infans ludens - ?... · słowa kluczowe: gra, zabawa, dzieci, alea, agon, mimikra, ilinx, homo...

Download Infans ludens - ?... · Słowa kluczowe: gra, zabawa, dzieci, alea, agon, mimikra, ilinx, homo ludens,

Post on 02-Nov-2018

215 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Micha GaewskiUniwersytet Pedagogiczny im. KEN Krakw

    Infans ludensZamiast lka si cieni wieczoru

    napisano w mojej ksice o zabawach wesoe dzieci bawi si nimi ku swej radoci1.

    Abstract

    The subject of the paper is the notion of game and play by children. It shows the very origin of those words and some historical and contemporary attitudes towards the meaning of game in the philosophy, social sciences and pedagogics: e.g. by Friedrich Wilhelm Frbel, Friedrich Schiller, Herbert Spencer, Karl Theodor Groos, Alfred Adler and Johan Huizinga. There are also presented some main charac-teristics of game formulated by Johan Huizinga and French sociologist Roger Caillois: fun: the activ-ity is chosen for its light-hearted character; separate: it is circumscribed in time and place; uncertain: the outcome of the activity is unforeseeable; non-productive: participation does not accomplish anything useful; governed by rules: the activity has rules that are different from everyday life; fictitious: it is ac-companied by the awareness of a different reality. In the paper were presented some of the constitutive categories of game after Caillois as well, like: Agon, or competition, e.g. chess; Alea, or chance, e.g. playing a slot machine; Mimicry, or mimesis, or role playing, e.g. playing a MMORPG (Massively multiplayer online role-playing games); Ilinx (Greek for whirlpool), or vertigo, in the sense of alter-ing perception, e.g. marry-go-round. The entire paper consists of six chapters: 1. Amusing Ourselves to Death (tribute to Neil Postman); 2. Game, Game, What Have Ye for you...; 3. Theoretical Concepts of Game; 4. Characteristics of Game; 5. Categories of Game; 6. Gloomy Homo Ludens.

    Key-words: play, game, children, alea, agon, mimicry, ilinx, homo ludens, Huizinga, Caillois

    Sowa kluczowe: gra, zabawa, dzieci, alea, agon, mimikra, ilinx, homo ludens, Huizinga, Caillois

    Zabawi si na mier2

    Nowe strategie i rodki elektronicznej komunikacji wirtualnej zmieniaj nie tylko stylistyk i gramatyk jzyka, ale rwnie jego semantyk deformuj

    1 W. Benjamin, Berliskie dziecistwo na przeomie wiekw, prze. B. Baran, Warszawa 2010, s. 87.2 Ten apoftegmat w podtytule stanowi oczywicie ukon w stron Neila Postmana (19312003),

    amerykaskiego filozofa, medioznawcy i krytyka kultury, autora m.in. synnego traktatu Zabawi si na mier. Dyskurs publiczny w epoce show-businessu (prze. L. Niedzielski, Warszawa 2006).

    www.czasopismoippis.up.krakow.pl

    Pedagogika Przedszkolna i WczesnoszkolnaVol. 2 1 (3)/2014

    pp. 1944

  • 20 Micha GAeWSKI

    i dekonstruuj zawarto znaczeniow sw3, penetrujc je nieraz a do samych rdzeni. Nie jest ju ona jak dawniej niezalena od podmiotu, ktry two-rzyby j w wysiku bytu przytomnego w wiecie4, ale wspczenie podob-nie jak szczcie i prawda znajduje si w nim samym. Poznanie jej nie jest wcale Platosk anamnesis, docieraniem umysem do latentnych idei uniwersal-nych, nie jest rwnie racjonalnym Arystotelesowskim empirycznym induko-waniem wiedzy cigej, spjnej i kumulatywnej, lecz okrela je swawolny nie-mal, kapryny stosunek do prawdy, ktra przybiera posta hipostazy5 ma charakter subiektywny, prowizoryczny i labilny, bo nawet nie pragmatyczny, i moe by ad hoc dowolnie zmieniana po to tylko, by uchroni wasne przeko-nanie podmiotu o wiecie i o sobie w tym wiecie przed odrzuceniem lub przed przykrym dysonansem poznawczym6.

    Jako ja samowiedna, homo cogitans, zaczyna istnie wtedy dopiero, gdy zosta-je speniony warunek samowiadomoci, tzn. pojawia si metamylenie wiado-ma refleksja o wasnym myleniu zawsze zaporedniczona przez konkretny j-

    3 Podczas gdy filozofowie jzyka czsto sdz, e jzyk jest systemem (jeli nie nawet w ogle jedynym systemem sucym koordynacji zwizkw egzystencjalnych), to dla przedstawionej tu analizy decydujce znaczenie ma to, by traktowa jzyk jako nie-system [Nichtsystem], ktry dopie-ro umoliwia powstawanie tworw systemowych w obszarze wiadomoci i komunikacji przez to, e czyni moliwym sprzenie strukturalne obu tych rodzajw systemw (N. Luhmann, Die Wissenschaft der Gesellschaft, Frankfurt a. Main 1992, s. 46; translacje wszystkich cytatw obcoj-zycznych w tekcie tego artykuu jeli nie oznaczono inaczej M. G.).

    4 I dalej: Wysiek w jest tworzeniem samowiedzy osiganej w powracaniu do siebie od tego, co inne, to znaczy w teoretyczno-praktycznym przyswajaniu sobie tego, co obce, niezrozumiae, nieprzejrzyste. To przyswajanie jest dialektyk posuchu i nieposuszestwa, dialektyk, ktra jest sam istot dowiadczenia wychowujcego. Wysiek bycia jest zmierzaniem ku prawdzie, jest dowiadczaniem prawdy wci na nowo uobecnionej w negatywnoci samego dowiadczenia (A. Folkierska, Wychowanie w perspektywie hermeneutycznej, [w:] Ku pedagogii pogranicza, red. Z. Kwieciski, L. Witkowski, Toru 1990, s. 100).

    5 Tzn. w sensie bdu logicznego, aporii polegajcej na przypisywaniu realnego istnienia obiek-tom idealnym dobru, prawdzie, gdy czsto bierze nas pokusa, by dopatrywa si jakiej takiej rzeczy dla ktrych te nazwy byyby znakami. A przecie nie ma jakiej takiej rzeczy, ktra nazywa-aby si pikno, bo pikno to nie rzecz, a cecha wsplna wszystkim rzeczom z czyjego punktu widzenia piknym. [...] Ten, kto dopatruje si jakiego fizykalnego, to znaczy zajmujcego w jakim czasie jak przestrze, przedmiotu, ktry odpowiadaby nazwie abstrakcyjne, popenia bd hipo-stazowania (Z. Ziembiski, Logika praktyczna, Warszawa 1974, s. 26).

    6 We are the hollow men We are the stuffed men Leaning together Headpiece filled with straw. Alas! Our dried voices, when We whisper together Are quiet and meaningless W translacji Czesawa Miosza: My, wydreni ludzie, my chochoowi ludzie, razem si koy-

    szemy, gowy napenia nam soma, nie znaczy nic nasza mowa, kiedy do siebie szepczemy (T. S. eliot, Wydreni ludzie, prze. C. Miosz, [w:] idem, Poezje wybrane, wybr i wstp K. Boczkowski, Warszawa 1991, s. 52).

  • Infans ludens 21

    zyk, zawsze ju a priori obarczona zastanymi konotacjami sw. Dekonstrukcja tych sensw jest dla percepcji rzeczywistoci i samego podmiotu w niej fundamen talna, gdy jzyk uywany przez ludzi wyznacza sposb, w jaki postrzegaj oni wiat7. Kiedy jzyk si zmienia, zmienia si te obraz rzeczywistoci, kreowany na jego gruncie jako zbir psychospoecznych przekona o wiecie8.

    Tak si stao ze sowem zabawa. Onegdaj wcale nie oznaczao ono jedynie przyjemnego spdzania czasu, bawienia si, zabawiania si; figli, gry, rozryw-ki9, ale zatrudnienie, zajcie, robot, czynno, obowizek bd te zawad, przeszkod, mitrg, zwok, baamuctwo10. Dopiero w dalszej kolejnoci to sowo znaczyo: uprzyjemniane czasu, to, co bawi, zebranie towarzyskie w ce-lach rozrywkowych, bal11.

    Czasownik bawi si jako zabawia a nie przebywa czy zacieka-wia na skutek adideacji zmiany znaczenia wyrazu przez skojarzenie z in-nym wyrazem o podobnej zawartoci treciowej wie si obecnie z forma-mi aktywnoci ludzkiej okrelanymi przez czasowniki: weseli si, rozerwa si, ubawi si, witowa, wyprawia, obchodzi, uczci, poigra, pofolgowa, (po)figlowa, baraszkowa, (po)dokazywa, swawoli, harcowa, bisurmani, bryka, pogra, zbytkowa, pajacowa, wygupia si, baznowa, zgrywa si, (s)pso ci, broi, pata figle, wyczynia (wyprawia) harce, (po)szale, (po)wa-riowa, robi kaway (psikusy), obuzowa, (za)balowa, (po)szumie, (po)szale, (po)hula, hasa, plsa i wieloma podobnymi.

    W swoich denotacjach zabawa wie si obecnie ju tylko z pojciami przynalenymi do jej jasnej, ludycznej strony, takimi jak: festyn, jubel, ba-chanalia, karnawa, juwenalia, maskarada, otrzsiny, ostatki, tace, potacwka, wieczorek taneczny, dancing, dyskoteka, ubaw, prywatka, balanga. Zabawa jako czynno to z kolei psoty, dokazywanie, harce, igranie, igraszki, ale te gra12.

    7 Jest to znana hipoteza SaphiraWhorfa o determinizmie jzykowym, o bardzo starym rodowo-dzie o zjawisku takiego determinizmu epistemologicznego pisa ju Arystoteles (Retoryka, ks. III). Zakada ona, e postrzeenia s obcione teoretycznie, a dostpne nam pojcia ograniczaj zbir teo-rii, ktre moemy zbudowa, gdy trudno jest nam wyczyta je z powierzchownych zjawisk jzyko-wych. [...] Czas, przyczynowo i ja to kategorie, ktre mog si przedstawia na rne sposoby (S. Blackburn, Oksfordzki sownik filozoficzny, red. J. Woleski, Warszawa 1997, s. 153.

    8 A. e. Szotysek, Kontrowersje wok arystotelesowskich kategorii paidagogike i politykon dzoon, Studia Filozoficzne 1986, nr 7, s. 108.

    9 May sownik jzyka polskiego, red. S. Skorupka, H. Auderska, Z. empicka, Warszawa 1969, s. 958.

    10 W. Kopaliski, Sownik mitw i tradycji kultury, Warszawa 1985, s. 1319.11 Ibidem.12 Sownik synonimw, red. A. Dbrwka, e. Geller, R. Turczyn, wyd. 2 popr., Warszawa 1995,

    s. 152, Z interpretacj waloru ubawu i igraszek bywa rnie, zasada przyjemnoci jest subiektywna: Its always funny until someone gets hurt. Then its just hilarious synny cytat ze synnego amerykaskiego komika i satyryka Billa Hicksa (19611994) uwiadamia nam polisemantyczny charakter miechu.

  • 22 Micha GAeWSKI

    (http://kobieta.onet.pl/polka-w-slynnym-amerykanskim-show-jak-mam-zadowolic-chlopaka/zldk4; dostp: 30 I 2014).

    Ale owe igraszki i w ubaw s te jak chce Neil Postman13 miertel-nie powane: stay si w nowym tysicleciu rdzeniem sensu egzystencji caego mnstwa ludzi, czsto sensem jedynym14. Dawniej to wojna stanowia ponury czynnik akceleracji cywilizacyjnej technicznej, technologicznej, spoecznej, obyczajowej kiedy opada py bitewny i nastawa pokj, ju nic nie byo jak dawniej. Teraz t funkcj przeja rozrywka, zabawa informatyka, kompute-ry, Internet, gry komputerowe, telefonia komrkowa, smartfony, tablety, i-Pody, fotografia cyfrowa, DVD, blu-ray, Skype i Facebook itd. generuj zmiany, tak-e obyczajowe. Potrzeba rozrywki, zabawy definiuje nasz kultur, globaln cywi lizacj, konstytuuje now tosamo czowieka XXI w., a moe jak chce Jo han Huizinga15 konstytuowaa go od zawsze, istniejc nawet prze