jorge luis borges - iletisim.com.tr · jorge francisco isidoro luis borges 24 ağustos 1899’da...

Click here to load reader

Post on 20-Jan-2019

215 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

JORGE LUIS BORGES teki Soruturmalar

letiim Yaynlar, Modern Klasikler, 2005-2012 (3 bask) 2005 letiim Yaynclk A. .

Otras Inquisiciones (1952) 1995, Mara KodamaBu kitabn yayn haklar The Wylie Agency (UK) Ltd. araclyla alnmtr. nsz: 2013, James Woodall, new introduction

The Man in the Mirror of the Book. A Life of Jorge Luis Borgesnszn haklar Aitken Alexander Associatesten alnmtr.

letiim Yaynlar 1089 letiim Klasikleri 92ISBN-13: 978-975-05-1860-7 2015 letiim Yaynclk A. .1. BASKI 2015, stanbul

DZ YAYIN YNETMEN Murat BelgeYAYINA HAZIRLAYANLAR Osman Yener, Gne Akkor, Emrah SerdanKAPAK Suat AysuKAPAK RESM Hieronymus Bosch, Mecusilerin Byk Ak, 1495UYGULAMA Hsn AbbasDZELT Ayla Duru KaradaBASKI ve CLT Sena Ofset SERTFKA NO. 12064Litros Yolu 2. Matbaaclar Sitesi B Blok 6. Kat No. 4NB 7-9-11Topkap 34010 stanbul Tel: 212.613 38 46

letiim Yaynlar SERTFKA NO. 10721Binbirdirek Meydan Sokak, letiim Han 3, Fatih 34122 stanbulTel: 212.516 22 60-61-62 Faks: 212.516 12 58e-mail: [email protected] web: www.iletisim.com.tr

JORGE LUIS BORGES

teki Soruturmalar

Otras Inquisiciones

EVRENLER Peral Bayaz Charum, Trker Armaner

JAMES WOODALLUN NSZYLE

JORGE FRANCISCO ISIDORO LUIS BORGES 24 Austos 1899da btn malvar-ln kaybetmi, ngiliz asll bir ailenin ilk ocuu olarak Buenos Aireste dodu. Babasnn edebiyata olan dknl, Borgesin ocukluundan itibaren edebiyata ynelmesine sebep oldu. Kk yata ngilizceyi rendi. 1914te babasnn gz ameliyat sebebiyle ailesiyle yurtdna kt ve Birinci Dnya Savann patlak vermesiyle, sava yllarn yurtdnda geirmek zorunda kald. Cenevrede Calvin Kolejine devam eden Borges burada Almanca, Franszca ve Latince rendi. Bu dnemde sembolizmden etkilendi. 1921de Buenos Airese geri dnen Borges iki yl sonra ilk kitabn yaymlad. 1931den itibaren Arjantinin en nemli edebiyat dergisi Surda dzenli olarak yazmaya balad. 1937de geimini salayabilmek iin bir halk ktphanesinde almaya balad. kinci Dnya Sava srasnda iktidardaki Juan Perna muhalif duruu sebebiyle ktphanedeki iinden uzaklatrld. 1946-1955 yllar arasnda para kazanmak iin ders vermeye ve yazmaya arlk verdi. Dzya-zyla iiri birletiren kendine zg yazm tarznda ok sayda eser verdi. Juan Pern devrildiinde Buenos Aires Ktphanesine mdr oldu. Borges, 1955te aileden gelen kaltsal rahatszlndan dolay grme yetisini tmyle kaybetti. Yaptlarnn yazmn annesi, sekreterleri ve arkadalar devrald iin uzun metinlerden ziyade ksa yk ve iire yneldi. 1961de Samuel Beckettle paylat Formentor Edebiyat dl, Avrupada n kazanmasn salad. iir, ksa yk ve denemelerden oluan eserleri dnya apnda yaymland. Borges fantastik eleri ar basan kendine zg tarzyla, 20. yzyln nemli edebiyatlarn etkiledi. 14 Haziran 1986da hayatn kaybetti. letiim Yaynlar tarafndan yaymlanan kitaplar: Ficciones (1998), Alef (1998), Brodie Raporu (1999), Alakln Evrensel Tarihi (1999), Kum Kitab (1999), Yedi Gece (1999), Dantevari Denemeler / Shakespearein Bellei (1999), Sonsuz Gl (2002), Evaristo Carriego (2002), teki Soruturmalar (2005), ifre (2009), Yaratan (2011), Atlas (2012), Tartmalar (2014), Dsel Varlklar Kitab (2015), Sonsuzlu-un Tarihi (2015).

Margot Guerreroya

NDEKLER

KRONOLOJ.......................................................................................................................................9

NSZ / JAMES WOODALL .................................................................................................31

DUVAR, KTAPLAR .................................................................................................................45PASCALIN KRES ................................................................................................................49COLERIDGEN E......................................................................................................55COLERIDGENN D .....................................................................................................61ZAMAN VE J.W. DUNNE ..................................................................................................67YARATILI VE P.H. GOSSE ............................................................................................73DOKTOR AMRICO CASTRONUN TEHLKE ARETLER ..............79ZAVALLI BREYSELLMZ ...........................................................................................87QUEVEDO ........................................................................................................................................91QUIJOTENN TKEL BYLER .............................................................................101NATHANIEL HAWTHORNE .........................................................................................107BR SMGE OLARAK VALRY ...................................................................................131EDWARD FITZGERALDIN ESRARI ......................................................................135OSCAR WILDE ZERNE ..............................................................................................141CHESTERTON ZERNE ................................................................................................145BRNC WELLS ......................................................................................................................149

BIATHANATOS.........................................................................................................................153PASCAL ...........................................................................................................................................159JOHN WILKINSN ZMSEL DL ..................................................................165KAFKA VE SELEFLER ......................................................................................................171KTAP KLT ZERNE ................................................................................................175KEATSN BLBL ............................................................................................................181GZLER AYNASI .....................................................................................................................187K KTAP ......................................................................................................................................19323 AUSTOS 1944 ZERNE BR NOT ...........................................................199WILLIAM BECKFORDUN VATHEK ZERNE ........................................203THE PURPLE LAND ZERNE ..................................................................................209HERHANG BRNDEN H KMSEYE ...............................................................215BR EFSANENN FARKLI BMLER .................................................................219ALEGORLERDEN ROMANLARA ............................................................................225BERNARD SHAW N BR NOT ............................................................................231TARHN ALAKGNLLL .........................................................................237BR ADIN YANKILARININ YKS ...................................................................243ZAMANIN YEN RTLMES ............................................................................249KLASKLER ZERNE ........................................................................................................271SONSZ ..........................................................................................................................................275

9

1896

1897

stanbulda Ermeni milliyetiler Osmanl Bankasna saldrd. Yetkililer iddetle karlk verdi ve bin Ermeni ldrld. H.G. Wells, Dr. Moreaunun Adas.

Macaristanda Yahudi gazeteci Theodor Herzl, Dreyfus Olayyla balantl Anti-semitizmden rahatsz olarak Baselde ilk Siyonist Kongresini toplad. Bram Stoker, Dracula; H.G. Wells, Grnmez Adam; Joseph Conrad, Narcissusun Zencisi. Paul Gauguin, Nereden Geliyoruz? Neyiz? Nereye Gidiyoruz?; Henri Rousseau, Uyuyan ingene. Monet hayatnn sonuna kadar devam ettirecei Nilferler serisini resmetmeye balad.

Tarih Yazarn Hayat ve Eserleri Dnemin nemli Olaylar

KRONOLOJ

10

Tarih Yazarn Hayat ve Eserleri Dnemin nemli Olaylar

1898

1899

1899-1914

1900

1901

spanya-Amerika Sava. Kba, bamszln ilan etti; Birleik Devletler Porto Riko, Guam ve Filipinleri ele geirdi. Romanc mile Zola, Genelkurmay Bakan ve yksek rtbeli subaylar Dreyfus Olayndaki yaklamndan tr knayan JAccuse...! (Suluyorum...!) balkl yazsn kaleme ald. ftirayla sulanan Zola, ngiltereye kamak zorunda kald. Henry James, Yrek Burgusu; H.G. Wells, Dnyalar Sava.

talyada Kral I. Umberto suikaste urad. Max Planck, Kuantum Teorisini gelitirdi. Sigmung Freud, Dlerin Yorumu; Frank Baum, Oz Bycs; Joseph Conrad, Lord Jim.

Birleik Devletler Bakan William McKinley suikaste urad, Theodore Roosevelt bakan oldu. Kralie Victoria hayatn kaybetti. Thomas Mann, Buddenbrooklar.

24 Austosta Buenos Aires, Arjantinde dnyaya geldi. Babas Jorge Guillermo Borges Haslam bir albayn oluydu ve eitimli bir aileden geliyordu. Annesi Leonor Acevedo Surez, criollo kkenli bir Uruguayl ailenin kzyd.

On bir yana kadar evde eitim alm, babaannesi ngiliz olduundan evde srekli konuulan dili renmi, on iki yanda Shakespearei ngilizce okuyabilecek seviyeye gelmitir.

11

Tarih Yazarn Hayat ve Eserleri Dnemin nemli Olaylar

1902

1903

1904

1905

1906

1907

II. Boer Sava sona erdi. Joseph Conrad, Karanln Yrei; Arthur Conan Doyle, Baskerville Tazs.

Birleik Devletler, Panamann Kolombiyadan bamszln ilan etmesini salad. Wright Kardeler, tek kanatl ve buhar motorlu havadan ar uan ilk pervaneli uuu gerekletirdi. Jack London, Uurum nsanlar.

New York metrosu hizmete girdi. ngiltere-Fransa Dostluk Antlamas imzaland. Joseph Conrad, Nostromo.

Kanl Pazar: Rusyada ayaklanmalar Klk Saraya ulat; isyanlar iddetle bastrld, iki yz ila bin arasnda devrimci ldrld. Albert Einstein, izafiyet teorisini gelitirdi. Aralarnda Henri Matissein de bulunduu Fovist sanatlar, Pariste Salon dAutomneda ilk kez sergi dzenlediler.

Rooseveltin baarsz imla devrimi gerekleti. Byk San Francisco depremi oldu, sonrasnda yangnlar drt gn boyunca srd. Finlandiya, kadnlara oy hakk tanyan ilk lke oldu. Upton Sinclair, Chicago Mezbahalar.

lk elektrikli amar makinesi icat edildi. Pablo Picasso, kbizmi balatt. Joseph Conrad, Gizli Ajan.

45

DUVAR, KTAPLAR

He, whose long wall the wandring Tartar bounds..*

Dunciad, II, 76

Usuz bucaksz in Seddinin yaplmasn emreden kiinin ilk mparator Shih Huang Ti olduunu, onun da kendi d-neminden nce yazlm kitaplarn tmnn yaklmasn buyurduunu okuyal ok olmad. ki mufassal iin barbar-lardan korunmak iin be-alt yz klelik ta ynn ina-s ile tarihin, daha dorusu gemiin toptan imhas ayn in-sandan kmas, bunlarn da onun kiiliinin ifadesi olma-s, inanlr gibi deil ama beni tatmin etmekle birlikte kayg-landrd da. Bu yaznn hedefi, sz ettiim hissin nedenleri-nin aratrlmasdr.

Tarihsel olarak bakldnda anlalmayacak bir ey yok-tur. Anibal savalar srasnda yaam olan Chin kral Shih Huang Ti, Alt Krallk ele geirip feodal dzene bir nokta koymutur. Duvar ina etti, nk duvarlar savunma n-lemleriydi; kitaplar yakt, nk muhalifleri onlar kendi-sinden nceki krallar yceltmek iin kullanyordu. Kitap yakmak ve istihkmlar ina etmek, prenslerin sradan ura-

(*) (ng.) O, uzun duvarn gezgin Tatarn kuatt.

46

larndand; Shih Huang Tinin sra dl, yaptnda kullan-d lekteydi. Bu, bir yere kadar sinologlarn grdr. Ama bence, bu iki edim, bir abartdan ya da nemsiz eyleri olduundan byk gsterme isteinden daha fazla bir ey-dir. Meyve aalarnn ya da bir bahenin duvarla evrilme-sine sk rastlanr ama bir imparatorluun evresinin duvarla rld pek grlmez. Kavimlerin en geleneksel olannn, efsanevi ya da gerek gemiinin belleinden feragat etme-sini salamak da basit bir i deildir. Shih Huang Ti tarihin kendisiyle balamasn emrettiinde inlilerin bin yllk (bu yllarda Sar mparator, Chuang-tze, Konfys ve Lao- tzu vard) bir kronolojisi varm.

Shih Huang Ti, annesini zgrlk olduu iin srgne gnderdi. Kat inanlnn sert adaletinde sadece hrmetsiz-lik vard. Shih Huang Ti belki din otoritelerin kitaplarn da yok etmek istedi, nk onlar kendisini mahkm ediyordu; Shih Huang Ti belki de tm gemii, tek bir any yok etmek iin ortadan kaldrmak istiyordu: Annesinin onursuzluu-nun ansn. (Bu, tek bir ocuu ararken tm ocuklarn l-drlmesini emreden Yahudi kralnn yaptndan farkly-d.) Geerli bir durumdu ama efsanenin teki yn olan du-varn kendisi hakknda hibir ey anlatmyordu. Tarihilere gre, Shih Huang Ti lmden sz edilmesini yasaklam ve lmszlk iksirini aramaya km. Bir yln iindeki gn-lerin says kadar odas olan tasvir bir sarayda mnzevi ol-mu. Bu olgular unu dndryor: Meknn iindeki du-var ile zamann iindeki ate lme kar duran engellerdi. Baruch Spinoza her eyin kendi varln srdrmeyi arzula-dn yazmt; belki de mparator ve bycleri lmsz-ln ikin bir ey olduunu ve bozulmann kapal bir k-reye nfuz edemeyeceini dnmlerdi. Belki de mpara-tor zamann balangcn yeniden yaratmay diledi ve ger-ekten ilk olmay istedii iin kendisini Birinci diye adlan-

47

drd. Belki de, yazy ve pergeli icat eden ve din kitaplarn sylediine gre eylere doru isimlerini veren efsanevi Hu-ang Ti ile kendisini zdeletirmek iin bu ad ald. nk gnmze dek ulam yaztlara gre, Shih Huang Ti, ken-di hkmranlnda her eyin kendi ismine sahip olmasyla vnyordu. lmsz bir saltanat kurmay dledi; kendi-sini izleyenlerin kinci mparator, nc mparator, Dr-dnc mparator olarak sonsuza giden bir biimde adland-rlmasn buyurdu.

Byl bir tasarmdan sz ettim; duvarn inasnn ve ki-taplarn yaklmasnn ezamanl edimler olmadn da var-sayabiliriz. Bylece, setiimiz dzene bal olarak, yok et-mekle ie balayp kesine ekilen bir kral imgesine ya da nce savunduunu sonra yok eden hayal krklna ura-m bir kral imgesine sahip olmamz gerekir. Her iki du-rum da dramatik olmakla birlikte, bildiim kadaryla, ta-rih doruluk iermezler. Herbert Allen Gilese gre, ki-tap saklayan kzgn demirle damgalanr ve lmne ka-dar devasa duvarda almaya mahkm edilirmi. Bu ba-ka bir yorumun da ne karlmasn salyor. Belki de du-var bir metafordu; belki de Shih Huang Ti, gemie hayran-lk duyanlar, gemiin kendisi kadar bo, aptalca, yararsz olan bir ie mahkm ediyordu. Belki de duvarn kendisi bir meydan okumayd ve Shih Huang Ti yle dnyordu: nsanlar gemii seviyor, beni yarglayanlar da yle ve ben bu sevginin karsnda gszm ama bir gn benim gibi his-seden biri kacak, benim kitaplar yok ettiim gibi o da duva-r ykacak ve bana dair any silecek, bylece o benim glgem, aynam olacak ama bunu hi bilmeyecek. Belki de Shih Hu-ang Ti, imparatorluu zayf olduuna inand iin duvar-la evirdi, kitaplar da kutsal olduklarn bildii iin yaktr-d (btn evreni ya da bir tek kiinin vicdann reten ki-taplarn bir ad da kutsal kitaplardr). Belki de ktphane-

48

lerin yaklmas ve duvarn inas birbirini gizlice yok eden ilemlerdir.

Glgesini u anda ve sonsuza dek hi grmeyeceim di-yarlara dren geit vermez duvar, gemiini yakmak iste-yen kavimlerin en itaatkr olann yneten bir Hkmdarn glgesiydi. Bize ilgin gelen de buna yol aan birok duru-mun yan sra bu dnceydi. (Temel erdemi de, dev oran-larda kurmann ve yok etmenin kartl olabilir.) yle bir genellemede ve karmda bulunabiliriz: Her biim, duruma bal bir ierikte deil, kendi iinde erdeme sahip olur. Bu, Benedetto Crocenin kuramn destekliyor: Pater daha nce, 1877de, sanatlarn tmnn saf biim olan mzie benze-meye altn ileri srmt. Mzik, mutluluk, mitoloji, hepsi zamann, belirli alacakaranlklarn, baz yerlerin ekil-lendirmesine tbidir. Bunlar ya bize bir ey anlatmaya al-r, ya gzden karmamamz gereken bir ey anlatmtr ya da bir ey anlatmak zeredir: Henz retilmemi olan ilha-mn bu yaklaan sesi, belki de estetik gerekliin kendisidir.

Buenos Aires, 1950

EVREN Trker Armaner