hipokrat sonrası tıp

Click here to load reader

Post on 12-Jul-2015

468 views

Category:

Documents

4 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Hipokrat Sonras TpProf. Dr. Salih Hoolu

  • Hipokrat (M. 460-370) tpta birok yenilikler ve ilerlemeler getirdi.Ancak ondan sonraki dnemde uzun sren bir durgunluk dnemi yaand.Bu derste Eski Roma, Yunan ve ran tbb arlkl olarak ilenecektir.

  • Romada TpRomada devlet idaresi, hukuk ve askerlik nemliydi ama tp hi gelimemiti.Jul Sezara (M 101-44) kadar hekimlik ve tp deersiz ve klelerin ii olarak addedildi.M.S. 1 yzylda Plinynin yazd gibi Roma halknn 600 yldan beri tp sanat deil, hekimi yoktu.Sezar zamannda zellikle Yunanl hekimlere yurttalk hakk verildi.Halk sal ve hijyen gelimiti. Zamanla hekimlik nem kazand ve hekimlerin nasl yetitirilecei kurallara baland.

  • Roma Dnemi nl HekimlerCesarn tand haklar sonunda, ounlukla Anadolu ve Msrdan Romaya nl hekimler geldi.Archagatos (M 219) Romaya Yunanistandan gelen ilk hekimdir. Onun meslek hayat Romalarn hekimlere kar deien tutumlarna rnek tekil eder.Aslepiades (M 124) Bursal bir atomisttir. Atomister hastalar erken, kuvvetli ve hoa giden bir ekilde tedavi etmeyi nerirlerdi (gvenli, abuk ve acsz tedavi). Galen onu bir arlatan saymtr, fakat her tabakadan birok insan onu Cennetten bir eli olarak kabul etti.Onun retileri Hipokratn reddi anlamna geliyordu. Hastal doann deil, hekimin tedavi ettiine inanyordu. Drt hmor reddediyordu.

  • AtomistlerSalk, atomlar sorun karmayan, przsz aktivitelere balyd. Hareketler dzensizletiinde ise hastalk olurdu. Bu daha sora kurulacak olan metodizme temel tekil etmitir. Diyet, egzersiz, masaj, yattrc ilalar, lavmanlar, mzik ve ark syleme gibi yumuak metotlar kulland.1- Otoriteleri bir kenara att,2- Drt Hmr reddetti.3- Teolojik aklamalardan kand.4-Vcut mekanizmalarna materyalist bir yaklam getirerek rasyonalizme giden ilk adm atm oldu.Aslepiades Romada zellikle Yunanl doktorlarn yerlerini salamlatrd

  • MetodistlerMetodistler hastalklarn nedeniyle ilgilenmezlerdi. Onlara gre hastalk, vcut dokularndaki deliklerin ok gergin veya gevek olmasndan ileri gelirdi. Shhat bu ikisinin arasndaki dengeydi.Temison (M. 143-23 ) Metodist mektebin kurucusudur. Soranus (MS 98-138) Efesten gelen Soranus Obstetrik, kadn hastalklar ve pediatri alannda n salmtr. Bu konularda birok doru gzlem yapt. Abortusa karyd ve birok kontraspsi metodu gelitirdi. Ebelie nem verdi, tanmlad Hipokrat andna uygun olarak sr tutmay nemsedi. Anne ile birlikte ocuun da hayatnn korumaya alt. Birok insan kadavras terih ettii sanlr, anatomide yeni eyler syledi

  • EklektiklerEklektikler muhtelif mezheplerin en iyi taraflarn kabul ederlerdi. Aretaeus; Kapodakyal bir Eklektiktir. Ona gre shhat kat, sv ve uucularn (ruhlarn) dengeli bir karmdr. Birok hastalk hakknda gzlemlerde bulundu.Dioscorides; (MS 1. YY) Anadoluda domu, skenderiye ve Atinada hekimlik tahsilini tamlayp Romada ordu hekimi ve cerrah olarak hizmet vermitir. Bitkisel ilalarla Yunanca yazm olduu eser birok dile (Kitabal-Hasayi) (Materia Medica) evrilmi ve nemini 16 yzyla kadar muhafaza etmitir.Opiumu ila olarak hazrlad. 600 kadar bitki tanmlamtr.Celsus (14-37) Hekim veya cerrah olmad dnlr. Kitabnn tababete ait ksm De re Medicinadr. Cerrahiyle ilgili ok detayl tanmlar mevcuttur.Celsus enflamasyon 4 ana belirtisi olan; kzarklk (rubor), s (calor), silik (tumor), ar (dolor)y tanmlad.

  • Caius Pliny (23-79) Biyologtur. 34 ciltlik bir Tabiat Tarihi (Histoire Naturelle) yazmtr. Bu eserin tbbi ksmlar zetlenerek Medicina Plini olarak bilinmektedir. Onun farkl konularda yazdklarndan sonraki kuaklar gemi hakknda geni bilgiler edindiler. Ayrca n sesten daha hzl yol aldn ve dnyann ok hzl dndn iddia etti. Onun almalar ortaa boyunca otorite olarak kabul edildi. Vezvn Pompei ve Herklenyumu gmen patlamasnda ld bilinir.Efesli Rufus (110-180) Anatomik gzlemler yapt. Optik sinirlerin doru seyrini ve lens kapsl de dahil olmak zere gz ksmlarn aka tanmlad. Pneuma teorisini (yaama gc havadan kaynaklanr) destekledi. nceki baz anatomik bilgileri tasdik etti. yi bir hekimdi.

  • GALEN (Claudius Galenus, Calinus-MS 130-200) Yunanl hekim, tm zamanlarn en etkili tbbi yazar. Geni bak al acmasz bir eletirmen, dikkatli ve doru bir gzlemci, tartmasz, domac bir otorite ve orijinal bir dnrd. Neredeyse 1500 yl boyunca birok farkl lkede tp almalarnda inkar edilemeyecek bir otorite oldu.Bergamada dnyaya gelmi ve gen yata zmire sonrada skenderiyeye giderek orada youn bir eitim almt. Hastalklar, tedavileri ve felsefeleri gzledi, skenderiyede klinik deneyim kazand.Bergamaya dndnde yerel gladyatrlerin doktoru olarak aratrmalarn ve tecrbelerini artrd

  • Romada anatomi ve fizyoloji dersleri verdi. mparatorun hekimi oldu. Kendi fikirlerine kar olan metotlarla dalga geti, onlar gln duruma drd. Anatomi, fizyoloji, farmakoloji, patoloji, tedavi, hijyen,diyetetik ve felsefe hakknda Yunanca yazd.Her eyin amacnn nceden belirlenmi olduu gr bazen grdklerini arptmasna veya doann belirli bir ama vermi olmas gerektiini dnerek, organlara bir fonksiyon uydurmasna yol at. Hmoral Teoriyi kulland. Drt temel hmor (balgam, kan, sar safra, siyah safra) hastalk ve salktan sorumluydular. Galen bu kavram btn kiilikleri drt tipe ayrmak iin geniletti. Arkanl, iyimser, melankolik ve canl gnmzde hala mizalar snflandrmakta kullanlan terimlerdir.

  • Hipokratn aksine hastaln kiinin dndaki bir nedene bal olduuna inand, tedavinin hastalnn gelimesine kar gelmekle yaplacan savundu. (Contraria contrariis curantur)skenderiyenin aksine dorudan insan disseksiyonu artk yoktu, bilgileri baka yollardan aramak zorunda kaldlar. Hayvan disseksiyonu Galeni zellikle i organlar konusunda yanltt. Bazen teorilerine uymas iin olmayan yaplarn var olduunu savundu. Galenin anatomi bilgileri tehlikeli, fizyoloji bilgileri ok doru idi. (Anatomi bilgisi olmayan hekim, plan olmayan mimara benzer demitir)Sonrakiler onun sylediklerine kr krne inandlar. Calinos yle der, Calinos yanlmaz diyerek anatomi 16 yzyla kadar hi gelimedi.

  • Hipokratn aksine ounlukla baarlarn sayd ve kiisel tatmininin ifadelerini de ekledi. Duyu ve motor sinirleri ayrt etti. Spinal kordun kesisinin etkilerini izah etti, gs kafesinin fizyolojik hareketlerini inceledi, nabza nem verdi. Hipokrata uyarak tedavide doaya, dinlenme, egzersiz gibi hafif metotlara nem verdi, hijyenik rejimlerle hastalklarn nlenmesini ama ediniyordu.Geni kapsaml ilalar kulland. Poliformasiyi arya kard. Ad ile anlan Galenik Preparatlar hazrlad.

  • Hmorleri scak, souk, kuru ve nemli gibi zelliklerine gre snflandrd ajanlar kartrp harmanland. rnein, Scak olarak snflandrlan bir hastalk, souk snfndan bir ila gerektiriyordu. Srda bir farmakolojik bileimi olan Theriac hazrlad. nceleri ylan zehiri antidotu idi zamanla herey kullanld.Cerrahideki ameliyatlar iki balk altnda toplamtr. Ayrma ve yaklatrma.Cerrahide Laudablepus grn ne srd. Yaralarn kapanmas iin nce irin teekkl gerekir dedi. Bu yanl grn etkisi uzun zaman srd.

  • Galenin almalarnn 1500 yl kadar arln koruyabilmesinin nedenleriOrtaan henz oturmam artlar otoriteye ve katiyete zlem duyuyordu.Galenin dogmatik, didaktik ve hatta pedantik stili ve hibir soruyu cevapsz brakmamas mutlakyete olan bu zlemi giderecek biimdeydi.Teolojik fikirleri Hristiyan kilisesi tarafndan benimsenmesini kolaylatrd. Vcudu ruhun durak yeri olarak kabul ediyordu. Ruhun lmszlne inanmas Yahudi-Hristiyan-Mslman dnyasnda sevilip tutulmasna neden oldu.Ansiklopedik dzenlemeleri tbbi bilgi iin hazr kaynak tekil ediyordu.16. yy.da Rnesansn anatomisti Vesalius otoritenin temellerini sallayncaya kadar hi kimse ona eit olamad.

  • Cundiapur Tp OkuluCundiapur ehri (Ahvaz-Kuzistan Eyaleti, ran) Sasani Kral I. apur tarafndan 260 ylnda kuruldu.Cundiapur tp ve dier bilim dallarnn gelimesinde tarihi bir rol oynad. Mezopotamya medeniyetinin gelimesinde de byk rol oldu. Kurulmasndan 50 yl sonra II. apur tarafndan Sasani bakenti ilan edildi. Daha sonra bakent Medaine tansa da nemini bilim ve kltr ehri olarak korudu. zellikle I. Hsrev ehrin bu zelliini kuvvetlendirdi. ada olan Atina gibi zgrlklerin olduu bir ehirdi. Farkl din ve rklar barndryordu. En kalabalk Romallard.Jstinyen 529da Atina Akademisini kapatnca buradaki akademisyenler de Cndiapura geldiler.kinci kalabalk grup Pehlevilerdi. Ancak zamanla en kalabalk grup oldular.

  • nemli bir grup Sryanilerdi. Bir ksm ehrin kuruluundan gelmi olsa da 5. yy. da Urfa (Edessa)dan gelenler nemli bir gruptu.nk bunlarn arasnda doktorlar da vard. Nasturi Hrstyanlarn stanbuldaki kardinali 431 tarihli Efes Konsl sonras Urfaya yerleti. 489 ylnda mparator tarafndan lkeden kovulunca taraftarlaryla beraber Sasanilere sndlar ve Nusaybine yerletirildiler.Bunlarn bir ksm Cundiapura yerleti. Urfa Okulu Nasturilerin en nemli bilim ve kltr okuluydu.Bylece bu okul da Cundiapura tanm oldu. Burada yeni ve yksek bir entelektel oluum balattlar.Sryanilerin ou hristiyand. Bunlar zellikle tp alannda nemli katklarda bulundular. Sasani, Emevi ve Abbasi zamannda nemli bir rol stlendiler.

  • lk tercme projesi burada balatld. Cundiapurda yerlemi bir Hint topluluu da vard. Kaynaklara gre I. Hsrev, veziri Berzevah Hindistana gndermi ve dnte satran, Kelile ve Dimne dahil baz kitaplar ve muhtemelen baz aileler getirmiti. Birok Sanskrite kitap Pehlevi diline evrildi. Menke adl Hindu Zehirler Kitab dahil birok kitab evirdi. Zehirler Kitab uzun zaman ders kitab olarak okutuldu. Daha sonra bu kitaplar Arapaya da evrildi. Blgede yaayan Huzlar da ehirde Nilat yada Nilab adyla anlyorlard ve bilimsel hayata katkda bulundular. Yaz dilleri olmad iin Sryaniceyi kullandlar. iryau bin Kutrub ve apur bin Sehl nemli bilim adamlardr.

  • Komu blgede yaayan Luriler de Cundiapurda yaadlar ve 2. Hicri asrda ehrin yklmasnda byk rol oynadlar.Luriler yakn blgede daha nceden yayorlard. Luristan ile Cundiapur arasnda ciddi ticari ve sosyo-ekonomik iliki vard. Cundiapur sakinlerinin hemen tamam ok dil konuuyordu. Pehlevi, Yunan, Sryani, Luri, brani ve Huzi bunlardand. Bu ok dilli ve ok