islamska arhitektura. hrestomatija

Click here to load reader

Post on 05-Feb-2016

70 views

Category:

Documents

5 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

OPTE ODLIKE ISLAMSKE ERHITEKTUREAko je ikada bilo samonikle arabljanske arhitekture, ona je mogla postojati samo u Jemenu, meutim, dosadanja istraivanja nisu pruila dovoljno podataka o njenom razvoju. Ipak, umetnost june Arabije nije mogla odigrati veu ulogu u ivotu severnog dela Poluostrva. Ovde je uobiajeno prebivalite bio ator, hram se nalazio pod vedrim nebom, dok je kao grobnica sluio pustinjski pesak. Stanovnici retkih oaza znali su za primitivnu arhitekturu, koju predstavljaju zgrade sazidane od erpia, pokrivene ravnim krovom od palminog lia pomeanog s ilovaom.

Ova arhitektura nije poznavala dekoraciju niti ornamentiku, a odgovarala je samo najuim ovekovim potrebama. ak i uveno svetilite Hidaza, Kaba, u svom prvobitnom obliku, nije bilo nita drugo do primitivna graevina kvadratne osnove, bez ikakvog krova. Graevina koja se onde nalazila u Muhamedovo vreme, bila je delo nekog drvodelje, koptskog hrianina, koji je za nju upotrebio spaseno drvo jedne vizantijske lae nastradale u brodolomu, koju su kasnije talasi izbacili na obalu u Dudi.

Od polovine VII pa do IX veka, islamsko carstvo postepeno se proirilo na Siriju, Mesopotamiju, Iran, severnu Afriku, Egipat i paniju. Ovo je bio period jedinstvene drave, iji su prvi vladari bili ustolieni u Damasku, a potom i u Bagdadu. Najznaajniji arhitektonski spomenici iz ovog perioda su Velika damija u Damasku, ali i itav niz prinevsih palata sagraenih na rubu pustinje. U X veku, islamska drava bila je podeljena na tri suparnika halifata (Bagdadski, Kairski i Kordovski), kada dolazi do razvoja jasnih razlika u umetnikim ostvarenjima pojedinih oblasti. Iz ovog perioda posebnu panju privlae Velike damije u Keruanu i Kordovi, zatim arhitektonski spomenici u Marakeu, Rabatu, Sevilji, Granadi (Alhambra). Od XVI veka islamskim zemljama dominiraju Turci Osmanlije, pod kojima su se nali narodi Male Azije, Balkana, severne Afrike i Arabije, s tri najznaajnija sredita: Carigrad, Jedrene i Bursa. Jo jedno snano arite stvoreno je u Indiji Velikih Mogula (Akbarova damija i Tad Mahal u Agri).

Razvoj islamske arhitetkure, i uopte umetnosti, bio je uslovljen samom verom i njenim propisima, kao i uticajima koji su primani sa irenjem arapskog carstva. Napredovanje Arabljana ka zapadnoj Aziji i severnoj Africi upoznalo ih je sa arhitektonskim tekovinama razvijenih kultura. Nove tehnike, primenjene na verske potrebe muslimanske zajednice, modifikovane su prema lokalnim uslovima razliitih oblasti, to je tokom vremena proizvelo specifinu islamsku umetnost.

U Siriji islamska arhitektura nala se pred mediteranskim uticajem. Ona se susrela sa postojeim sirijsko-vizantijskim stilom, zatim lokalnim uticajima, kao i zateenim rimskim spomenicima. U Mesopotamiji i Persiji na nju su uticali sasanidski oblici, koji su se zasnivali na ranijoj lokalnoj tradiciji. U Egiptu, s druge strane, osea se snaan uticaj lokalnih koptskih elemenata. Na taj nain, vremenom se razvio veliki broj posebnih i jasno obeleenih kola arapske umetnosti.

Graevinski materijal, bez obzira da li se radi o kamenu, cigli ili ilovai, u svakom sluaju bio je onaj koji je dominirao u konkretnoj oblasti. Tako u zavisnosti od lokaliteta i tradicije, moemo uoiti razlike izraene u pogledu upotrebljenog materijala: cigle suene na suncu (Irak), neobraen ili klesan kamen (Indija, Turska, Sirija i Egipat), peena cigla (Centralna Azija, Magreb), drvo (Indija, Indokina), keramika (Iran). Dekoracija se isto tako menjala zavisno od kraja: od povrina od cigala razliito rasporeenih tako da imitiraju preplete ili formiraju geometrijske crtee i natpise (severna Azija), do oblaganja keramikom u vidu mozaika ili ploica (Iran), ili u vidu ploa (Turska), od isklesanog kamena (Egipat), do mermera sa intarzijama u mermeru ili kamenu (Indija).

Islamski graditelji oduvek su bili okrenuti oveku razvijajui jednu duboko humanu arhitekturu, koja je trebalo da odgovori postojeim potrebama. Njena osnovna odlika bila je vezanost za tlo i ljudsku figuru. Ona gotovo nikad ne ide u visinu, osim kod minareta, podravajui jedan ideal stvaranja humanog prosora. Ova okrenutost oveku oituje se i u praksi arapskih neimara da biraju dovoljno irok prostor za podizanje svojih graevina, kako bi ostalo mesta za atore Beduina. ak i kod izgradnje vladarskih palata, sve je bilo u skladu s ljudskim dimenzijama a grandioznost i velianstvo su se javljali u retkim izuzecima.

U planiranju javnih objekata i prinevskih palata dosta panje posveivano je vrtu, koji je mogao biti snabdeven esmama i fontanama kojima je trebalo rashladiti vazduh i obezbediti ugodniji ambijent tokom letnjih dana. U omajadskom periodu, one se podiu na rubu pustinje, prema utvrenoj shemi palate sa unutranjim dvoritem. S usponom Abasida, vladarske palate se premetaju u gradove, a esto se postavljaju uz damije. U ovom periodu one i dalje zadravaju shemu palate sa unutranjim dvoritem, dok e u periodu Safavida dobiti niz manjih paviljona podignutih u vrtu.

Islamski graditelji naroito su koristili dva arhitektonska elementa: luk i kupolu i dva konstruktivno-dekorativna elementa: ivan i mukarnas, koji su bili uobiajeni i kod sakralnih i kod svetovnih graevina.

LukNijedna druga, kao islamska arhitektura, nema toliku raznovrsnost tipova lukova. U poetku je raen polukruni luk na stubovima, prema vizantijskoj tipologiji, ali se ubrzo prihvata i prelomljeni luk (kasnije usvojen u gotikoj arhitekturi), koji je, izveden na razne naine, i koji je bio prisutan i u sasanidskoj arhitekturi. Sto godina nakon prvih iskustava, islamski luk, slobodno oslonjen na stubove, pilastre ili zidove, poprima irok spektar oblika koji ga oslobaaju od krutih shematskih reenja drugih stilova. Ponekad se raznovrsni oblici spajaju jedni s drugim, a razliiti lukovi postavljaju jedni iznad drugih. Tako dolazi do razvoja potkoviastog, kopljastog, trolisnog, stepenastog, luka sa stalaktitima, itd.

KupolaJo jedan vaan element islamske arhitekture je kupola. Nakon prvih primera potpuno oblih kupola vizantijskog ili sasanidskog tipa, prvi pravi tip islamske kupole razvija se u Egiptu. One su vitkije, oslanjaju se na visok prsten (tambur) i vezane su za kvadratnu osnovu pomou zaseenih uglova.

U ostalim delovima dolazi do razvoja posebnih tipova, tako Turkmeni kupolu prekrivaju kupastim krovom, dok Mongoli razvijaju tip lepe kupole u obliku lukovice na visokim tamburima, koje esto mogu biti mahunaste, ili krikaste, odnosno rebraste. Safavidske kupole imitiraju karakteristine krovove mongolskih atora istiui vrh. U XV veku, nakon zauzimanja Carigrada, Osmanlije razvijaju harmonian sistem kupola, koji obuhvata: a) centralnu iroku i plitku kupolu, koju prate prislonjene polukupole, koje se postepeno sputaju ka zidovima, ili pak b) centralnu kupolu sa manjim kupolama rasporeenim u krug.

IvanIvan je, u sasanidskoj arhitekturi, bio sala pokrivena poluobliastim svodom, potpuno otvorena na jednoj strani. Ovde je vladar primao dostojanstvenike i delio pravdu. Uvoenjem damije i medrese koje su imale kvadratno dvorite s tremom, u sredini svake unutranje zgrade izgrauje se atrijum u obliku ivana, koji je postepeno dobijao oblik prostranog i dubokog portala, s proeljem otvorenim u visokom luku, upisanim u jedan pravougaonik, i sa svodom obino vezanim za zadnji zid, pomou stalaktita. Glavni ivan bio je okrenut ka Meki a sa strane je imao dva ugraena minareta, pozadi se otvarala jedna kvadratna sala pokrivena kupolom, koja je predstavljala pravu damiju.

Timuridi i Moguli usvajaju ovaj element kao ulazni portal, naroito na glavnim fasadama, ali i na sve etiri strane mauzoleja. U znaajnijim indijskim mauzolejima, veliki ivani smeteni na etiri fasade i okrueni tremovima na dva sprata.

MukarnasTipian arhitektonsko-dekorativan element u islamskoj arhitekturi su stalaktiti, tj. mukarnas (od grkog koronis okvir), koji su u poetku sluili kao prelazno reenje izmeu kupole i kvadrata ispod nje, preko ugaonih nia ili velikih koljki. Oni su kasnije transformisani u niz nazubljenih nia i nia sa stalaktitima, da bi se postigao izrazitije dekorativan efekat. Motiv stalaktita se potom koristi kao ukrasni, a ne vie kao funkcionalni element, i to i na kapitelima i na osnovama stubova, na unutranjim krivinama lukova i ak, izvrnuto postavljen, na spoljnim stranama kupole. Ovaj element naroito je primenjivan na Istoku, dok je na Zapadu ostao gotovo nezapaen.

OSNOVNI OBLICI U SAKRALNOJ ISLAMSKOJ ARHITEKTURIDamijaIako se muslimanska molitva moe praktikovati na svakom mestu, u islamskom svetu veliki znaaj pridaje se zajednikoj molitvi, a naroito propovedi koja se dri petkom u podne. Otuda damije, kao mesta na kojima se obavljaju zajednike molitve i odravaju propovedi, imaju veliku vanost u islamskoj arhitekturi. Pored njihove osnovne namene damije su bile mesta na kojima su se donosile sudske odluke i reavali razliiti sporovi, u njima se odvijala nastava, a u njihovom sklopu nalazile su se i prostorije u kojima su stanovali studenti. Pored toga, damije su mogle sluiti i kao prenoita za uene hodoasnike, sklonita za progonjene, a ne retko, naroito u selima, u njima su se mogle nalaziti javne kuhinje, bolnice, kao i drugi vani javni objekti.

Damija (na arapskom mesdid, mesto padanja niice na kolena, oboavanja) u poetku je bilo ime kultnih mesta, posebno posveenih, kao to su Kaba u Meki, Kupola na steni u Jerusalimu i Muhamedova kua u Medini. Ubrzo e sve damije biti nazvane mesdid, da bi se od X veka ovaj naziv upotrebljavao samo za manje damije, dok su vee damije nazivane mesdid-i-duma (damija petka) ili ulu damija (velika damija), ili jednostavno dami (skup). Samo znaenje rei dami otkriva nam prirodu svete islamske zgrade. To nije ni boja kua, ni mesto rtve, ve mesto okupljanja vernika da bi zajedno ispunjavali molitvene obrede.

Poreklo damije potie od Muhamedove kue koju je on podigao, posle svog prelaska iz Meke u Medinu, kao tradicionalnu arapsku k