göktürk dönemi kıyafetleri.pdf

Download göktürk dönemi kıyafetleri.pdf

Post on 26-Nov-2015

240 views

Category:

Documents

11 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • GKTRK DNEMKIYAFETLER

    Fikri SALMAN*

    i CLOTHS OF GKTRK PERID

    Gktrk Period is of greatimportance in Turkish historyas a period because the word "Turk" wasfrst used n this period. Clothes of Gktrk Period reflect the traditions of that period wth their char-acterictics. No cloth has came down today from Gktrk Period. We eome to leam features of the elothesof that period mainly from statues and wal1 pictures. The most important statues are in Bilge Kagan andKl Tigin Comlex of buildings. Wall pictures, on the other hand, are in Kumtura, Pencikent, Balalk-HillPalace and Afrasyab Palace. According to those figurative deseriptions, we come to 1eam that clothes ofGktrk Period generally consist of long kaftaos. Kaftaos, which are generallyas long as down to theknees, are Cosed by a beit at the waist. Among other parts which complete Gktrk clothes are trausers,long boots, belts and headdresses known as brk

    L ~Anahtar Kelimeler:Gk[rk Giysileri, Tarihi Trk Kyafetleri, Trk GiysileriKey Words: Gokturks Clothes, Historical Turkish Cloths, Turkish Clothes

    GR

    Hun mparatorluu'nundalmasnmteakiben bir sre sonra sahneye ilk: kez Trk admtayan bir devlet olarak Gktrkler kmtr.J Trk taminde nemli bir yer tutan GktrkDevleti 552-745 yl1an arasnda hiikiim srmtr.inli tarihilere gre gebe bir hayattanziyade, belirli bir devlet dzeni anlayn sergileyen) Gktrklerde kyafet biimlerini ele

    alacamz bu almadancelikle, genel anlamda Gktrk tarihine bakmak yararl olacaktr.Gktrk Devleti, 535 tarihlerinde kurulmu olduu kabul edilmekle birlikte 4 bal bulun-

    duklan Juan-juan devletini ortadan kaldrdktan sonra, 552'de tken'i merkez yapmalanylatam olarak tarih sahnesine kmtr.5Byk Hun mparatorluundansonra, Trk kltrn herynden temsil etmesi itibariyle, ikinci byk Trk imparatorluuvasfn kazanmtr.GktrkHakanl, Trk szn ilk defa resmi devlet ad olarak kabul etmekle, btn bir millete adverme erefini kazanmtr. Gktrkler, Dou Sibirya'daki Yakut Trkleri ve batda Ogur

    * Yrd. Do. Dr. Atatrk niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Geleneksel Trk E Sanatlan Blm 2524()-ERZURUM.fikrisalman@hotmail.com1- Hamza GNDODU, Trk Mimarisinde Figrl Ta Plastik, (Yaynlan.mamJDoklora Tezi) istanbul, 1979, s. 27; Glin AN-DARUOLU ve Arkadalar,Trk Dnnyas Klr Atlas: slam ncesi Dnem, stanbul, 1997, s. 28.2 Emel ESN, Trk Kltr Tarihi Asyadaki Erken Safhlar,Ankara. 1985, s. 6;

    htt:p:llwww.utkuhamaraLeomluselessfgokturk.honE.T.ll.06.2oo4.3- Louis LIGETI, Bilinmeyen Asya, Ankara, 1998, s. 200.4- Gktrklerin kuJ\llu tarihi ba. kaynaklara gre M. 542 olarak kabul edilir. Bkz. Glin ANDARLIOOLU ve Arkadalar.Trk Dnyas Kltr Aias): slam ncesi Dnem, stanbul, 1997, S, 28.5- Yaar ORURLU, "Gklrk Devri Keramik sanal zerine Bir Deneme" VI. Ortaa ve Trk Dnemi Kaz. Sonulan ve SanalTarihi Sempozyumu Bildirileri, Kayseri, 2002, s. 299.

    i

  • (Bulgar) Trkleri dndaki, Trk asll btn gruplar kendi idaresinde birletinnitir. 6Bir sre sonra eitli basklar ve nedenlerle dalan Gktrkler, ikinci parlak devirlerini,

    Kutlug Han tarafndan 681 ylnda yeliden kunlmalanyla yaamlardr. 7Bu dnemde Gktrkler, tekrar eski g ve itibarna kavumutur. Bilge Kaan devri

    (716-734), kinci Gktrk Devletiillin en parlak devri olmutur. 745'te Gktrklerin Po-meiKaan8 zamannda yblmas zerine, Uygur Hanedam, byk Trk Hakanl uhtna geerekGktrklerin egemenliine son vermitir. lk kez ~5 Aralk i 893'te Danimarkal bilim adamVilhelm Thomsen tarafndan Kltigin Mezar Kl1iyesi'ndeki kitabenin zlnden sonra,Orta Asya'da bir siyasi teekkm o~arak Gktrk Devleti, Trk dev~eti olarak tescil edilmitir.9

    GKTRK DNEMGYSLERNNDEGERLENDRLMES:Gktrk kyafetleri hakknda son derece snrl olan bilgilerimizi, daha ok Gktrk dnemi

    heykelleriyle birlikte, o dnemde yap~m olan duvar resimlerinden hareket ederek ortaya koy-maya alacaz. Bu deerlendirmelerimizi yaparken de Gktrk dneminden kalan eitlikurganlar ve baz verileri deerlendirmek uygun otacaktr.

    Gktrk anda, yerleik hayatm belirtileri olarak ilk ehirleme hareketleri balyor veOrdubalk, Akbeim, Bebalk gibi ehirler kuruluyor. Hunlara ait kltr buluntulannn ou

    yeraltndan kanlrken, Gktrklere ait kltr buluntularn byk blm yeryznde bulun-mutur. Bunlarn en nemlileri Tonyukuk, Kltigin ve Bilge Kaan abideleridir. Tula Nehrikysnda prensIere ait mezarlarda yaplan kazlar sonucu ele geen kymetli kuma paralarnn

    baz aratrmaclara gre in'den veya ran'dan gctirilmi olma ihtimali bulunmakla birlikte,blgede retilen Trk kumalar olabilecei sav da dnlebilir. Trk devri~e ait en nemliTula mezarlar, Nainte-Sume'deki Hayr Han Da'nda bulunan kurganla, Ungetu ve he-Alk

    Kurganlan'dr. !Oulman Nehri yaknnda bulunan Kudrge KurganL.ar ise M.. m. yy.dan balayan ve

    Gktrk devrine kadar eserlerin bulunduu kurganlar olarak karmza kyor. Kudrgeounlukla Gktrk ana ait bir kltr merkezidir. Bulunan eserler arasnda ipekli atlaskumalar da mevcuttur.!! Burada atlas kuman ilk kez karmza kmas nemlidir. nk

    imdiye kadar ele, geen kumalar, ya dz bezaya tarznda dokunmutu ya da basit dimirglerden olumutu. Oysa atlas (saten) rg, kumaa parlak bir grnt veren nemli birrg eidi olarak ilk defa burada kar~mza kmaktadr. Tekta'da alan kurganlarn birinde

    donmu cesetlere rastlanr. Buradaki erkek cesedin elbisesi kattan oluuyordu. st ksmagiydii elbise koyu Immn, ortadaki yeihmsi, en alttaki de altn sars ipekten yaplmtr.

    12Bunlarn yan sra mezardan gndelik kullanm eyalar da kmtr. Ancak burada sar ipeihdoa~ rengiyle kullanlmas dikkatimizi eker. nk. sar ipek, altn klaptan tarznda dokumayapmaya en yakn materyalolarak Osmanl zamannda ska kullamlmtr..

    Gktrk devrine ait elbiselerin en nemlileri Katanda'da bulunan giysi paralardr. Bu kur-gandaki elbiseleri, ipekli ve krkl olarak ikiye aynnamz gerekir. Prof. Wice bunlar kernhadeilen bir tr Bizans ipekli kuma olarak deerlendirir. !3 Ancak Bahaeddin gel bunlan6- Byk Larousse Szlk ve Ansiklopedisi, C. 9, Gktrklcr Maddesi, s. 4678-4679; http://www.dallog.comldevteder/gok-turk/gokturk .htm ET.! 1.06.2004.7- evket KOSOY, 'Trk Tarihi Kronolojisi" Trkler, C. i, Ankara, 2002, s.891; A'lDARLIOLU, Trk ... s. 37.8- Nihat KAIK.-HasanYILMAZ, Orta Asya-Anadolu G Corafyas TatUl Dalanndan Malazgin.'e, Ankara, 2001, s. 73.9- Yaar ORUHLU, "Orla ve i Asya'da Kaz Ve Atatmnalarda Elde Edilco Matcryale Gre Erken Devir Trklerinde izme"

    Ortaa'da Anadolu: Prof. Dr. Aynur Durukan'a Armaan,Ankara, 2002, s.70.10- Nejat DYARBEKlRL, "slamiyetten nce Trk Sanau" Balangcndan Bugne Trk Sanat,Aukara, 993, s.138.il - GEL, slamiyetten s. 4O.12- GEL, slamiyetten s. 43.

    3- Nejat DYARSAKiRLt, "Trk Sanauma KaynaklarnaDoru" Trk Sanat Tarihi Aratrmalar ve ncelemeleri,stanbul,I969,s. llS.

    i

  • yabanc kaynaklara dayandrarakM.S. VII ve VIII yy. ait in kuma olarak tasnif etmektedir. 14Elimizde kumalarn bir resmi ve grnts olmad iin kesin bir ey sylemek mmkndeildir. Her eye ramen elbiselerin tamamlaycs olan pantolonlarn krklerle sslenmesiTrklere has bir zellik. olarak karmza kyor. Katanda kurgannda ele geen krkl cbbeveya kaftanlar UlUn boylu idiler. Daha ziyade tunik. eklinde ksa olan Hun kyafetleri, yavayava Gktrklerdeki yerleimin etkisiyle olsa gerek, boyda bir uzamayla karmza kyor.Uzun kol1u kaftann kollar da dardr. Adeta yzyllar sonra Osmanl kaftanlarna nclk eder

    tarzdadr. Elbisenin arka robas ve n taraftaki klapas (mostras) krklede sslenmitir. Yakasolmayan elbisenin diki yerleri kaytanla tutturolmutur. Kudirge kurgannda da kenarlarkrklede sslenmi bir prense ait elbiseyle karlanz. Orhun'daki heykeIlere baktmzda

    kaftanlarn uzun boylu olduunu grrz. Fakat bu heykellerde yakalar belirli ekilde kvnkolarak yaplmtr. L~ Gktrkler salarn serbeste brakrlar ve kaftanlarn da sola veya saa

    doru sararak iliklerlerdi. Bu gelenekleriyle atalar Hunlara benzemektedirler.16Kltigin mezar antndaki memer heykeller inli sanatlarca allm olabilirdi. Fakat t

    heykeller Gktrk portre sanatn yanstacak kadar Trk zeiklerini arz etmektedir.Dolaysyla heykelleri Trk sanatlarnn yapmas kuvvetli ihtimaldir. Bu heykeer zamanlaparalansa da bize uzun etekli, bol bedenlere sahip Gktrk kyafetleri hakknda yeterli bilgivermektedir. "in kaynaklarnn belirttiine gre Gktrklerin kaftanlar soldan saa

    kapanyor, salar serbest braklyordu." 17 Fakat bu kuraln kesin olmad, eitli Gktrkheykeerinde ve duvar resimlerinde, saa veya sola kapanr tarzda olduu da grlebilmekte-dir.

    Kltigin mezar antlarndaki heykeller Gktrklerin kyafetieri asndan paha biilmez nite-liktedir. Benzer kyafetler Orta Asya Trklerince bugn bile giyilmeye devam etmektedir.Gktrk yaztlarnda Bilge Kaan ve K1tigin, inliler hakknda bilgi verirken "Sab sig,

    ags ymak ermi" ibaresini kullanmlardr. Yani "(in 'in) sz tatl ve as yumuak"anlamndadr.Bahaeddin GEL bunu aklarken "in'in hediyesi ekici imi, as (ipeklileri)yumuak" olarak deerlendirir. Adan maksat, ipekli kumatr ve ayn ibare Osmanl dne-minde XV. yy yazma eserlerinde de kuanlmtr. Hunlarda ve Gktrklerde a sz "para"ve "ipekli kuma" manasnda kuanlm, bu gelenek Osmanl dnemine kadar dasrdrlmtr. IR Fakat Osmanl ve Seluklu dnemlerinde para yerine deil, sadece ipeklikuma anlamnda kullanlmtr.

    Gktrk kumalar hakknda elimizde fazla buluntu olmay, bilgilerimizin kstl kalmasnaneden olmaktadr. Hun kurganlarndaki malzeme okluunu, pek ok kurgann sularla dolup

    donmasna borluyuz. Gktrkler dnemindeki kurganlarn bir ksm Hun kurganlaryla aynblgelerde yer almaktadr. Yalnz bulunan eserlere baklarak, bunlarn hangi dnemlere aitolduklan belirlenebilmektedir. Kyafet trlerini ise yukarda zikrettiimiz birka buluntunun

    dnda Gktrk heykeerinden bakarak deerlendirmeye alacaz.

    14- GEL, slamiyetten... s. 152-154.15- DYARBEKRLi. slamiyetten ... s. 56.

    6 UGETI, Bilinmeyen... s. 200.17- Oktay ASLANAPA, Trk Sanat-I, stanbuL. 1984. s. 9.

    8- Bahaeddin GEL, Trk Kltr Tarihine Gjri, Ankara. 99, C. 5, s. 392.

    i

  • HEYKELLER VE DUVAR REsMLER IIGINDA GKTRK GYSiLER:Hun devrinin sanat unsurlar esas itibariyle Gktrk dneminde de devam