historija austro ugarska

Download Historija Austro Ugarska

Post on 02-Jun-2018

234 views

Category:

Documents

3 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 8/10/2019 Historija Austro Ugarska

    1/18

    1

    1. UVOD

    Godine1878. su velike evropske sile naBerlinskom kongresu nastojale izbjei velik

    rat izazvan nezadovoljstvom Velike Britanije injenicom da jeRusija Sanstefanskim

    mirovnim ugovorom stekla ogroman utjecaj na Balkanu. Na kongresu je odlueno da se

    Sanstefanski ugovor stavi van snage, a jedna od odluka se ticala iBosne i Hercegovine, koja

    je po Sanstefanskom ugovoru trebala dobiti iroku autonomiju u okviru Otomanskog

    Imperija. Berlinski Kongres okonan 13. jula 1878. godine (zakljukom broj 25) je, ipak,

    ostavio Bosnu i Hercegovinu formalno u sastavu Otomanskog Imperija, ali je zato odlueno

    da na teritoriju Bosne i Hercegovine i Sandakauuaustro-ugarske trupe kako bi zavele red

    i mir.

    Odluka Berlinskog kongresa je izazvala veliko nezadovoljstvo meu muslimanskim

    stanovnitvomBosne i Hercegovine, posebno meu feudalcima koji su se zabrinuli za svoje

    privilegije, kao i ponadali i autonomiji po odredbama Sanstefanskog ugovora. Zbog toga je

    veliki broj njih odluio austro-ugarskim okupacijskim snagama pruiti oruani otpor, a

    prikljuio im se dio regularnih turskih trupa.Iako je otpor u nekim sluajevima bio estok, i

    iako su austro-ugarske snage trpjele poraze i neoekivane gubitke, nejedinstvo, slabo

    naoruanje i organizacija ustanika je vrlo brzo dovela do poraza. Austro-ugarske snage su za

    dva mjeseca uspjele okupirati Bosnu i Hercegovinu.

    Austro-Ugarski period u historiji je okarakterisan kao period industrijalizacije,

    razvoja, prilagoavanja zapadnoj kulturi i drutvenim promjenama. Izgradnjom eljezniki

    pruga zemlja je povezana sa Europom (1882. godine otvorena pruga Sarajevo-Brod, a 1992.

    Sarajevo-Konjic), a to je bilo preduslov za razvoj industrije (fabrika duhana, pivara,

    klaonica, tamparije). Odmah, u roku od nekoliko godina, organizovana je potpuno nova

    administrativna uprava zemlje (Zemaljska vlada, sistem sudova, zemljinji uredi, policija,pota, banke), intenzivno se grade novi vojni kompleksi, bolnice, kole, hoteli, gradska

    infrastruktura. Svakako najznaajnije promjene su vidljive uSarajevu koji je ostao u funkciji

    glavnog grada pokrajine i u kojeg je nova uprava ulagala najvie.1

    1Amir Pai: (2010), Arhitektura Bosne i Hercegovine 1878-1918, Arhitektonski fakultet Sarajevo, 1str.

    http://sh.wikipedia.org/wiki/1878http://sh.wikipedia.org/wiki/Berlinski_kongreshttp://sh.wikipedia.org/wiki/UKhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Rusijahttp://sh.wikipedia.org/wiki/Rusijahttp://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Sanstefanski_mirovni_ugovor&action=edit&redlink=1http://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Sanstefanski_mirovni_ugovor&action=edit&redlink=1http://sh.wikipedia.org/wiki/Balkanhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Bosna_i_Hercegovinahttp://sh.wikipedia.org/wiki/Otomanski_Imperijhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Otomanski_Imperijhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Sand%C5%BEakhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Sand%C5%BEakhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Sand%C5%BEakhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Austro-Ugarskahttp://sh.wikipedia.org/wiki/Austro-Ugarskahttp://sh.wikipedia.org/wiki/Austro-Ugarskahttp://sh.wikipedia.org/wiki/Sand%C5%BEakhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Sand%C5%BEakhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Otomanski_Imperijhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Otomanski_Imperijhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Bosna_i_Hercegovinahttp://sh.wikipedia.org/wiki/Balkanhttp://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Sanstefanski_mirovni_ugovor&action=edit&redlink=1http://sh.wikipedia.org/w/index.php?title=Sanstefanski_mirovni_ugovor&action=edit&redlink=1http://sh.wikipedia.org/wiki/Rusijahttp://sh.wikipedia.org/wiki/Rusijahttp://sh.wikipedia.org/wiki/UKhttp://sh.wikipedia.org/wiki/Berlinski_kongreshttp://sh.wikipedia.org/wiki/1878
  • 8/10/2019 Historija Austro Ugarska

    2/18

    2

    Kao posljedica velikog poara 8. augusta 1879.godine (u poaru su izgorile 304 kue,

    434 duanai 136 drugih zgrada, izmeu kojih 4 damije, katolika crkva, njemaki konzulat,

    Talihan, ulov han i sinagoga) otvoren je veliki prostor za novu izgradnju po novim

    urbanistikim i arhitektonskim pravilima i stilovima novegradske kulturne i obrazovne

    institucije (Gimnazija, Uiteljska kola, Zanatska kola, Muzej, kulturna drutva, pozorite,

    muzike i operne predstave).

    Izuzetno se mnogo ulagalo u infrastrukturu: novi sistem ulica prilagoen automobilu,

    uveden je i tramvaj. Korito Miljacke je regulisano a uz njega su izgraene sa obje strane nove

    ulice koje su bolje povezane izgradnjom nekoliko novih mostova i rekonstrukcijom

    postojeih. Takoe su izgraeni vodovod, kanalizacija, javni zahodi ulina rasvjeta, elektrina

    centrala. Treba pomenuti i meteroloku stanicu i geoloki zavod. Do 1878 grad je sezao nazapadu do dananjeg Marindvora a izgradnjom fabrike duhana i eljezniki stanica poinje

    irenje prema zapadu. Istono odstanice,proirenje stare kasarne na 30 hektara

    predstavljalo je znatnu smetnju razvoju. Grad se takoer irio ka Koevu iKovaiima.2

    2Amir Pai: (2010), Arhitektura Bosne i Hercegovine 1878-1918, Arhitektonski fakultet Sarajevo, 2 str.

  • 8/10/2019 Historija Austro Ugarska

    3/18

    3

    2. KULTURNO PROSVJETNE PRILIKE

    Austro-Ugarska je u Bosni i Hercegovini zatekla svega 3% pismenog stanovnitva

    koje je znalo itati i pisati latinicom i irilicom. Pismenim se nisu smatrali oni koji su znali

    arapski jezik i arapsko pismo. O stanju pismenosti najbolje govore podatci o kolama iz

    1879 g., kada je u BiH bilo: 535 mekteba sa 23.603 uenika, 56 pravoslavnih kola sa 3. 523

    djece u 75 uitelja i 54 katolike kole sa 2.295 djece i 56 uitelja. Austro- Ugarska je

    zakonom uvela iz 1880. Interkonfesionalnu osnovnu kolu, koja se zvala komunalnom,

    potom opom osnovnom i na kraju narodnom osnovnom kolom.

    Vremenom se stanje pismenosti znatno popravilo. Tako je 1910 u BiH znalo itati i

    pisati (latinicu i irilicu) oko 12% stanovnitva (starijeg od 7 godina). Procenat nepismenosti

    je i dalje bio veoma visok i iznosio je 87,84 %. Nepismenost je vladala i na selu i u

    gradovima. Stanovnitvo BiH naslijedilo je iz osmanskog perioda zatvorenost kulture i

    prosvete u okviru vjerskih zajednica, to je nastavljeno i u vrijeme Ausro-Ugarske

    vladevine. Naime, nedostatak osnovnih graanskih sloboda (koje su uvedene tek Ustavom iz

    1910), i demokratskih politikih ustanova , stavljalo je kulturne, vjerske, prosvjetne i druge

    institucije u poseban poloaj.

    Poetne kole za muslimane su bile sibijan-mektebi, u kojima se uilo uz arapsko

    pismo i arebica. Potom su postojale i rudije kao nie srednje kole, te medrese kao srednjekole za naobrazbu uleme: hoda i imama. Pravoslavne i katolike kole su radile u okviru

    svojih crkveno-kolskih opina,bile su vezane za crkve i manastire. U toku 1914. godine u

    90 gradskih i 283 seoska naselja postojale su 373 kole sa 804 uitelja. Ovi padaci govore da

    se Bosna i Hercegovina nalazila na evropskom zaelju kada je u pitanju obuhvatnost djece

    kao i po drugim pitanjima kada se mjeri pismenost stanovnika jedne zemlje.

    U vrijeme Austro-Ugarske uprave u BiH je osnovan Zemaljski muzej 1889. Koji je

    istovremeno bio i kulturna i nauna ustanova. Potom je 1904 osnovan institut za istraivanje

    Balkana. Obje ove ustanove a posebno muzej dale su znaajne rezultate na podruju kulture

    i nauke, ali to nije ono to je bila stvarna potreba bosansko-hercegovakog drutva. to se

    kulturne politike tie, treba rei da su postojala dva usmjerenja: jedno od strane

    austrougarskih vlasti a drugo od domaeg stanovnitva u okvirima njihovi vjerskih

    zajednica. 3

    3Koar Azem: (2007), Historija Bosne i Hercegovine, Arhiv Tuzlanskog kantona, Tuzla, 170 -171 str.

  • 8/10/2019 Historija Austro Ugarska

    4/18

    4

    Vlasti su nastojale da zadovolje potrebe stranaca, pa tako kultura nije koristila

    narodu. Zato su u narodu poele nicati kulturne potrebe u okvirima koje je vlast

    dozvoljavala. Poelo se sa pjevakim drutvima i itaonicama, da bi se kasnije prelo na

    osnivanje kulturno-prosvjetnih, humanitarnih i sportskih drutava. Meu njima se posebno

    istiu: Prosvjeta , osnovana 1902. godine muslimanski Gajret, osnovan 1903. godine i

    hrvatski Napredak, osnovan 1904. godine. Njihovi osnovni zadaci su bili da pomau i

    koluju siromane ake i studente i da stvaraju nacionalnu inteligenciju. Srbi su imali 396

    udruenja, Hrvati 233, a muslimani 187. Osim ovih postojala su i interkonfesionalna drutva

    iji je broj iznosio 391, te drutva doseljenika (stranaca). Ukupno je u BiH za vrijeme

    austrougarske uprave bilo 1.256 raznih drutava.4

    Slika 1. Zemaljski muzej

    4Koar Azem: (2007), Historija Bosne i Hercegovine, Arhiv Tuzlanskog kantona, Tuzla, 170-171 str.

  • 8/10/2019 Historija Austro Ugarska

    5/18

    5

    3. ORGANIZACIJA VJERSKIH ZAJEDNICA

    Ubrzo po okupaciji Austro-Ugarska preduzima mjere da uspostavi svoju kontrolu i

    jurisdikciju nad vjerskim zajednicama u BiH, Pravoslavnoj i Katolikoj crkvi, te Islamskoj

    zajednici. Pravoslavna crkva jo od prvih dana okupacije, nova vlast se poela mijeati u

    poslove Pravoslavne crke i kriti njenu dotadanju autonomiju. U instrukcijama koje je

    general Filipovi dobio pred poetak okupacije, naglaeno je da je nuno pravoslavno

    stanovnitvo u BiH odvojiti od Vaseljenske patrijarije u Carigradu i staviti ga pod duhovnu

    vlastpekog patrijarha, sa sjeditem u Sremskim Karlovcima.

    U tom je smislu, po instrukcijama vlasti, sarajevski mitropolit Grk Antim odmah po

    okupacij i uputio molbu i karlovakom patrijarhu da se Dabrobosanska mitropolija pripoji

    njihovoj patrijariji. Izgle