dudak /v/’sidir. Genellikle yuvarlak ünlülerle kullanlmaktadr. Bunun
yannda kelime içindeki düz ünlüleri etkisi altna alarak yar yuvarlaklk hüviyeti kazandrr. do∫a, ∫å,
çamu∫a, da∫, s∫o, dæç♠∫yór, kötüle♠∫♠riP, d∫T, ∩∫eli, gli∫♠dilrdi, ∫yör, leti∫♠relim.
2.2.2. Ünlü-Ünsüz Uyumunun Bozulmas
Türkçede baz ünsüzler ön damak ve arka damak olmak üzere ikiye ayrlrlar. Ön damak ünsüzleri
sadece ön ünlülerle, arka damak ünsüzleri ise sadece art ünlülerle birlikte bulunur. Buna ünlü ünsüz
uyumu denir (ERCLASUN 1983, 104). Ka aznda birkaç kelimede damak ünsüzleri olan //, // ve []
ünsüzleri, /o/, /ö/, /ü/ ve // ünlüleriyle hece kurduunda, bu ünlüleri artllatrr. úúr, ótürdü,
bubañílæanañíl.
2.2.3. Ünsüz Deimeleri
Ötümlüleme kelimelerin banda, ortasnda ve sonunda olmak üzere üç ekilde meydana gelir.
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 419
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
Kelime banda meydana gelen ötümlüleme Ka aznn sistematik bir özelliidir. Bu durum
Güney Bat Türkçesinin ayrc ses özelliidir (GÜNAY 1978, 84).
/-/>/-/ deiimi:
uyúyú, açP. aba, u, urt.
/k-/>/g-/ deiimi:
Eski Türkçedeki /k-/’nin Güney-Bat lehçelerindeki tarihî seyri içerisinde Bat Türkçesinde de
tonlulap /g-/ye dönümesi bir kural nitelii kazanmtr (KORKMAZ 1994a, 79 ve Timurta 1977, 49).
Yaz dilinde kullandmz gel-, gece, gez- vb. kelimelerin dnda Ka aznda bir sadece kelimede
karmza çkmaktadr. gii.
/s-/>/z-/ deiimi:
Ka aznda daha çok alnt kelimelerde karmza çkmakla beraber bir örnekte de Türkçe
kelimede görülmektedir. zeniñ, zePzeler, zopaarñ, zobå.
/t-/>/d-/ deiimi:
Eski Türkçede kelime banda /d-/ sesi bulunmaz. Bu deiim Bat Türkçesi devresinin banda
görülen, bir ötümlüleme eiliminin sonucudur (CAFEROLU 1964, 21). Ka aznda baz kelimelerin
bandaki /t-/’ler /d-/’ye dönümütür. dañ, dadrdm, dutmir, dutdu, duz, dat.
/p-/>/b-/ deiimi:
Eski Türkçede kelime banda /p/- ünsüzü yer almaz (AYDIN 2002, 28). Alnt kelimedeki /p-/’ler
/b-/’ye dönümü, baz Eski Türkçeden kalan kelimelerdeki /b-/’ler korunmutur. biir, baa, baamt,
bkmez, badrcan.
2.2.3.1.2. Kelime çinde Ötümlüleme
Kelime içi ötümlüleme, Ka aznda baz kelimelerde görülen bir ses olaydr. Bat Türkçesinde
iki ünlü arasnda hece banda ötümlüleme yönündeki ünsüz deiimleri önemli yer tutar (AYDIN 2002,
28-29).
/--/>/--/ deiimi:
Bölge aznda Türkçe ve yabanc kelimelerde kelime içindeki /-k-/’lerin bir ksm /--/’ye dönüür.
bκa, baanñ, tsa, bκzada.
/-k-/>/-g-/ deiimi:
Alnt ve Türkçe kelimelerdeki /-k-/’ler Ka aznda bazen ötümlüleerek /-g-/’ye dönüür. ggin,
esg, asger, kgk, ig.
Bölge aznda pek az kelimede /-f-/ ünsüzü ötümlüleerek /-v-/ ünsüzüne dönümütür. ava.
/-ç-/>/-c-/ deiimi:
Ka aznda baz kelimelerde rastlanan bir deiimdir. /ç/ ile biten bir kelimeye ünlüyle balayan bir
ek geldii zaman /ç/ ötümlüleerek /c/ olur. toucunκ, ca.
420 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
/-t-/>/-d-/ deiimi:
Bu deiim Bat Türkçesinde oldukça yaygndr (AYDIN 2002, 29). Ka aznda skça rastlanan
bir ötümlülemedir. derdiñ, gTdi, ide, çkdig, çadrd, gdi.
/-h-/>/-y-/ deiimi:
Ka aznda sadece sahip ve sahi kelimelerinde tespit edebildiimiz bir ötümlüleme gibi görünse
de burada önce /h/ ünsüzü dümü, ardndan Türkçede iki ünlünün yanyana gelmemesi kuralna bal
olarak da iki ünlü arasnda bir /y/ türemitir. sayíb, sayí m.
/-s-/>/-z-/ deiimi:
2.2.3.1.3. Kelime Sonunda Ötümlüleme
/-/>/-/ deiimi:
Bölge aznda // ile biten bir kelimeye ünlü ile balayan bir kelime geldii zaman sistemli bir
ekilde ötümlüleme meydana gelir. çæyiymi, dayáæatd, yáydæum, daacaæum,
næ∫as, azzæodum, topκaæourdu, scacæour, du∫aæourdun.
Bazen bu ekilde olmad da tespit edilmektedir. al, ço.
/-k/>/-g/ deiimi:
Bu deiim de genelde /-/>/-/ deiiminde olduu gibi /-k/ ile biten bir kelimeye ünlü ile
balayan bir kelime geldii zaman ortaya çkar. Bu ekilde olmayp yine de ötümlületii örnek de
mevcuttur. çkdigævelk, ndcegæle, giiligæolúyóru, gldigæu, ülügæamad, etegæolíyr,
diyrdigæκna, ndcegæle, gçirindigæsgi, bsledigæäkin, rkegæii, köpegæomasn,
gderdigæipineñ.
/-ç/>/-c/ deiimi:
Sert ünsüzlerden olan /ç/ ile biten bir kelimeye, ünlüyle balayan bir ek veya kelime gelirse /ç/
ünsüzü /c/’ye dönüür. buκmacæderdik, pirincædrdik.
/-t/>/-d/ deiimi:
Bu ötümlüleme daha çok alnt kelimelerde karmza çkar. pusad, çapd.
/-p/>/-b/ deiimi:
/-p/ ile biten kelimelere ünlü ile balayan bir kelime geldii zaman /p/ ünsüzü /b/’ye dönüür.
recebæb, nasbæiidir.
Ötümlülemeye nazaran daha az görülür. Bu durum Bat Türkçesinin ötümlüleme yönündeki
eiliminden kaynaklanr (AYDIN 2002, 29).
2.2.3.2.1. Kelime Banda Ötümsüzleme
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
/g-/>/k-/ deiimi: Bu deiim baz örneklerde arkaik unsurlarn bir nitelii olarak karmza çkar.
Bununla birlikte bir ksm alnt kelimede bu deiim tespit edilmektedir. kiyerdik, kyiyller, kri,
kcni.
/y-/>/ç-/ deiimi:
çüz.
/d-/>/t-/ deiimi:
Bölge aznda az rastlanan bir deiimdir. türterimi, toturå, tomatizden, tomata.
/v-/>/h-/ deiimi:
Bu deiim yaz diline göre /v-/>/h-/ deiimi olarak deerlendirilebilse de, aslnda kelimenin /*p-
/>/h-/ deiimi sonucu olutuunu belirten görüler de vardr (bk. GÜLSEVN 2010, 169-192). Yöre az
için bu deiim karakteristiktir. hrdu, huruduru∫uduar, huruyólar.
2.2.3.2.2. Kelime çinde Ötümsüzleme
/-c-/>/-ç-/ deiimi:
Bölge aznda skça karmza çkan bir deimedir. gösçe, hκtça, aSç, açç, gtçeñ,
namaSçmz, çaçκ, oláçák.
/-d-/>/-t-/ deiimi:
Bölge aznda skça kullanlan bir ötümsüzlemedir. bklrti, yápart, girtik, isdemet, vriti,
gd∏tik, getirmetik, yáant, dti, toturætürtnte, saκ∏t, hintikinner.
/-z-/>/-s-/ deiimi:
amasd.
177) bölge pek sk görülmemekle birlikte birinci çokluk eki çekimlerinde görülür.
/-z/>/-s/ deiimi:
422 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
/ç-/>/-/ deiimi: Pek karlalmayan bir deiimdir. åmñ
2.2.3.3.2.Kelime çinde Szclama
/-ç-/>/--/ deiimi:
Bölge aznda yaygn bir deiimdir. Kelime içinde, hece sonunda szc veya patlayc bir
ünsüzden önce meydana gelir (AYDIN 2002, 31). ggin, al, genliimde, dim, ad, iláanmyince,
ülüg, piriden, gmi.
2.2.3.3.3.Kelime Sonunda Szclama
/-ç/>/-s/ deiimi:
Bir örnekte karmza çkan bu deiim gerileyici benzeme yoluyla meydana gelir (CAFEROLU
1989b, 2). as, as.
/-ç/>/-/ deiimi:
Genelde tek heceleri kelimelerde karmza çkar. g, ü, hi, sa, a.
2.2.3.4. Sürekli Ünsüzler Arasndaki Deiimler
2.2.3.4.1. Kelime Banda Sürekli Ünsüzler Arasndaki Deiimler
/n-/>/l-/ deiimi:
/-/>/h-/ deiimi:
Genelde “imdi” kelimesinde karmza çkar. Ancak bunun bir deiim mi yoksa bir ön ses /h-/
türemesi mi olduu hususunda tereddütlerimiz devam etmektedir. hindi, hunle, hurd, hrdan, hle.
/v-/>/m-/ deiimi:
Sonu /m/ ile biten bir kelimeden sonra /v/ ile balayan bir kelime geldii zaman /v/ ünsüzü /m/
ünsüzüne dönüür. Sadece birkaç örnekte görülen bu deiim, daha çok ilerleyici benzemeyle meydana
gelir. gçim mar, yápmadm ma.
/v-/>/h-/ deiimi:
Kelime banda ötümsüzleme olarak da deerlendirdiimiz bu deiim yukarda da belirtildii
gibi, yaz diline göre /v-/>/h-/ deiimi olarak deerlendirilebilse de, aslnda kelimenin /*p-/>/h-/
deiimi sonucu olutuunu belirten görüler de vardr (bk. GÜLSEVN 2010, 169-192). Yöre az için
bu deiim karakteristiktir. Yalnzca vur- fiilinde görülmektedir. hrdu, huruduru∫uduar, huruyólar.
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 423
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
/-r-/>/-l-/ deiimi:
benzemesi nedeniyle meydana gelmektedir. hayíll, yápaa, gdeller. bayllerse, düzennller,
yllere, öreller, gelillerdi, dllerdin.
Genellikle “ile” edatnn kelimelere eklemesi srasnda ve -lAr çokluk ekinin benzemesi
esnasnda ortaya çkar. Bu deiimin nedeni ilerleyici benzemedir. günneriñi, unnar, lenner, annrs,
deñginne, annaT, laylnnarn, gelinnik, bahçásinne, anna, toucunκ, dü∫ennen.
/-h-/>[-∫-] deiimi:
/--/>[-∫-] deiimi:
Pek yaygn olmayan birkaç kelimede karmza çkan bir deiimdir. do∫a, s∫o, su∫an.
/-g-/>/-y-/ deiimi:
Bölge aznda /g/ sesi genel olarak dümü ve düerken baz kelimelerde yerini /y/ harfine
brakmtr. deyilin, deyil, eyildi.
/-m-/>[-ñ-] deiimi:
Birkaç yerde kiisel kullanm sonucu ayrlma hali ekindeki /n/ de [ñ] eklinde karmza
çkmaktadr. bendeñ, undañ.
Ayrca kendisinden sonra gelen /k/, //, /g/, // ünsüzleri /n/ ünsüzünü etkileyerek genizsi bir ses
olan [ñ]’ye dönütürür. otdañ ayrs, beñ gtÇdim, yñg, lñg♠bi, ardañ gliyri, nrdeñ adñ,
yázñ glirdi, yáyáñ gdemessiñ, bsleñkide, deñginne, hindeñ kri.
/-y-/>/-l-/ deiimi:
Bölge aznda ünsüz benzemesine bal olarak birkaç örnekte karmza çkar. fasille, sandelley.
2.2.3.4.3. Kelime Sonundaki Sürekli Ünsüzler Arasndaki Deiimler
/-m/>/-n/ deiimi:
Fiil çekimlerinde birinci tekil ahs ekindeki aslî ve arkaik olan /-n/ varln devam ettirmektedir.
Dolaysyla bu durum bir ses deiiminden öte arkaik bir unsur olarak yöre aznda yaamaktadr.
yárin, sapdn, gdemrin, gdemn, sorn, resiln, ólüyörün, drin.
/-n/>/-m/ deiimi:
Birkaç örnekte /n/ ile biten kelimeden sonra, /b/ ile balayan bir kelime gelmi ve birinci
kelimedeki /n/ ünsüzü /m/’ye dönümütür. om bir, om b.
2.2.3.5. Süreklileme
Ancak birkaç deiime rastlanmtr.
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
/b-/>/m-/ deiimi:
ki örnekte de süreksiz olan /b/ süreklileerek /m/ye dönümütür. minar, mn.
/-b-/>[-∫-] deiimi:
2.2.3.6. Süreksizleme
Ka aznda pek yaygn olmasa da baz örneklerde karmza çkmaktadr.
/j-/>/c-/ deiimi:
/l/>/d/ deiimi:
/y-/>/g-/ deiimi:
2.2.3.7. Süreksiz Ünsüzler Arasndaki Deimeler
/t/>/ç/ deiimi:
Bir örnekte karmza çkar. çenÇireye.
2.2.3.8. Kelime içinde Ünsüz Benzemesi
Bir kelimede yanyana gelen veya söyleyite birbirini takip eden iki kelimeden birinin sonunda
bulunan ünsüzle, dierinin banda bulunan ünsüz birbirlerine tesir ederler (BANGUOLU 1959, 6).
Dolaysyla boumlanma noktas birbirine yakn olan iki ünsüz birbirine benzeir.
çses ünsüz benzemelerine skça rastlanan Türkiye Türkçesi azlar bu benzeme yönünden
zengin bir malzemeye sahiptir (CAFEROLU 1988a, 2).
-nl->-nn- benzemesi:
Ka aznda sistemli olarak görülen bir benzemedir. /n/ ünsüzüyle biten bir kelimeye /l/ ünsüzüyle
balayan bir kelime eklenirse, /l/ sesi benzeme yoluyla /n/’ye dönüür. Avurt-di sesi olan /l/ ünsüzü,
önündeki ünsüzle çok defa benzeir (BOEV 1972, 216). günneriñi, unnar, annrs, κrκnn.
-rl->-ll- benzemesi:
Bölge aznda yaygn olarak karmza çkan bir benzemedir. Ekleme srasnda kelime sonundaki
/r/ ünsüzü gerileyici benzeme yoluyla /l/ ünsüzüne dönüür. hayíll, dller, gdeller, bayllerse,
oynκκd, arda.
-s->-ss- benzemesi:
Birkaç örnekte karmza çkan bu deiim pek fazla yaygn deildir. dissiz, missiz.
-zs->-ss- benzemesi:
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
vmesse, bumassañ, gdemessiñ.
mmmet.
2.2.3.9. Benzemezlik
Benzemezlik, bir kelime içinde, birbirine bitiik ya da uzak olan ve boumlanma yerinde
birbirinin eiti iki ayr boumlanma hareketinin, iki ayr boumlanma yerinde iki ayr boumlanma
hareketi haline girmesi demektir (GÜLENSOY 1987, 130).
Yaz dilimizde ünsüzler ötümlülük ötümsüzlük bakmndan uyuma girerler. Ancak bu durum Ka
aznda tamamen yerlemi deildir. ide, çadrd, gdi, ytidiriyóS, gtd, atd, vletden, otdañ.
/ç/ sesinin hece sonunda yerini // sesine brakmas benzemezliin bir dier nedenidir. Bu nedenle
süreklilik süreksizlik yönünde bir benzemezlik meydana gelmektedir. Bu benzemezlii de hem komu
kelimelerde hem de ekleme srasnda görebiliriz. g, genliimde, horædim, ü gün, ü dne, ad,
gdi.
Bir örnekte /r/ ünsüzünün tekrarndan kaçnlm ve bu ünsüzlerden birinin /l/ ünsüzüne çevrilmesi
sonucu benzemezlik meydana gelmitir (bk. AYDIN 2002, 33). bltκraF.
2.2.3.10. Ünsüz kizlemesi
unsurun tek bir fonksiyona sahip olmasdr. Gramer fonksiyonu unutulmu veya deimi olurken onu
ifade eden baka bir unsur kelimeye katlr (SÇERBAK 1996, 123). Ka aznda Ç, ç, m, , z
ünsüzlerinin kelime içinde ikizletii görülür. güÇÇütmesin, Küççük, güçç, mme, ada, bne,
ecnen, azz.
u∫at, handan.
Bölge aznda ünsüz dümesi kelime banda, ortasnda ve sonunda meydana gelmektedir.
2.2.3.12.1 Kelime Banda Ünsüz Dümesi
Ünsüzlerin kelime banda tamamen dümesi Türk dillerinde geni ölçüde yaylmamtr
(SEVORTYAN 1972, 543).
Ancak Ka aznda “yukar ve yeti-” kelimesinde /y/, “rüzgar” kelimesinde /r/ ünsüzünün
dütüünü görmekteyiz. ar, zger, time mi.
Alnt bir isim olan “Hüseyin” ve “hepsi”kelimesinde de /h/ sesinin dütüü görülmektedir. üsn,
psi.
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
ki kelimenin birlemesiyle oluan ulamalarda ikinci kelimenin bandaki hece düerek önceki
kelimeye ekleir. Bunun sonucunda ya ikiz ünlüler meydana gelir, ya da birinci kelime ünsüzle bitiyorsa
yeni bir hece ortaya çkar. Ka aznda ulama sonucuyla /g-/, /-/, /h-/, /-/, /v-/, /y-/ ünsüzlerinin dütüü
görülür. unílætÇs, finikeyædiy∏, velkæn, tákáden, ardañ, bæatar, ocærifm, Fayda
mær, atæuru, çasíyædar, súyætard, senikbi.
2.2.3.12.2 Kelime çinde Ünsüz Dümesi
Ka aznda kelime içi ünsüz dümesine çokça rastlanr. /-d-/, /-f-/, /g/, //, /-h-/, /-k-/, /-l-/, /-n-/, [-
ñ-], /-r-/, /-s-/, /-t-/, /-y-/, /-z-/ ünsüzlerinin kelime içinde dütüü görülmektedir.
/-d-/ dümesi:
/-f-/ dümesi:
/-g-/, // dümesi:
Kelime içindeki szclam /g/, // ünsüzleri düer. drmençi, blri, indiimde, baz, dda, sκñ.
/-h-/ dümesi:
Baz durumlarda alnt ve Türkçe kelimelerdeki /h/ ünsüzün dütüü görülür. mur, hrada, fetiyelle∏, rmat, mut∏, mrκb, d, mat.
/-k-/ dümesi:
Kelime içinde ve ekleme srasnda /k/ ünsüzünün dütüü görülür. süz, áletirñ, rna, srκnan,
scac, maca, sorκcdñ.
/-l-/ dümesi:
Bölge aznda birkaç örnekte karmza çkar. bam, sun, d miñ, bk.
/-m-/ dümesi
/-n-/ dümesi:
[-ñ-] dümesi:
Baz ahs çekimlerinde ve “sonra” kelimesinde görülür. nasszæyisz, çardz, sracm, sr.
/-r-/ dümesi:
Birçok ekte ve baz kelimelerde /r/ ünsüzü dümütür. diyodun, dütermi, vrise, vmesse,
vrilrdin, basdrrdn, biden.
Bölge aznda birkaç örnekte /s/ ünsüzü dümütür. dáyámmñ, naal.
/-t-/ dümesi:
/-v-/ dümesi:
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
Yöre aznda baz alnt ve Türkçe kelimelerdeki /v/ ünsüzü düerek yanndaki ünlüyü uzatmtr.
dmeye, dyller, l.
/-y-/ dümesi:
Sistemli bir ekilde düen /y/ sesi genelde yanndaki ünlüyü uzatarak iz brakr. ztin, a, ri, küm, le, d, ler.
/-z-/ dümesi:
2.2.3.12.3 Kelime Sonunda Ünsüz Dümesi
Kelime ortasndaki düme kadar yaygn olmayan bu ünsüz dümesinde kelime sonlarndaki /-/, /-
/, /-r/, /-t/, /-y/, /-z/ ünsüzleri dümütür.
/-/ dümesi:
Kendinden sonra bir ünlüyle balayan kelime varsa son sesteki /-/ bazen düer. yáacæd.
/-/ dümesi:
/-n/ dümesi:
ordke.
/-r/ dümesi:
Ka aznda sk görülen bir ses dümesidir. bi, va mñ, va, rkekl, bili.
/-t/ dümesi:
/-y/ dümesi:
Kelime sonundaki /-y/ sesinin dütüü örnekler unlardr: çamk, , æt.
/-z/ dümesi:
Geni zamann olumsuz çekiminde /-z/ sesi genellikle dümütür. oma m, sönme mi.
2.2.3.13. Ünsüz Türemesi
Ünsüz dümesi, ünsüz benzemesi, hece kaynamas gibi baz ses olaylarndan anlalaca üzere,
boumlanma bakmndan basitleme nitelii gösteren Güney-Bat Anadolu azlar, herhangi bir yap
özellii bulunmayan ve boumlanmada normalden fazla emek isteyen parazit ünsüzlere dayankl deildir
(KORKMAZ 1994b, 82-83). Korkmaz’n tespit ettii bu durumu Ka aznda fazlasyla görmekteyiz.
Bununla birlikte kelimenin banda, ortasnda ve sonunda baz örneklerde ünsüz türemesine
rastlamaktayz.
Ka aznda ünlüyle balayan baz kelimelerin bana /-h/, /-m/ ünsüzlerinin türedii görülür.
428 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
/-h/ türemesi:
aret zamir ya da sfatlarnn banda bir /-h/ türemesine skça rastlanr. höte, hóñelere, hunle,
hnd, hönde, hu.
2.2.3.13.2. Kelime Ortasnda Ünsüz Türemesi
Alnt kelimelerde ünsüz türemesi görülür. müsyid.
2.2.3.13.3. Kelime Sonunda Ünsüz Türemesi
Ka aznda sk rastlanan bu ses türemesi, fiillerin hikâye birleik zamann üçüncü teklik ahs ile
çekimlenmi eklinde ve isimlere gelen cevher fiilin görülen geçmi zaman üçüncü teklik ahs çekiminde
eklinde görülür. yáardn, dellerdin, vrilrdin, urdun, örürdün, vardn.
2.2.3.14. Göçüme
Genellikle iki komu ünsüzün birbiriyle yer deitirmesidir (AYDIN 2002, 36). Telaffuz
cihazlarnn fizyolojik örgüsünden doma bir gelimesi olan göçüme fonetik bir olaydr. Ayrca söz ve
deyim zenginlii açsndan dilimiz için büyük öneme sahiptir (CAFEROLU 1988b, 1). Göçümenin
Ka aznda görülen örneklerden bazlar unlardr. tespi, kirpit, körpü, sevris, çlpak, özürger, msn,
eksi.
Genelde ekleme srasnda meydana gelen hece kaynamas, iki ünlü arasnda bulunan /g/, /, //,
/h/, /k/, /l/, /n/, [ñ], /r/, /y/ ünsüzlerinin erimesiyle oluur. Hece kaynamasnda, ünsüz dümesinde olduu
gibi kaybolan sesler fonksiyonlarn yine uzunluk eklinde, kalan hecenin üstüne yüklerler (GÜLENSOY
1987, 127). c, blri, dyller, anacm, d mi, sapdn, ekmmi, ayána, gdemrin, drmen.
ki komu kelimenin kaynamasyla meydana gelen örnekleri de unlardr. ndn, orætdi,
bdæum, aaÇdæada, ndelim, rt, ntsin, hindikbi, nolca, ocr. gocrif.
2.2.3.16. Hece Dümesi
Bölge aznda sk rastlanan ses olaylarndandr. d mi, di miñ, annκdamcan, olúyóñ, bakn,
divis, sñ, toturætürtnte, dcán, kcni, yátramn, çaamn, sormllár, end, buu∫umñ, ekm
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 429
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
mevcuttur. Bayndr, Knk. Sarlar.
2. Ka az, Karahan’n da belirttii (KARAHAN 1996) gibi Antalya aznn da içinde
bulunduu Bat grubu azlar içerisinde deerlendirilebilir.
3. Bat grubu azlarnn genel karakteristik özelliklerinden olan alnma kelimelerdeki uzun
ünlülerin normal süreli ünlüye dönümesi ksmen meydana gelmi olup, bu tespite muhalif
örnekler de karmza çkmaktadr. Bunun yannda Türkçe kelimelerde birincil uzun ünlülerin
sistemli ve youn bir ekilde kullanldn görmekteyiz. ydu, gldi, yárn, yáma, dudur,
vr, drsin, vrdi, brda, yíanmáyá, sm, d, du.
4. Ka aznda önlük-artlk bakmndan ünlü benzemesi standart dilin de ötesinde bir ilerleme
göstermitir. Yöre aznda standart dilde uyuma girmeyen bir ksm eklerin uyuma girdiini
tespit etmekteyiz.
5. Bat grubu azlarnda görülen kelime kökü ve eklerdeki sebebi belli olmayan artllama
temayülü Ka aznda tersine önlüleme tipindedir.
6. Çok heceli kelimelerin sonundaki yuvarlak ünlüler düzlememitir. Yine ilk hecede karlalan
yuvarlak ünlülerin düzlemediini tespit etmekteyiz.
7. Kelime sonunda //>// deimesinin Ka aznda meydana gelmediini görmekteyiz.
8. Arka ve orta damak genizsi [n]’nin bölge aznda sistemli bir ekilde korunduunu
görmekteyiz. ki ünlü arasndaki ön damak /g/ ünsüzünün eridiini tespit etmekteyiz.
9. Baz kelimelerde ön ses /y/ sesinin durumu yöre aznda kararszlk arz etmektedir. Bu
kelimelerde kelime ba /y/ ünsüzünün devam ettii veya dütüü örnekler yöre aznda bir
arada yaamaktadr.
10. Yöre aznda patlayc ünsüzlerin ikizlemesi birkaç istisna dnda görülmez.
11. Yine Karahan’n tasnifinde belirttii belirli baz ünsüzlerin kelime içinde yer deitirmesi
kararsz bir durum arz etmektedir.
12. öyle-böyle kelimeleri yöre aznda le-ble eklindedir.
13. Zamir kökenli çokluk ikinci ahs ekiyle, bildirme ekinin Bat grubu azlarn karakteristik
özelliiyle uyum içinde olan örneklerin yannda genizsi [ñ]’nin düerek ikincil uzun ünlüye
veya diftonglu ekillere sebep olduunu gösteren örnekler de karmza çkmaktadr.
14. Kapal // ünlüsü yöre aznn karakteristik özelliidir.
15. Ka aznda dudak ünsüzleri yannda bulunan ilk hece dndaki ünlüler düzdür.
16. Eski Anadolu Türkçesinde belirgin olarak gördüümüz yuvarlaklama temayülü Ka aznda
yoktur.
17. Geni orta hece ünlüsünün dümesi Ka aznn karakteristik özellikleri arasndadr.
18. Yöre aznda // ünlüsü çok fazla bulunmaz. Ancak art damak //’si sistemli olarak
kullanlmaktadr.
19. Yöre aznda /r/ sesinin dümesi sistemli olarak tespit edilmektedir.
20. Ön ses /h/ türemesi incelediimiz metinlerde sistemli olarak orda>horda vb. ora kelimesinde
görülür.
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
21. Ka az incelememiz sonucunda genel olarak Karahan’n tasnifine göre Bat grubu azlarnn
birinci alt grubunda yer almaktadr. Aratrmalar neticesinde yaplan karlatrmada da çou
özelliklerin Karahan’n tasnifine uygun olduu görülmütür. Ancak yukarda belirttiimiz baz
özellikler Bat grubu azlarnn genel karakteristik özelliklerine uymamaktadr.
4. ÖRNEK METNLER
YAI : 70
KONU : Kark
bκa bi znta ramad, hdæκnaÇm, hayíllæile∏ nédelim? hayí∏ günneriñi
vrsin. h! sle derdiñ. gidersá unílætÇs. ! bu evle bi tek yódu. bk r ggin. r
ggin. bi tekæev yóuT.
- næodu htÇá næodu?
ble bu ev yát hend, ar ara tκraf bendán önündki, hu unnar baasndan læle
dodu gTdi nneÇm. y yóuTu. çκa çaa pavríyrdi hönd∩. bki bu da finikeyædiy∏.
ide ble nnem. daha n sorκcañ?
- çkdigævelkæn de gldi.
- huna! e.
- urtrd zor mor da millet.
- yi, yi, yi hayíls, hayíls.
- odu had sna görüürüS bam.
- yi hedi baam.
orda ef Far, ef. ba z yam, ide ble. sen nrelsiñ? hκ hah, yi. ide ble. eveli
fetiyelle∏, üzümlüler, , ç ço odíyídi çr çocu ben yánda. aracibide. benimæevleré
oturduar da ouduard. ndelim hindi, tek bκnκ d. hatce hatce oκ. anamdan do∫a
yárin nne, blki r, elliy ggin.
- haTca Tze nssñ?
- yiyiS. aah hayíl ler vrsin, lenner.
ide ble. al susuzu varsa hora sapdn ekmek y. yælse. km? h! yi. vel de bi
sorκc, bunu mu sorκcdñ? ide ble hiçæev yóudun, adñ n seniñ? bi tek hu ev vard. bi
tek de unnarñ Küççük esg esgæev varæκ. bi tek u vard benæindiimde. ba bi tek yóudu,
hepisi bendeñ sñuræodu bu eviñ. ide ble rκmazan. h h, hh, yóudu yók. ∫å, yirmi yirmi
cibi vard, yirmi cibiyle bi ta∫m bi gcede ótürdü çκκ. eviñ yátnda bi iki gösçe topræev
vard. evim yánddan sñræunæoturddik, sκba adm bi tek yók. çκa pavríyriTi.
hndi çκaæsanæoTu. de blæírκmazan. canm malædiyirdik, kömür yákíyírdik, çiFtçilik
yáp, n ddim ben sne? vim yánd, drmen, drmençi dum, undañ sñuræevim yánddan
sñrærmat drmenæad çadrd, her æidæle gdi, blærκmazan.
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 431
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
- ydim benæekmmi.
ide blærκmazan. ha fliyet. aah sne de hayíl yólcúlúk vrsin.
- gtmediñ mi hκtça yñg?
- gdemedim dür♠ye b.
- h.
ide blærκmazan. hle bi gez gel pravæt gel, tayn gel.
- næomu, hayíræosun.
- ba, bi tek tel yóudu. her yr dodu rκmazan. ide ddimæe bi, i bi u, bi de dañ band varT
benæindiimde. bunuñ sayíb da, kendini iki da kertiyri, daar kertiyri, misineyi blri, birini ayána,
birini boynna d hötdæince baz dller deñizæatd kendini. da rda id mu.
- héy yá rabbmæaahm!
- mu kyle, kle mi, aæle mi gtdi? her olúyóru. sanæunñ bana otdañ ayrs
bitiyri, ot dæöldüünde bitiyri.
- gdemrin nne yáyláyá, yáyamz dæasκz var canm, gdemn hindi. yáyláyá asκza.
- mrκb, yiyis, yiyis, nassñ, aahæyilikler vrsin.
aSçæannrs Çanm. hindi bunnar, r merdvκnæder hrda tiyátr var. tiyátrudan
hönde, benimæeviñærkecnde iki dne in var, tiyátrnuñ mzeri driS. tuñ ddiñ mi gdeller.
bki bunnar hind, ye gdiyri, tiyátrκyædiyri. rdældik b gezdiri gelirdik, ide
blærκmazκn. daha n dceñ? daha n sorκcañ? yo, yo, yo, yo, yo, senævlendiñ m?
bker miñ? yi. κbuh!
- lmi, nrdætu∏yñ κ? o∫a.
veli bi v∏dm aah, üç çcm var, soñura buna varddm bunuñ çru çc mad, bi
bsleñkisi bsledi, bsleñkide rdanñæu var, zm dédi, ller yámasnæcm ddi,
rdanñæna v∏di. rdanñæundan sñura biri bozuvdi, tersæaaræa hinT seniñ
anñ nræsa döner. ramazan hedi deñizædelim dseñ gdersiñ, d mi? gtme miñ? id
óküS deñginne sürer, óküS deñginne sürer d baasnæradvdile∏. hindi manæaacan d
raíyr, yá ihi sannaræledir nnem. n ddim ben sne? hκh.
- kim zæ?
- n bilm benæfeniñ ars dri ye ben bilmam. nd çcu n azyr se,
- zæo∫a.
- ∫adan çoc nrden budñ da ble añ yni lafædivriyóñ b inceden tpeye.
- ndn? as snæodu boræineli dr d,
- e?
- ben ddim ben iki tekæev vard benæindmde ddim, undan soñuræodu bu minar drin.
- e sen sκbætÇen dydiñæe n g adñ?
- læodu dür♠ye b, bvér.
- üüdüñ? küye yátdñ.
432 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
- dura yánna varm m?
- h ha, yi, nsini sorn hndi?
- dura yo dura yo.
- nrætdi?
- cibiciniñæorætdi ziyáyí glmedi yiñ adacda böyün vard.
- hedi bκamærκmazan sne hayíl yocuuκ∏.
YER : ANTALYA/KA/Çamlova Köyü
ANLATAN : Hanife TOPLU
YAI : 80
KONU : Kark
bu köyden, bu köyde ddum bu köydém ben. lñg♠bi çamk. çamk çamk dller
burκyá. çamu∫a ide çamu∫a. n íz gls. h. hnife, hniFe topu. yá srmæum. gtTik
gtTik görmñ m sen beni. a! ma m, var, n üçün sorduñ beni? n üçünæaradñ?
nyile gçirnæum, nylyn, resiln resillik. resillik Pa vaSyátma, ba vazyátma,
reSilnæum. h genliimde çayrdim adamma, adam gibi tddimæum. om bir
onæiki sn dæleli. soæum.
- gls lán.
benmæan. h. una m sorduñ? hrdan m srκa gldiñ sen? yi be! nyile gçinm
maædiyrdigæκna. iki yüz, üç çüz gçim mard, yüz oyúnum mard, tuS sr vard hah!
ntdim hindi? ntdim, süründüm süründüm süründüm de ntdim kime horædimæum,
oturdumæide. háh! yá oza topamayætdim hóñelere. yá oza oc tκcn, hκh, hκh!
bayllerse görüvllerse bi tekæiki vriylleræodunu. hah! reSilnæum. çoæreSiln. aah
kimseyi. ni içün sordseñ annaTæum. h h. hayvan, gçi, oyún, sr, hepsinden vardæum.
ndím hindi oturduæide. ocærif dæöldü.
yáyí yáyíma m? a! ayran da yáydæum, süt de çkdik makinede um, pynir
drilerin dPTik hóñelere tkerledik, iki köpm mardæillemezdi. drileriñ banda bklrti.
hindi nrde le köpekæanam? sen hóñeye öl de yát seni de sürÇekler, hindiki köpekler. vκ
sürcekleræum. ordum ben ortadan.
sgi bu dda yáyíyriz. bu d yæoduunda havæyæduunda bu daa gderdik. bu gri
tarafnda güdrdik. bizim borda bu, bdæum, bu, ma yáylmími, kinimi
dikinimi, Sre satnæamasd bis. hah! kinimize kiyriS, kiyriS, kinimiSi adryriS.
her mizi yápyrisæκna. buurumuSu yáparS tahrnamz yáparS. hépsini yápart. hindi
trκna mrκna da yápan yoæum.
çraca d gdP de daæatyri y baara, delirmi ddim ben kendi kendime. sen
daæatsañ fáyda m var? aah kürüdüünde, cnábæaahæardañ gliyri çay, kürr gçer
seniñ uyúyú. uyú aSdrddi gçn. buyúr, var var a düñyáyí yíyrdi gceden bræum.
açç yávad sabahdan. açç yávad gceden çoudu. sen böyün nrdeñ adñ? u∫adn,
çoæözürger vard yá! ada vard d m? milletiñ laylnnarn yímad mæanam? gtdi m
Ka (Antalya) Az Ses Özellikleri Üzerine 433
Turkish Studies
Volume 6/1 Winter 2011
ye üsñ gtdi mi? borda d mi yá∫, düzennller. buna ükür. dmek gziyíñæκnam hh! yi
çoæyi, çoæyi, çoæyi.
naaævleneczæum? çaíle velce çaar vard, çagle hunle bunl um. veli
kemnçe vard, hindi da∫ varæum. buyúr, ihicikæe v, yánd yán. tκncnda u vard
bri yánnda ben vardm. háh. isdedi bubama, isded, bora vrelim, hem bize bne bize baar
ddiler beni, ben de hindi p♠manæólüyörün yán, n bora vm♠ler beni drin. gtseyidimæe
ba yllere drnæl gibi drin. dayá varæa u zaman, hindi dayá m varæum? hindi aP
gden de gdiyri y. hindik açP da gdenneri dyóllár m dmller. u zκman bize dayá
varæκnam. sgilerden dayá var. yáh, ndikinner hadæum. ü gün. veli ü gün
yápyrælúm çaglæide nκa? bi, bi tek, bi de ça, bi de zurna, tamam. buyúr, gelinnik
kme miyiz canm, gelinnik kdirdiler. hání a, a lerden heni, hindi a kyiylleræe. ayn
undan. u zκman dæledi yá∫. yá. Tκ ni daacaæum, bi bi tek, bi bi tek bilzicek dad.
vard vr, u zaman, buunuyórdú bæatar. yá yáh.
dmek bkrsiñ sen? bubañ bi hazram, anañ bubañ s m lúm? yá. amæolíy∩ri
böyün brda, yκtars. nréye? aamæodu yá lúm, n zκman çyñ? sen yiñ mi var? náhaa
gtçeñ yáyán? yáyáñ gdemessiñæanam, gün gdiP gdrdinæanam, gd indi ye hindi ye gün,
sen n dP oyúyórsañ, æt. háh! yáh. çoæyi, çoæyi. yadñ s∫o ço s∫oælúm. ü
dne bendæan. iki de z vard, zñ biri de sidekde, birisi hurdæada kde.
bunczæanñ, buncz vdi gçκn. ♠kæü gün sra düünü var. unuñ güçç vard ad d
a∫dæarada. yá. hintikinner açP açvyri. bunczm beklboturu. bu sütliymi bu. uncz
ndenætdi bilmám. dmek sütleenn taraFna dnecñ? yá!
buyúr. ytii∏ time m anam? bas rtañ laynuna. sgiden yápyrdi.
yápyræanamæma m? taraara yápyrdik biS. hndi laylnna baadar. badrcan,
tomata, bübr, aba su∫an psi varæum. myve bi ama vardæum, tra dopdou
ocærifm ama dikddi. ama ncaæiláanmyince omnce, susuzudan ylikden
urudu getdi. su hind ay, asa hindi asa Fayda mæræanam yázn su bu zaman su yo. u
zκman su yo. as yo, uyú azdr da uyúardan suayábilirseñ sulyénæκnam gökl de. yá.
sen küe soñunda odñda glir miñ? gliriñ anñ bubñ yκnna. a ardasñS? b, vli
mi grisi, lán, güççñ m böyñ mü? outmyíla∏ m? umÇan m ddæanam? le mi
yi, çoæyi, çoæyi, çoæyi. biS nrde ocz biSæκnam? sgi ksi ou mu var bubam?
biz cahiln ben cahl, ben cahilnæum. bizim günümüzde uma vrd. bi namaS namaS
yisi vard bi hcac vard. ide namaz nκca adar bizi ouTdu. hra yázñ glirdi,
zdenidin hca da u adaræanamæide. aah abætsinæide namaSçmz yriS. aah
abætsin. baa nrde oyóñæκnam? le y yud velæsgi, sgæsannarda y.
bunnar skizden çd. bunuñ ddesi vard ileri, yúlamadar. gtÇdi bu oumayá zeniñ gibi
gtÇdæileri. yúlamadar. ç maraliyd hem bu. gdecdi vκ, ursnda da varT. yá,
nnesiyin ben d. ben badm bunnara, böyütdüm. yáh.
yápm mn yá? é nas yápκcaæanam rama nahaa yápræκnam? radrsñ. nas
radíyñ da anám? nas radíyñ? rsuñ orsuñ oumañ varsa orsuñ, o∏suñ,
birisi ouTur, olúr. burda unu sgilerden bilen yudu çÇm. hindi sizde u. hindi bu umaar,
bütün sizde bubam. ba nrde oyóñ? hah, yáh. rezillik görüyóñ d mi? yá.
434 Mehmet Dursun ERDEM - Ramazan BÖLÜK