İŞ yerİnde etİk standartlarin çaliŞanin İŞ tatmİnİne

Click here to load reader

Post on 29-Mar-2022

1 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Bar Çalmalar Anabilim Dal
YERNDE ETK STANDARTLARIN
ÇALIANIN TATMNNE ETKS
Bar Çalmalar Anabilim Dal
Yüksek Lisans Tezi
vi
TEEKKÜR
Liderlik ve Etii Program’na katlmam konusunda ve tez çalmamn her
aamasnda önerileri, yönlendiricilii, bilgi ve birikimi ile daima rehber olan, bu
çalmay gerçekletirmemde en büyük destei salayan çok deerli danman
hocam Prof.Dr.Mahmut Arslan’a sonsuz teekkürlerimi sunarm.
Aratrma yöntemleri ve tez yazlmas konusundaki deerli bilgilerini
örencilerine aktarmada her zaman hayranlkla izlediim ve tezimin kontrolü
srasnda yardmn esirgemeyen hocam Doç.Dr.Özge Tayfur Ekmekçi’ye
teekkürü bir borç bilirim.
salayan, zaman ayrp düünce ve görülerini benimle paylaan deerli
katlmc arkadalarmn yardmlar ile tezim canllk kazand, her birisine ayr
ayr teekkür ederim.
Liderlik ve Etii Program’na birlikte devam ettiimiz sevgili dönem
arkadalarm ile paylatmz her çalmann bu tezde bir yeri vardr, dostluklar
için hepsine teekkür ederim.
Tez yazma süresince varln hep yanmda hissettiim eim Serdar’a, destekleri ile beni motive eden oullarm Ali ile Ömer’e, ailemin tüm sevgili üyelerine ve ailemin bir parças olan can arkadalarma teekkür ederim.
Zerrin Celayir Topuz
TOPUZ, Zerrin. Yerinde Etik Standartlarn Çalann Tatminine Etkisi, Yüksek
Lisans Tezi, Ankara, 2018
dünyasn muhatap alan kurumsal sosyal sorumluluk standartlar ya da öz
deyile “i etii standartlar”, 1980’lerden itibaren hem söylem, hem de katlm
olarak tüm dünyay hzla sarmtr. Bu denli hayatmza giren etik
yaplanmalarn, iletmelerin asli unsuru olan çalanlarn i tatmini üzerindeki
etkisini aratrdmz bu çalmada ilk önce dünyada ve Türkiye’de “i etii”nin
gelimesi özetlenmi ve hayrseverlik ile pederahi tutumlarn, “kurumsal
sorumlulua” evrilmesi süreci açklanm; daha sonra, sertifika ve rehber
nitelikli dört etik oluum - SA 8000, ISO 14001, ISO 26000 ve UN Global
Compact – hakknda bilgi verilmi, standartlarn amaçlar yannda baz
akademisyen görüleri aktarlm; en sonda alan aratrmas bulgular analiz
edilerek uluslararas etik standartlarn ilkeleri dorultusunda uygulanmas
halinde, çalanlarn çounun ilerinden saladklar tatmini olumlu etkiledii ve
ayrca iyerlerinde etik yönetime ihtiyaç duyulduu sonucuna ulalmtr.
Anahtar Sözcükler
viii
ABSTRACT
TOPUZ, Zerrin. The Effect of Ethic Standards to the Job Satisfaction of the
Employee in the Work Place, Master’s Thesis, Ankara, 2018.
The standards of corporate social responsibility or in proper “business ethics
standards” which take aim at business society, have rapidly emerged both in
discourse and also in participation since the 1980’s. The aim of this study is to
search the effect of these ethic settings on the job satisfaction of employee that
is the substantive factor of corporations. Firstly the development of business
ethics and the evolving period of philantropy and paternalism to “corporate
responsibility” both in the world and in Turkey has been summarized; after that,
the information about the four ethic standards – SA 8000, ISO 14001, ISO
26000 and UN Global Compact – and their aims along with the opinions of
some academicians in regards to these standards has been provided; at the
end, by analyzing the findings of the field survey, it has been concluded that the
international ethic standards, in case implemented in line with their principles,
positively effects the job satisfaction of the majority of the employee and there is
also a need for ethic governance in the work place.
Keywords
ix
ÇNDEKLER
ETK BEYAN………………………………………………………..………...………..……iv
1.1. Bat’da Etiinin Gelime Süreci….….…………………………….5
1.2. Türkiye’de Etiinin zledii Yol……..…………………………….20
2. BÖLÜM : ÇADA ET STANDARTLARI ……….……………………27
2.1. SA 8000 Sosyal Sorumluluk Standard……………………………28
2.2. ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi………………………………….39
2.3. ISO 26000 Kurumsal Sosyal Sorumluluun
Standardizasyonu………………………………………………………………......49
x
3.1. Aratrma Yöntemi………….……………...…………………….…....77
3.1.2. Tatmini Boyutlar ve Faktörlerin Snflandrlmas.. …….. .80
3.1.3. Aratrma Etii ve Katlmc Onam ……………..…………...81
3.2. Aratrma Bulgular……….. ………………………………..………...81
Bilgileri……………………………………………………………………….………..81
3. 2.2.1. Etik Standartlarn Varlndan Olumlu Etkilenme…….....82
3.2.2.2. Etik Standartlarn Tatminini Etkilemedii Durumlar…..85
3.2.3. Katlmclara Göre Tatminini En Fazla Arttran Faktörler…87
TARTIMA ve SONUÇ ………………………………………………………….….90
EK 2. Katlmclar için Etii Standartlar Hakknda Bilgi………..……….103
EK 3. Gönüllü Katlm Formu ………………..………………………………....108
Ek 4. Orijinallik Raporu………………………………………………….……….109
Ek 5. Etik Kurul zni……………………………………………………………….111
ÖZGEÇM …………………………………………………………………...…….112
ABD Amerika Birleik Devletleri
CEO Chief Executive Officer
CSR Corporate Social Responsibility
FSC Forest Stewardship Council
GRI Global Reporting Initiative
ILO International Labor Organization
ISO International Standardization Organization
KSS Kurumsal Sosyal Sorumluluk
MSC Maritime Safety Comitee
SA Social Accountability
UN United Nations
Unicef United Nations International Children’s Emergency Fund
WG Working Group
3 Çalanlara Göre, Etik Standartlarn Tatminine Olumlu Etkileri …………..83
4 Çalanlara Göre Etik Standartlarn Tatminini Etkilememe Nedenleri …..85
5 Tatminini En Fazla Etkileyen Faktörler ………………………………………87
xiii
ÖNSÖZ
Çalma hakk, bir insan hakk; önce yaamn sürdürmek, daha sonra da
toplum içinde bir deer ifade etmek için bir insan hakk. Dolaysyla çalma ile
yaam içiçe; çalma, insann bilgi ve becerileriyle var olduu, hayatnn en
önemli ilevlerinden biri. Böylelikle, çalmaya ait koullarn korunup
kollanmas, insann korunup kollanmas anlamna geliyor.
1800’lü yllardan balayarak, 1980’lerde hz kazanan etik i görme çabalar ile,
ii çevreleyen konularda çok sayda uluslararas nitelikli düzenleme
oluturulmakta, i yerinin içinde ve dnda bata insan haklar olmak üzere
çevrenin korunmas, adaletli yönetim ve topluma kar sorumluluk içinde,
ahlakl çalma amaçlanmaktadr. Bir taraftan çalma yaamnn etik ilkelerle
donatlmas, bir taraftan küreselleen dünyada giderek devletler kadar, bazen
devletlerden büyük yaplaryla karmzda duran iletmelerin gücü ise, bu
dengenin kurulmasnda eitsiz bir ibirliine iaret etmektedir. Çou zaman
yaanan ile yazlan ve söylenen paralel olmamaktadr. te i etii, bu nedenle
en fazla konuulmas, çallmas ve ciddiyetle ele alnmas gerekli bir disiplin
olarak önem arzetmektedir. Hacettepe Üniversitesi bünyesinde açlan Liderlik
ve Etii programna yaplan bavurularn çokluu, bu gerekliliin en iyi
göstergesi saylmaldr. Ancak ne yazk ki, çoalmas beklenen akademik
çalmalarn tek tarafl verilen kararlarla ortadan kaldrldna tanklk
etmekteyiz. Üniversitelerin en önemli özneleri olan örencilerin istekleri,
örenimlerinde devamlln salanmas ve hatta gelecekleri dikkate alnmadan
verilen böyle kararlar ise, bir kez daha i etiinin gerekliliini ortaya
koymaktadr. Büyük kurumlardan beklenen, gücü tek tarafl deil, karlkl
istekler dorultusunda kullanmaktr.
Amacmz, dünyada olduu gibi ülkemizde de her kurumda i ahlaknn
yerlemesi ve benimsenmesidir. Bunu salamak üzere, taraf olan bütün
gruplarn eit haklar olduu bilinciyle ve karlkllk esasna göre i birlii içinde
hareket etmelerinin i dünyasna etik anlay egemen klaca görüündeyiz.
Zerrin Topuz
Ankara, 2018
Bu çalmann kapsamn oluturan “etik standartlar” özellikle 1980li yllardan
itibaren iletmelerin uygulamalarna dahil olarak, faaliyetlerinin bir parças
olmulardr. Sertifika ve düzenlemelerin uluslararas nitelik kazand bu dönem
ayn zamanda, dünyada mesafelerin, bilginin, ülkeler aras ticaret ve sanayinin
de birbirine yaklat, küresellemenin yükseldii dönemdir (Robertson, 1990).
Dolaysyla, bir taraftan uluslararas düzeyde farkndal artan “i etii”
konusundaki samimi kayglar nedeniyle, dier taraftan iletmeler arasndaki
rekabetin yönlendirmesiyle, firmalar, genel tanmyla “etik” sertifikalarn ya da
ilgili yaznda sklkla kullanlan “kurumsal sosyal sorumluluk” sertifikalarn
edinmek için büyük çabalar harcamaktadrlar.
yaamnn en önemli bileenleri olan iverenler ile igörenler arasndaki iliki,
tarihsel süreç içinde pek çok evreden geçmi ve bata ekonomi ile sosyoloji
bilimlerinin yannda, hukuk, siyaset ve psikoloji bilimlerinin de yakndan
ilgilendii bir iliki olmutur. hukuku, içi ile iverenin karlkl hak ve
görevlerini belirlerken (Esener, 1978), siyaset daha çok hakim ideoloji ile bu
ilikiyi düzenlemeye çalmtr (Wright, 1991). Psikoloji bilimi , “i” in, bireyi
nasl etkilediini aratrm ve insan yaam üzerindeki etkisini ortaya koymutur
(Brief ve Weiss,2002) . Dier pek çok bilimin de inceleme konusu olan
“çalma”, verimlilik, ihtiyaç, tatmin, sorumluluk gibi kavramlar i hayatnn
merkezine oturtmutur. Böylece, i, sadece bir üretim ya da hizmet faaliyeti
olmaktan çkp, ayn zamanda ii çevreleyen pek çok faktörün gereksinimlerinin
de karlanmasnn beklendii geni bir çerçevede yer bulmutur.
ya da çalma kavram, 1700lü yllarn ikinci yarsnda buhar motorunun
fabrikalarda kullanm ile literatürdeki kapsamn da geniletmeye balamtr
(Grint, 2005). Büyük fabrikalarn kurulmas, insanlarn büyük kitleler halinde
ehirlere göç etmesine neden olmu ve ehirlerde yaayan igörenler için
yepyeni bir yaam balamtr. Bu ilk dönemde üretim, teknoloji ve toplumsal
hayatta deiiklikler yaanm olmakla birlikte, kurumsal anlamda taleplerin ve
giriimlerin balad yllar esas itibariyle 1800lü yllarn ikinci yarsdr
(Jenkins,2005).
2
Sanayi devriminin balad 18. yüzyldan itibaren uzun yllar boyu hüküm süren
iyeri düzenlemeleri, üretimde verimlilii tek önemli hedef olarak gören bir
anlay temsil etmitir (Clarke, 1992). 20.yüzyln balarnda kitlesel ve ucuz
maliyetli üretimi esas alan Fordist yaklam, 1970lerde i tatmininin önemini
farketmi ve i zenginletirme, rotasyon gibi tedbirlerle igören mutluluunu
dikkate almak durumunda kalmtr. Dier taraftan, çalanlarn bilinçlenmesi,
tüketici kurulular ve dier sivil toplum örgütlerinin güçlenmesi sonucunda ise,
günümüzde insan haklar söylemleri ve ekolojik yaam talepleri arlkl olarak
yer bulmaktadr (Goodland ve Daly,1996). Dolaysyla artk iverenler,
faaliyetlerinden etkilenen tüm gruplar mutlu edecek etik çalma ve yönetim
koullarn salamak durumundadrlar (Neely, Adams ve Kennerly, 2002). te
firmalarn, içinde bulunduklar topluma kar sorumluluk içinde faaliyet
göstermelerini salamak üzere ve tedarikçi, çalan, bayi, müteri ve çevreyi
içine alan bir bütünsellikte üretim, sat ve sonrasndaki süreçte öncelikle bu
etkileen gruplara zarar vermemeyi gözeten ve süreklilik içinde bu ortam
koruyan, gelitiren uygulama standartlarna Kurumsal Sosyal Sorumluluk
Standartlar ya da Etii Standartlar ad verilmektedir.
Çalan haklar ve çalma koullarnn iyiletirilmesi bata olmak üzere, çevre
ve doann korunmasn gözeten, dürüst, effaf ve adaletli yönetimleri
hedefleyen iletmelerin bu faaliyetlerinin, çalanlarn i tatmini üzerindeki
etkisini aratrmak amacndaki tezimizin ilk ksmnda i etii kavramnn
kurumsallamas, dünyada ve Türkiyedeki geliimi irdelenecektir. Bu
çerçevede, tarihsel süreçte izlenen ilk sosyal sorumluluk uygulamalar ve
payda/etkileen gruplarn çok tarafl etkilenerek i etii düzenlemelerinin
gelitii süreç anlatlmaya çallacaktr.
Tezin ikinci aamas i etii standartlarndan bazlarnn – SA 8000, ISO 14001,
ISO 26000 ve UN Global Compact – özellikleri ve amaçlar hakknda bilgi
verecek; ilgili yazndaki düünce ve aratrmalar aktaracaktr.
Tezin son bölümünde, yirmi farkl özel sektör kuruluunun toplam otuz beyaz
yakal çalanyla yar yaplandrlm olarak gerçekleen görümeler hakknda
bilgi verilecek , onlarn, çaltklar iyerlerinde etik standartlar olmas
durumunda ne ekilde etkilendikleri veya etkilenecekleri, ksaca iyerlerinin bu
3
Aratrma bulgularmzn deerlendirilmesi ile tez sonlandrlacaktr.
4
etii standartlar, iletmenin faaliyetleri ile etkiledii tüm alanlarda, etik i
görmek üzere oluturulmu düzenlemelerdir. Balangçta çalanlarn
ihtiyaçlar ile ortaya çkm, daha sonra i dünyas üzerinde etkili olan sivil
toplum kurulularnn giriimleri ile güçlenmitir (Freeman ve Reed, 1983).
lerleyen yllarda akademisyenler, amaç, kapsam, tanm ve modeller gelitirmi,
iletmelerin kar hedefi için hiçbir etkileen gruba zarar veremeyeceklerini
belirterek tarif edilen ahlaki kurallar ile yönetilmeleri konusundaki
düzenlemeleri tevik etmilerdir (Steurer, Langer,Konrad ve Martinuzzi, 2005).
Etiin ne olduu hakknda yaplan çalmalarda, Velasquez etii, “bir kii ya da
bir topluma ait ahlak normlarnn çalld alan” (2002) olarak ve akademik bir
disipline iaret ederek tarif etmektedir. Chippendale ise etik ile deerler
arasndaki fark irdeledii makalesinde etii “hayatmzda yaplmas uygun olan
davranlar belirler” (2001) ifadesiyle, günlük yaamla iliki kurarak
tanmlamaktadr. Aslan, her iki tanmn da doru olduunu, “ahlak”n bir taraftan
toplum içinde uyulmas gereken kurallar belirttiini, dier taraftan ahlak
felsefesini ifade ettiini ileri sürmektedir (2012). “Etik” terimini ise ahlak felsefesi
ya da ahlak bilimi ile ayn anlam tayan ve bat dillerinde kullanlan sözcük
olarak niteleyen Aslana göre, i ahlak, genel ahlak ilkelerinden farkl ilkelere
sahip deildir(Aslan,2002). etii hakknda aratrma yapan Velasquez
benzer bir yaklamla, i etiinin, etiin özel bir alan olduunu ve ahlaki doru
ile yanllarn bu defa, bu özel alanda çalldn söylemektedir (2002). ranl
akademisyenler Fard ve Noruzi, konuyla ilgili makalelerinde i etiini,
“iletmenin her türlü günlük ilemlerindeki tutumu” olarak ifade etmekte ve bu
tutumu hem makro bak açsyla “tüm dünyaya kar”, hem de mikro seviyede,
“her bir müterisi ile bire bir ilikileri” için kasdetmektedirler (2011). etiinin
eyleme dönüen kararlarda görüleceini belirten Goodpaster, “ahlaki
sorumluluu olan bir yönetimin kararlarn olutururken sadece pay sahiplerini
deil, toplumdaki tüm etkileen gruplarn dikkate alacan ifade etmektedir
(1991).
5
etiine ve kapsamna dair farkl açlardan yaklamlar olmakla birlikte bizim
de benimsediimiz yaklam, toplumdaki etik olgusunun gelitirilerek i etii
bilincinin her kesimde yerletirilmesidir (Bekta ve Köseolu, 2008).
1.1) BATIDA ETNN GELME SÜREC
Bat ülkelerinde sanayi devriminin balamas ile bir taraftan yeni fabrikalar hzla
üretime geçmi, bir taraftan da çalma sistemi büyük bir deiiklie uramtr.
yerlerinde fiziki koullar, çalma saatleri, i güvenlii gündeme gelmi,
öncelikle çalanlar çerçevesinde yeni bir sosyal halka olumaya balamtr.
Günümüzde firmalarn kurumsal imaj oluturmada çok önemli bir role sahip
olduunu düündükleri sosyal sorumluluk standartlar (Virvilaite ve Daubaraite,
2011), esas itibariyle 20.yüzyln , özellikle 1950„lerden günümüze uzanan
sürenin ürünü olmakla birlikte, bu tarihten önce gerçeklemi baz olaylara
bakldnda, bu standartlarn geliimini destekleyen düüncenin yolculuunu
görme frsat bulunabilecektir.
ngilteredeki fabrika koullar pek çok bakmdan eletirilmekteydi. Reformistler,
kadn ve çocuk içi çaltrmann yansra, mevcut sefaletin, kötü barnmann ve
içilerin huzursuzluunun da ana nedeni olarak bu koullar görmekteydiler.
Amerika Birleik Devletlerinde de durum farkl deildi. Bu erken dönemin
endüstriyel iyiletirmeleri gecikmedi ve iyerleri için hastane, hamam, yemek
odalar, elence etkinlikleri gibi düzenlemeler ile ilk admlar atlm oldu. Bu
dönemde ABDdeki National Cash Register firmasnn kurucusu iadam
John.H. Patterson, kurumsal sosyal sorumluluun balangcndaki isim olarak
dikkat çekmektedir. Wren, o dönemdeki bu giriimleri, “insancllk, hayrseverlik
ve i sezgilerinin dengesiz bir karm” olarak nitelendirmektedir. Gerçekten de
biraz sosyal hassasiyet biraz i verimlilii kaygs tayan bu iyiletirme
6
vermek imkansz görünüyordu(2008).
tren vagonlar imal eden iadam, fabrika çalanlarnn yaamas için 1880 lerin
ilk yllarnda Chicago ehrine 15 mil uzaklkta ve “model endüstriyel toplum”
olarak nitelenen bir kent kurmutur. Bu kent, evleri, al veri merkezi, tiyatrosu,
kilisesi, hastanesi, parklar, oyun alanlar, klandrmas, görünümü ve dier
donanmyla, zamannn çok ötesinde imkanlar sunan bir yaam merkezidir.
Aratrmac Heald, bu giriimin asla bir sosyal sorumluluk deil, “i politikasnn
parlatlm bir gösterisi” olarak ve pederahi (paternalist) bir tavrla
gerçekletiini söylemektedir. Heald, Pullmann, çalanlarn yaamlarn
gelitirmeye çalrken, ayn zamanda onlar cezbedip elinde tutarak kendisine
balamay ve böylelikle i kapasitesini arttrmay hedeflediini ifade etmektedir.
Benzer aratrmalar, iadamnn bu projesindeki orta snf yaam konforunun
yükseltilmesi amacn sakl tutmakla birlikte, model kentteki çalanlara kar
tehditkar ve zorlayc/kstlayc uygulamalar da dikkate alarak , bu projenin bir
hayrseverlik deil, yatrmcya dönüü olacak ekilde tasarlanm bir i
olduunu söylemektedirler (Pesavento, 1982).
Archie B.Carroll, sosyal sorumluluun ilk örneklerini aratran makalesinde
(2008), 1800lü yllarn son dönemlerindeki iadamlarnn hayrseverlikte
oldukça cömert davrandn söylemekte ancak dikkat çeken baz isimlerin,
örnein demiryolu yapmcs Cornelius Vanderbilt ve sanayici John
D.Rockefellerin yaptklarnn, bireysel hayrseverlik mi yoksa i hayrseverlii mi
olduu sorusunu da ortaya atmaktadr. Dier taraftan, sosyal sorumluluun
köklerinin yüzyllar öncesinde bulunduunu, dönemin hakim iktidarlar ve
varlkl kiilerin müzisyenleri, ressamlar, mimarlar himaye ederek pek çok
ibadethane, eitim kurumu, barnma yerleri gibi topluma yararl eserlerin
yaratlmasn saladklarn belirtmektedir.
anlaynda kurumsal anlamda sosyal sorumluluk düüncesinin henüz
7
sorunlara ilgi ve iyiletirici sosyal yaklamlar gündeme gelse de, yarg kararlar
birbirine zt olabiliyordu. 1883 ylnda ngilterede West Cork Railroad
Companynin, iini kaybeden içilerin zararlarn karlama giriimi reddedilmi
ve Yargç Byron, irket parasnn sadece iin devam amacyla
harcanabileceine, hayrseverliin irket yönetim kurulunda ii olmadna
hükmetmitir. Buna karlk, tersi bir durum piyano imalatçs Steinway
firmasnn çalanlar için okul, kütüphane ve kilise yaptrmak amacyla bitiik
araziyi satn alma bavurusunda görülmü ve yargç bu giriime izin vermitir
(Carroll,2008).
giriimler olup, bu dönem paternalist (pederahi) yaklamn altn ça olarak
nitelendirilmektedir(Djelic 2017; alnt Hobsbawn 1996; Noiriel 1988; Reid
1985).
1900lerin bana gelindiinde ise, özellikle Avrupada baz siyasetçiler,
iadamlarnn bu paternalist tarzlarn sorgulayarak, içiler üzerindeki koruma ve
kontrol larn snrlamak istemilerdir. Ancak buna karlk, baz iadamlar
otoritelerini korumak amacyla proaktif bir yönelim göstermi, çalanlarn politik
ve yurttalk haklarna sayg gösterir biçimde giriimlerde bulunmulardr. Buna
örnek olarak, 1909 ylnda Fransadaki Blanzy maden irketi yöneticilerinin bir
içi birlii kurmas ve birlik faaliyetlerinin görünürde de olsa yine içiler
tarafndan yürütülüyor olmas ilgi çeken bir gelime olarak kaydedilmitir (Djelic
2017; alnt De Bry 1980,p.304).
1918-1929 dönemine gelindiinde “Community Chests hareketiyle” artk
kurumsal sosyal sorumluluun ilk örnekleri görülmeye balamtr. 1913de
Cleveland, Ohioda kurulan “community chests”, Amerika Birleik Devletleri ve
Kanadada içiler ve yerel iletmelerden topladklar balarla oluturduklar
fonlar, toplumsal projelere aktaryorlard. Bu hareket, i adamlarnn
hayrseverlik bakn ekillendirmede önemli bir rol oynamtr(Heald,1970).
dünyasnn yöneticileri, kendi alanlarnn dna çkp sosyal hizmet çalanlar
ile biraraya gelerek, onlardan toplumsal rahatszlklarn nedenlerini örenmi ve
8
profesyonel çalanlarn gözlemleri ile düünceleri, iverenlerde, igörenler ile
olan ilikilerinin göz ard edilemeyecek kadar önemli olduu bilincini yaratmtr.
1920lere kadar olan bu safha, sosyal sorumlulukta “kar maksimizasyonu
yönetimi” olarak tanmlanmaktadr. kinci safha ise, gerek i dünyasnda gerek
toplumdaki deimelerin bir uzants olarak 1920 lerde ve 1930 larda “vekalet
(trusteeship) yönetimi” olarak gelime göstermitir. Bu vekil olma durumu, irket
yöneticilerine verilen ve hem sermaye sahiplerinin, hem de müteriler,
çalanlar ve toplum gibi her kesimin isteklerine cevap verecek ekilde dengeyi
gözeten bir yönetim vekaleti olarak adlandrlmaktadr (Carroll 2008; alnt Hay
ve Gray 1974).
1930lardan günümüze uzanan ve kurumsalln gelitii sürede firmalar artk
kendilerini adeta devlet gibi bir kurum olarak görmeye ve yerine getirmeleri
gereken sorumluluklar olduunu düünmeye balamlardr. Aratrmalar,
irketlerin gelime dönemleri olan 1940lar ve 2.Dünya Sava srasnda
komünizme kar duran bir misyon üstlendiklerini söylemektedir (Eberstadt,
1973).
hzla biçim deitirmekteydi. dünyas bir taraftan üretim, datm, kar
hesaplar yaparken, bir taraftan da karlkl baml olduklarnn bilincine
varmaya baladklar çalanlar ve dier etkilenen taraflar için kurumsal olarak
yaplmas gerekenler üzerinde düünmeye balamtr. Bu ilikiler artk dar
alanlardan çkp, medya ve kamuoyu dikkatine de sunulmaktadr. Bu dönemde
kayda deer olarak not edilen 3 yayn toplumun her kesimine sunulmutur:
Chester Barnardn The Functions of the Executive- Yöneticinin Fonksiyonlar
(1938), J.M.Clarks’n Social Control of Business- in Sosyal Kontrolu(1939) ve
Theodore Krepsin Measurement of the Social Performance of Business- in
Sosyal Performansnn Ölçümü(1940) adl çalmalar, sosyal sorumluluun
kurumsallamasnda toplum ilgisini gösteren ilk örnekler olarak göze
çarpmaktadr.
9
Yazl basnn dier önemli bir katlm da Fortune dergisinin 1946 ylnda
iadamlaryla yapt bir röportajdr. Dergi, i yöneticilerine sosyal sorumluluk
hakknda sorular sormu ve bu konuyla ilgili o döneme ait düüncelerini almtr.
Soru sorulan iadamlarnn %93,5i, sosyal sorumluluklar olduunu ve bunlar
yerine getirmeleri gerektiini kabul etmitir(Fortune,Mar.1946, Carroll 2008;
alnt Bowen, 1953).
Kurumsal sosyal sorumluluun formel çerçevesinin çizildii ve nihayet doduu
1950li yllara gelene kadar, nasl ve hangi koullarda gelitiini tek bir düünce
etrafnda özetlemek mümkün deildir, yukarda ancak baz tipik olaylar
anlatlarak o dönemlerin tutum ve bak açlar hakknda örnekler verilmeye
çallmtr.
Özellikle pazarlama etii alannda çok sayda eser vermi olan akademisyen
Patrick Murphy kurumsal sosyal sorumluluk dönemlerini 4 evreye ayrmaktadr:
1) 1950ye kadar geçen “Hayrseverlik Dönemi”: Bu dönemde irketler daha
çok ba ve yardm yapmaktadrlar. 2) 1953-67 “Farkndalk Dönemi”:
dünyasnn, toplumun bütün kesimlerine kar sorumluluklarnn farkna vard
dönemdir. 3) 1968-73 “Konu/Sorun Dönemi”: Kent yozlamas, rk ayrmcl,
kirlilik gibi belirli konularn ortaya çkt ve i dünyasnn bu konulara
odakland dönemdir. 4) 1974-78 ve devam etmekte olan süreç “Duyarllk
Dönemi”: Firmalarn kurumsal sosyal sorumluluk alannda ciddi eylemlere
geçtikleri dönemdir. Bu eylemler, irket yönetim kurullarn deitirmek,
kurumsal etii incelemek, sosyal performans açklamak vb. faaliyetlerdir
(Carroll,2008; alnt Murphy 1978).
hakkndaki bilgiyi Bert Spector vermektedir. 1946 ylnda Harvard Business
School MBA snfnda Dean D.K. Davidin gelecein yöneticilerini, omuzlarna
oturacak sorumluluk için uyaran yorumlar dikkat çekicidir. Bu uyarlarla
balantl olarak, Spector, mevcut sosyal sorumluluun köklerinin souk savan
ilk zamanlar olan 1945-1960 döneminde izlenebileceini de ifade etmektedir.
10
savunma arac olarak kullanlmaktadr (Carroll ve Shabana,2010; alnt
Spector,2008) .
1950lerde kurumsal sosyal sorumluluk hakknda hala snrl bir söylem
bulunmaktadr. Ancak baz profesyonellerin, konunun kapsam ve önemine
dikkat çeken söylemleri, i hayatnn bak açsn geniletmek bakmndan
kayda deerdir. Bu çerçevede,1951 ylnda New Jerseydeki Standard Oil
Companynin önceki yöneticisi Frank Abrams, yönetim profesyonelletikçe,
irketlerin de artk sadece karlarn deil, çalanlarn, müterilerini ve daha
geni perspektifte halk da düünmeleri gerektiini öne sürmütür (Carroll ve
Shabana,2010; alnt Spector,2008). dünyasnn yöneticileri için yeni ufuklar
açan dier önemli bir çalma, Howard R. Bowenn (Carrolla göre KSSun
babasdr) 1953de yaymlanan Social Responsibilities of the Businessman (
Adamnn Sosyal Sorumluluklar) adl kitabdr. Bu kitap, kurumsal sosyal
sorumluluun modern anlamdaki betimlemesini en iyi yapm bir eser olarak
tanmlanmaktadr. Ancak kitabn isminde ve içeriinde kadnlarn i hayatnda
yer bulmamas dikkat çeken bir husustur. Carroll, o dönemde ikadn
bulunmadn ya da formel yaznda henüz kabul görmedikleri ihtimalini
düünmektedir (2008).
C.Frederick ise, 1950lerdeki sosyal sorumluluun durumunu üç ayakl olarak
açklamaktadr: 1) irket yöneticisinin halkn vekili olma durumu, 2) Kuruma
yönelen birbirine rakip istekleri dengeleme, 3) e yarar salayan, kurumsal
hayrseverlik(2006). Kanmzca, buradaki ilk iki sorumluluk, i etiinin
olumasn ve gelimesini destekleyen önemli unsurlardr.
Bu dönemde zayf da olsa , kurumsal sosyal sorumluluu, i menfaati ile
ilikilendiren tartmalar da yaplmaktayd. Tartmalarn odan, i dünyasnn
topluma kar sorumluluu olduu ve toplum için iyi eyler yaplmas
düünceleri oluturuyordu ; ancak nihayet, 1950li yllar Theodore Levittin i
dünyasn, kurumsal sosyal sorumluluun tehlikelerine kar uyarmas ile son
bulmutur(Carroll ve Shabana,2010). Levittin bu uyarlarna ramen, KSS
11
giderek önem kazanm ve 1960larda belirgin bir biçim almtr. Kukusuz bu
yllara damgasn vuran sosyal akmlar ve toplumsal hareketler de bu gelimeyi
desteklemitir. 1960lardaki en önemli sosyal hareketler, siyasi haklar, kadn
haklar, tüketici haklar ve çevre hareketi olarak görülmektedir. Özellikle
aktivistlerin toplumdaki…

View more