homo ludens catalogus 2009

Download Homo Ludens Catalogus 2009

Post on 16-Mar-2016

214 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Homo Ludens Catalogus 2009, ontwerp G. Terpstra, Leeuwarden. www.gilbertt.nl

TRANSCRIPT

  • 1Kunstexperiment Homo Ludens

  • Detail BoomtorenNynke-Rixt Jukema

  • 4kunst educatie experiment

  • 5juli 2009 tot en met oktober 2010 Aqua Zoo Friesland, Leeuwarden

  • EEN UNIEK EXPERIMENT

    INH

    OU

    DEen uniek experiment 5

    Kunst als (pro)motor voor innovatie 6

    Kunst en co: de objecten 10

    The making of 36

    Kunst en dieren, een bijzondere belevenis! 48

    Sponsors en bouwers 52

    Colofon 54

  • EEN UNIEK EXPERIMENT

    5

    Kunstexperiment Homo Ludens, een uniek experimentWaterstromen bouwen, fietsend een waterobject in beweging zetten, met beweegbare zitkubussen fonteinen laten spuiten, door een corridor rennen waarbij vloer en dak meebewegen, berg-op-lopen in een graansilo en toch op hetzelfde niveau uitstappen, interactief dwalen in een dynamisch doolhof, zelfdragende koepels bouwen, klimmen en uitkijken in een boomtoren

    Het is slechts een greep uit de vele kunstvoorstellen en ontwerpschetsen die zijn ingediend naar aanleiding van een internationale ontwerpwedstrijd. De drie hogescholen in Friesland hebben vervolgens onderzoek verricht in het kader van het project Kenniscirculatie Friesland van Stichting Kenniscampus Leeuwarden een project dat is uitgevoerd met Europese, provinciale en gemeentelijke gelden en met gelden van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Samen met noordelijke midden- en kleinbedrijven zijn experimenten uitgevoerd en prototypen ontwikkeld om te bepalen welke van de ingediende voorstellen en schetsen konden worden gerealiseerd voor de huidige Homo Ludens expositie.

    Gedurende een inspirerend en intrigerend proces vond dan ook een unieke samenwerking plaats tussen kunstenaars, midden- en kleinbedrijven, docenten en studenten van de Friese hogescholen en TechnologieCentrum Noord-Nederland. Een samenwerking die resulteerde in de objecten die nu Kunstexperiment Homo Ludens vormen. Een samenwerking die soms een experiment op zich leek en in de kinetische kunstwereld een unicum blijkt te zijn.

    Homo Ludens is geen speeltuin of speelpark, maar een verzameling interactieve en kinetische kunstwerken die uitnodigt tot verwondering, onderzoek en beweging. In een doorsnee kunsttentoonstelling is aanraken doorgaans verboden. Bij Homo Ludens komt de kunst in beweging door de acties van de bezoekers.

    Wat in 2007 begon met een verwondering over spelende kinderen die met schijnbaar ondefinieerbare objecten eindeloos speelden en ontdekten en daardoor leerden is uitgegroeid tot een met velen gedeelde fascinatie voor de combinatie spelen, bewegen en techniek. Bijzonder vormgegeven in twaalf kunstobjecten resulteert de ervaring van destijds samen met de inzet van vele partijen in het huidig Kunstexperiment bij Aqua Zoo Friesland in Leeuwarden.

    De bezoekers van Kunstexperiment Homo Ludens wens ik eenzelfde verwondering en fascinerende belevenis toe en bovenal een groot genoegen in de rol van Spelende Mens

    dr. ir. P.A. (Arno) Gielen Initiator Kunstexperiment Homo LudensDirecteur TechnologieCentrum Noord-Nederland www.tcnn.nl

  • 6De Nederlandse historicus Johan Huizinga (1872-1945) schreef in 1938 zijn internationaal bekende boek Homo Ludens. De benaming Homo Ludens is door de cultuurwetenschapper gentroduceerd om het belang van het spel in onze cultuur te benadrukken. Het spel ziet Huizinga als een belangrijke menselijke activiteit die niet direct is ingegeven door de drang tot levensbehoud maar die wel een enorme invloed heeft op ons bestaan en zelfs geldt als grondslag voor onze cultuur. De mens onderscheidt zich niet alleen als homo sapiens (de denkende mens) en homo faber (de werkende mens), maar ook als homo ludens (de spelende mens), aldus Huizinga.

    Hij bedacht indertijd als nieuw woord ludiek om daarmee datgene wat tot spel of spelen behoort aan te kunnen duiden. In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw heeft ludiek in progressieve kringen zoals de provobeweging, opgang gemaakt en een extra dimensie gekregen. Ludiek stond in die tijd voor creatief en alternatief. De spektakel- en consumptiemaatschappij waartegen men toen ageerde, lijkt zich evenwel in het huidige tijdsgewricht op een nog dominantere wijze te manifesteren, waardoor een pleidooi voor de inbreng van authentieke creativiteit pregnanter lijkt te zijn geworden.

    Dat Homo Ludens als bron voor creativiteit en als bron voor vernieuwing ook uit economische motieven een actueel gegeven is, is uitgangspunt geweest voor de naamgeving van het op 15 oktober 2009 officieel geopende Kunstexperiment Homo Ludens in Aqua Zoo Friesland nabij Leeuwarden. De gekozen

    projecttitel Homo Ludens vormde een directe verwijzing naar de belangrijke Innovatielezing van voormalig minister Brinkhorst van 27 april 2005, waarin wordt gesteld dat de homo economicus, de rationeel denkende mens, weliswaar de boventoon voert in bedrijven, maar dat ondernemingen daarentegen ook de homo ludens, de spelende mens hard nodig hebben omdat exploratie steeds belangrijker wordt.

    Het verrassende van Kunstexperiment Homo Ludens is het feit dat twee ogenschijnlijke verschillende en tegengestelde werelden die van kunst en economie bijeen worden gebracht. Kunst komt volgens gangbare opvattingen tot stand in alle vrijheid en alle kunst is om Oscar Wilde te citeren volkomen nutteloos. Kunst staat als autonoom verschijnsel vaak haaks op de harde economische werkelijkheid waarin andere wetten gelden. Creatievelingen zoals kunstenaars badinerend worden betiteld door sommige managers verstoren het rationele bedrijfsproces en ontregelen het systeemdenken.

    Het Kunstexperiment toont nu aan dat door samenwerking tussen kunst en economie en met de steun van kennisinstellingen er sprake is van synergie.

    Het feit dat de homo sapiens tevens een homo ludens is, is door Huizinga briljant beschreven en het Kunstexperiment is daarvan dus het levende bewijs. Het is tevens een aansporing om minder te denken en te handelen vanuit een hokjesmentaliteit een kwaal waar onze huidige moderne samenleving onder gebukt gaat. In vroegere tijden met name ten tijde van de

    Homo LudensKunst als (pro)motor voor innovatie

  • 7Renaissance was de maatschappij nog niet gefragmenteerd en gespecialiseerd als de onze en zou onze huidige notie van creativiteit en de opdeling van de mens in homo sapiens, homo ludens en homo faber bevreemding wekken.Kunstenaars als Leonardo Da Vinci stonden immers te boek als homo universalis en lieten zich hierop voorstaan. Deze veelzijdige, universele mens van alle markten thuis liet zich als bekwaam ambachtsman (schilder, beeldhouwer, architect) leiden door wetenschappelijke en technische experimenten. Kunstenaar is dan ook een te beperkte omschrijving voor een persoonlijkheid als Da Vinci (1452-1519), omdat hij zich gelijktijdig bezighield met kunst, wetenschap en techniek.

    Het onderzoeken, experimenteren, bestuderen, beschouwen en aanschouwen gebeurden door hem met een wonderbaarlijke scherpzinnigheid. Er is bij hem sprake van een constante wisselwerking tussen theorie en functionaliteit, onderzoek en verwerkelijking van een idee. Deze universele benadering was eigen aan die tijd. Tijdens de Renaissance waren kunst (ars) en wetenschap (scienta) synonieme begrippen waarbij binnen de toenmalige zeven vrije kunsten (artes liberales) die werden gedoceerd aan de universiteiten de kunst was gentegreerd in het leerprogramma.

    Onderzoek en experiment zijn ook in de tegenwoordige tijd zowel voor kunst als voor wetenschap wezenlijke kenmerken ook al vormen beide nu al lange tijd niet meer een eenheid en hebben zij hun eigen motieven en uitgangspunten.

    Kunstexperiment Homo Ludens is nu een treffend voorbeeld van de wijze waarop kunst, wetenschap en techniek niet als gescheiden disciplines maar als een collectief optreden. Ontwerpers, kennisinstellingen en bedrijven hebben zich in teams gegroepeerd om de door kunstenaars en ontwerpers aangedragen ideen voor objecten die uitnodigen tot onderzoek en beweging ten uitvoer te brengen. Hierbij is het woord speelobject bewust niet genoemd omdat deze term te beperkend zou werken. De keuze van de kunstenaars en ontwerpers is vooral toegespitst op hen die zich toeleggen op kinetische kunst.

    Kinetische kunst afgeleid van het Latijnse woord kinese hetgeen beweging betekent is een kunstuiting waarbij de toepassing van techniek vaak om de hoek komt kijken. De eerste gedachten gaan bij kinetische objecten meestal uit naar kunstwerken die met mechanische middelen in beweging worden gebracht en waarbij de toepassing van techniek een vanzelfsprekende zaak is. In de Klassieke Oudheid en in de Renaissance gelden reeds voorbeelden van dergelijke kinetische kunst, ook al werden deze objecten toen niet als kunst bestempeld. Zoals bijvoorbeeld de stoom aangedreven Automata bij de Dionysische Spelen in de Griekse Oudheid. Kunstwerken die begin 20e eeuw de kinetische kunst inhoud gaven en waarbij voor het eerste de term kinetische kunst werd gebruikt, zijn met name Marcel Duchamps (1887-1968) Bicyclette (1913), de Kinetische Sculptuur (1920) van Lsl Moholy-Nagy (1895-1946) en de Kinetische Constructie (1920) van Naum Gabo (1890-1977).

    In de loop van de tijd en binnen de kunstgeschiedenis is gebleken dat bewegende objecten een te enge interpretatie zijn van het begrip kinetische kunst. Dit wordt duidelijk aan de hand van diverse kunststromingen in de twintigste eeuw.

    Begin jaren zestig is er sprake geweest van een revival met het Nouveau Realisme met als belangrijke vertegenwoordiger Jean Tinguely (1925-1991). Tinguely vervaardigde anarchistische antimachines waarvan het reusachtige fonteinkunstwerk voor het Centre Pompidou in Parijs een bekend voorbeeld is. Ook de Nouvelle Tendance kan worden gerekend als inspiratie voor de ontwikkeling van nieuwe kinetische kunstv