gÜÇlendİrİlmİŞ yiĞma yapinin performansinin …

Click here to load reader

Post on 27-Nov-2021

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

YÜKSEK LSANS TEZ
Enstitü Bilim Dal : YAPI
Mays 2019
YÜKSEK LSANS TEZ
Enstitü Anabilim Dal NAAT MÜHENDSLG
Bu tez Q8:9: ?}J tarihinde aadaki jüri tarafndan oybirlii / oyço1'1uu ile kabul edilmitir.
A \ u ' 1Jr.DJ· v• \·····n .P.·' ff(__
.. T.YJ.'Ar..o u'M
Tez içindeki tüm verilerin akademik kurallar çerçevesinde tarafmdan elde edildiini,
görsel ve yazl tüm bilgi ve sonuçlarn akademik ve etik kurallara uygun ekilde
sunulduunu, kullanlan verilerde herhangi bir tahrifat yaplmadn, bakalarnn
eserlerinden yararlanlmas durumunda bilimsel normlara uygun olarak atfta
bulunulduunu, tezde yer alan verilerin bu üniversite veya baka bir üniversitede
herhangi bir tez çalmasnda kullanlmadn beyan ederim.
enol LBASAN
Dal’nda Yüksek Lisans Tezi olarak gerçekletirilmitir.
Yüksek Lisans Tezi olarak sunulan bu çalmada yma yaplarn performans analizi,
güçlendirilmesi ve örnek bir yma yapnn incelenmesi hedeflenmitir.
Tez çalmalarmda desteini esirgemeyen deerli hocam ve tez danmanm Sayn Prof. Dr.
Ahmet Celal APAY‘a sonsuz teekkürlerimi sunarm.
Tüm hayatm boyunca yanmda olan ve beni bu güne getirmek adna hiçbir fedakârlktan
kaçnmayan aileme sonsuz ükranlarm sunarm.
ii
ÇNDEKLER
EKLLER LSTES .............................................................................................. viii
TABLOLAR LSTES .............................................................................................. x
ÇZELGELER LSTES ......................................................................................... xi
1.3. Ta Yma Yaplar (Kargir) ........................................................................ 5
1.3.1. Ta duvar örgü biçimleri................................................................ 6
1.6. Literatür Çalmalar ................................................................................. 9
2.2. Yma Binalarda Belirlenen Hasarlarn Sebepleri ................................. 15
2.3. Yma Binalardaki Hasar ekilleri ........................................................ 15
2.4. Yma Yaplarda Deprem Hasar ve Seviyeleri ..................................... 16
iii
BÖLÜM 3.
3.1. Yma Yapda Ufak Çatlaklarn Onarm ............................................... 20
3.2. Çimento erbeti Kullanarak Onarm ..................................................... 21
3.3. Çimento Enjeksiyonu Kullanarak Onarm ............................................. 21
3.4. Epoksi Reçineleri ................................................................................... 21
3.6. Svama Kullanarak Onarm ................................................................... 23
BÖLÜM 4.
4.1. Yma Yapda Duvarlarn Güçlendirilmesi ............................................ 24
4.2. Yma Yaplarda Temellerin Güçlendirilmesi ....................................... 26
4.3. Yma Yapnn Bütünün Güçlendirilmesi .............................................. 26
BÖLÜM 5.
5.1. Genel Kurallar........................................................................................ 28
5.2.1. Normal gerilmeler ....................................................................... 30
5.2.2. Kayma gerilmeleri ....................................................................... 31
5.3. Tayc Duvarlar .................................................................................... 32
5.4. Tayc Duvarlarn Kalnlk ve Toplam Uzunluu ................................ 33
5.4.1. Tayc duvarlarn en büyük desteklenmemi uzunluu ............ 34
5.4.2. Tayc duvar boluklar ............................................................. 35
5.5. Lentolar, Hatllar ve Döemeler ............................................................. 36
iv
BÖLÜM 6.
6.1. Mecut Yma Yapnn Deprem Açsndan ncelenmesi ......................... 38
6.1.1. Yapnn özellikleri ....................................................................... 38
6.1.3. Binann tayc sisteminin yma binalar için depreme dayankl
tasarm kurallar açsndan deerlendirmesi ................................ 40
6.1.4. Yma duvar gerilmelerinin hesab ............................................. 42
6.1.5. Tayc duvar malzemesi ........................................................... 42
6.1.6. Duvar malzemesi dayanmlar ..................................................... 42
6.1.7. zin verilen en küçük tayc duvar kalnlklar .......................... 43
6.1.8. Tayc duvarlarda toplam uzunluk snr ................................... 43
6.1.9. Tayc duvarlarn en büyük desteklenmemi uzunluu ............ 44
6.1.10. Tayc duvar boluklar ........................................................... 45
6.1.11. Yatay hatllar .............................................................................. 47
6.1.12. Düey hatllar ............................................................................ 48
6.2.2. Düey gerilmelerin hesab ve kontrolü........................................ 50
6.2.3. Kesme gerilmelerin hesab ve kontrolü ....................................... 52
6.3. Mecut Yma Yapnn Güçlendirilmesi ................................................. 59
6.3.1. Uygulama detaylar ..................................................................... 61
BÖLÜM 7.
SONUÇ .................................................................................................................... 74
KAYNAKLAR ......................................................................................................... 75
EKLER ..................................................................................................................... 78
Ed : Elastisite modulü
Fdi : i’inci kata etkiyen edeer deprem yükü
Vt : Deprem dorultusunda binaya etkiyen edeer deprem yükü
Ft : Binann N’inci katna (tepesine) etkiyen ek edeer deprem yükü
Wi : Binann i’inci katnn, hareketli yük katlm katsays kullanlarak
hesaplanan arl
Hi : Binann i’inci katnn temel üstünden itibaren ölçülen yükseklii
W : Binann, hareketli yük katlm katsays kullanlarak bulunan toplam
arl
I Bina Önem Katsays
Mrp : Yma duvar moment tama kapasitesi
ΣMr : Yma duvar üzerine gelen toplam hesap momenti
ΣMd : Yma duvarn toplam moment tama kapasitesi
Vd : Yük katsaylar ile çarplm düey yükler ve deprem yüklerinin ortak
etkisi altnda hesaplanan kesme kuvveti
Vr : Yma duvar kesitinin kesme dayanm
FT : Yaln tula duvar krlma yükü
vii
FF : GFRP ile güçlendirilmi duvar krlma yükü
Ee1 : Betonarme perde ile güçlendirilmi duvar edeer elastisite modulü
Ee2 : GFRP ile güçlendirilmi duvar edeer elastisite modulü
EB : Betonarme perde elastisite modulü
ET : Yma tula elastisite modulü
τem : Kayma emniyet gerilmesi
µ : Sürtünme katsays
viii
ekil 1.2. Örnek yma ahap yap........................................................................... 3
ekil 5.2. Planda duvar boylar için snrlar ............................................................. 35
ekil 5.3. Planda duvar boluklar için snrlar ........................................................ 36
ekil 6.1. ncelenen yma yap ............................................................................... 38
ekil 6.2. ncelenen yma yapnn ön cephe ........................................................... 39
ekil 6.3. ncelenen yma yapnn arka cephe ........................................................ 39
ekil 6.4. Deprem dorultusundaki tayc duvarlar. .............................................. 44
ekil 6.5. Planda duvar boylar için snrlar ............................................................. 45
ekil 6.6. Planda duvar boluklar için snrlar ........................................................ 47
ekil 6.7. Planda duvar boluklar için snrlar ........................................................ 49
ekil 6.8. Mevcut yma yap kat plan ..................................................................... 50
ekil 6.9. Mevcut yma yapnn duvar yönleri ....................................................... 54
ekil 6.10. Mevcut yma yap güçlendirme kat plan............................................. 60
ekil 6.11. Mevcut yma yap güçlendirilmi üç boyutlu ...................................... 60
ekil 6.12. Mevcut yma yapnn üç boyutlu deplasmanlar (G+Q+DEPREM) .... 62
ekil 6.13. Mevcut yma yapnn güçlendirilmi üç boyutlu deplasmanlar
(G+Q+DEPREM) .................................................................................. 63
ix
x
TABLOLAR LSTES
Tablo 5.1. Duvar malzemesi ve harç snfna bal olarak duvar basnç
emniyet gerilmesi .................................................................................... 29
Tablo 5.3. Narinlik oranna göre düey yük emniyet gerilmelerinin azaltlma
miktarlar ................................................................................................. 30
Tablo 5.5. Tayc duvarlarn en küçük kalnlklar................................................. 34
Tablo 6.1. zin verilen en çok kat says ................................................................... 40
Tablo 6.2. Tayc duvarlarn en küçük kalnlklar................................................. 43
Tablo 6.3. Serbest basnç dayanm bilinmeyen duvarlarn basnç emniyet
gerilmeleri ................................................................................................ 43
Tablo 6.4. Narinlik oranna göre emniyet gerilmeleri için azaltma katsaylar ........ 43
Tablo 6.5. Binalar için bilgi düzeyi katsaylar ........................................................ 51
Tablo 6.6. Duvarlarn çatlama emniyet gerilmesi .................................................... 53
Tablo 6.7. Mevcut yma yapda kayma rijitlik merkezinin hesab ......................... 55
Tablo 6.8. Mevcut yma yapda duvarlara gelen kesme kuvvetlerinin ve kayma
gerilmelerinin hesab ............................................................................... 57
xii
ÖZET
Anahtar Kelimeler: Yma yaplar, Performans, Güçlendirme, Örnek bir yma yap.
Yma yaplar meydana getiren ta, tula gibi malzemelerle, tayc modeli oluturan
yaplara yma yap denir. Ülkemizde daha çok yma yaplar özellikle krsal
bölgelerde karmza çkmaktadr. Geleneksel ve tarihi yaplar çounlukla yma yap
olarak ina edilmitir. Yma yaplarn tercih edilme sebebi, yerel malzemelerden
basitçe ina edebilmesi ve düük maliyet olmalardr. Bu çeit yaplar, genellikle yeterli
mühendislik bilgisi olmas gerekmeyen yönetmeliklere baklmadan geliigüzel olarak
yaplmaktadr. Süneklilikleri düük olmasnn sebebi ise, yma yaplar meydana
getiren tula ve harç gibi gevrek malzemelerin kullanlmasdr. Yma yaplarn,
betonarme yaplara oranla, deprem enerjisini tüketebilme kapasiteleri çok düüktür.
Yma yaplarn Türkiye’de sklkla kullanlmasndan dolay, yma yaplardaki hasar
biçimlerinin tespit edilip ve gerekli tedbirlerin alnmas gereklidir.
Dünyann pek çok ülkesi ve Türkiye’de, bilhassa krsal kesimlerde yma yaplarn
belirgin olarak kullanlmalarnn sebebi, yma binalarn basit yaplabilmeleri, yöresel
inaat malzemelerin deerlendirilmesi, kullanlan malzemelerin ucuz olmas, bu
yaplarnn çok çok eskiden beri yaplyor olmalardr.
Yma yaplar, günümüzde yapm yava yava azalmaktr. Fakat yma yaplar hala
kullanlmaktadr. Yap türü olarak karkas tayc yaplardan fakl olarak, yma
yaplarn duvarlar taycdr.
Bu çalmada öncelikli olarak mevcut bir yma yap ele alnarak, inceleme si
yaplmtr. Daha sonra bu yapnn yönetmelie göre riskli olup olmad konusunda
hesaplamalar yaplmtr. Bu hesaplamalar sonucunda yma yapnn yönetmelie göre
riskli yap olduu karmza çkmaktadr. Riskli çkan yma yapy güçlendirme
yaplarak tekrardan performans analizi yaplm olup, bu performans analiz sonucunda
yap, artk riskli yap kapsamna girmemektedir.
xiii
STRUCTURE
SUMMARY
structre
Stone, bricks and similar materials that form masonry structures are called masonry
structures. In our country, more masonry structures are encountered especially in rural
areas. Traditional and historical buildings are mostly made of masonry.
The reason why masonry structures are preferred is that they can simply build from
local materials and they are affordable. These types of structures are usually carried
out randomly, irrespective of the directives that do not have sufficient knowledge of
engineering. The reason for their low ductility is the use of brittle materials, such as
bricks and mortar, that form masonry structures. The capacity of masonry structures to
consume earthquake energy compared to reinforced concrete structures is very small.
Taken up the form of damage to masonry structures that are frequently used in masonry
construction, Turkey and the necessary measures must be provided.
The world's many countries and Turkey in particular rural areas in masonry structures
significantly the use of reason can do simple masonry buildings, evaluation of local
building materials, cheap being the materials used are not of masonry structures is
done very, very long time.
Masonry structures, nowadays construction is gradually decreasing. However,
masonry structures are still used. Different from carcass-bearing structures as the
building type, the walls of the masonry structures are carriers.
In this study, an existing masonry structure has been examined and the study has been
carried out. Afterwards, calculations were made whether the structure was risky or not
according to the direction of the directive. As a result of these calculations, the
structure of the masonry structure is seen as a risky structure. The performance analysis
was performed by reinforcing the risky masonry structure and as a result of this
performance analysis, the structure no longer falls within the scope of risky structure.
BÖLÜM 1. GR
1.1. Yma Yaplar
Genel olarak yma bina duvarlar, tayc duvar birimleri ile ina edilen yap olarak
tanmlanabilir. Yma binalarn tayc sistem elemanlarn döemeler, bunlarn
mesnetlendii hatllar, tayc duvarlar ve tayc duvarlarn temelleri olutururlar.
Yma yapy meydana getiren kerpiç, ta, tula, harç gibi malzemelerin basnç
dayanm fazla, çekme dayanm azdr. Bunlar basnç ve çekme tesirinde olduklarnda
yok denecek kadar deformasyona maruz kalrlar. Zeminde oluan farkllklardan veya
deprem kuvvetleri sebebiyle meydana gelen çekme gerilmelerini karlayamazlar
(Batur, 2006).
2
Duvarlar, yma yaplarda, ayrc ve tayc fonksiyonuna sahiptir. Yma yaplarda
duvarlar hacimleri meydana getirir ve ayn zamanda yma yap fonksiyonu gerei,
meydana getirilen iç ksmlarn bölerler.
Yma yap duvarlarnda, duvarn tayc olmas sebebiyle, duvarlardaki tüm hasar
çeidi, direk tayc modele etki yaparlar.
1.2. Ahap Yma Yaplar (Çany Yaplar)
Ahap yma, yatayda olacak ekilde üst üste konularak dizilen tayc ahap
unsurlarla yaplan yap modelleridir.
Ahap yma modellere ahap çany ismi de kullanlmaktadr. Bu model çok eski bir
modeldir. Ahabn kolay ve ucuz olmas sebebiyle her yerde kullanlr.
skandinavya, Rusya, Sibirya, sviçre, Kanada, ABD'nin kuzeyi, Japonya gibi
ülkelerde ahap yma yap tarzlar neredeyse ayndr. Bazlarnda bu yaplar belirgin
bir gelenek meydana getirmitir, bazlarnda ise yerel ve halk mimarl hudutlar
içinde kullanlmas gereken bir teknik olarak kalmtr. Ülkeler arasnda Türkiye
1950’den bu yana ahap yma modelini kullanmaktadr.
Ahap yma yöntemin en belirgin ve sade ekli, birbirlerinin üzerine oturtulmasyla
yüzeyi hafiften temiz yaplm ahap kütüklerden yarm geçmeli olarak
oluturulmaktadr (Can, 1992).
Türkiye’de var olan bir ahap yma yap ele alnm ve srayla aadaki prosedürler
göze çarpmtr:
kütük duvarlar konulmaktadr.
3
Temel üstüne konulacak evvel kütük srasnn temel üstüne ankraj yapmas ve
nemden muhafaza etmesi nedeniyle alnmas gereken tedbirler uygulanmaldr.
Kütük dizileri üst üste eklenirken, d kaplar ve pencereler de planda belirtilen
yerlere konulmaktadr. Pencere ve kaplarn kütük duvar ile balant
konumlarna, su ve hava deflektörleri konularak izolasyon salanmak gerekir
(Kanberolu, 1997).
Ormanlar fazla olan ülkeler sklkla ahap yma yaplar kullanrlar. Duvarlar aaç
gövdelerini üst üste konularak meydana getirirler. Köelerinde aaç kesitleri yarm
olacak ekilde kesilerek üst üste konulur. Aaçlardan daha iktisat yapabilmek için aaç
gövdelerinin kalaslar biçiminde kesilmeler yapp kullanma imkan doar.
Yma ahap yaplarda, kargir yma modelde yaplan bodrum kat ya da subasman,
kotu üstüne yerletirilir. Çounlukla 2-3 kattan çok yüksek yaplarda uygulanamaz.
ekil 1.2. Örnek yma ahap yap (http://www.google.com)
4
Memleketimizde, bilhassa Dou Karadeniz bölgesindeki iklim ve bitki örtüsü
sebebiyle yüzyllardr gelimi bir ahap yapm modeli uygulanmaktadr. Yap, ahap
hatllarn ya da üstün körü düzgün yaplm kütüklerin köelerde açlan ve boaz
olarak isimlendiren kertikler aracyla birbirinin üstüne konularak meydana getirilir.
Bakaca bu hatllar sübek ad verilen aaç çivilerle destek yaplmaktadr.
1.2.1. Yma ahap yaplarda tayc modeller
Ahap yaplarn tayc yöntem unsurlar yük iletimi kabul edilmesinden türlü
snflara bölünmütür:
Çat tayc unsurlar: Genel olarak beik ya da oturtma çat namna yaplan çatlarda,
tayc unsur namna ahap kiriler, dikmeler ve gergi kullanlmaktadr.
Döeme-kiri unsurlar: Daimi ve hareketli yükler tesirinde olan döemenin
kaplamalar ikincil kirilere, ikincil kiriler ise esas kirilere mesnet yaplmaktadr.
Merdivenler: Geleneksel ahap yaplarda merdivenlerin deiik uygulamalarna denk
gelmek mümkündür. Bu yaplardaki merdivenler, kimi zaman kendileri ayr bir
tayc yönteme sahip olarak yaplmlar, kimi zaman da kat kirilerine mesnet
yaplarak yap tayc yönteminin bir parças olmutur.
Duvarlardaki tayc unsurlar: Bu unsurlar, kullanlm ahap yap yöntemine binaen,
yatayda düzenlenmi kütük gibi ahap unsurlar, düeyde düzenlenmi dikmeler, yatk
düzenlenmi unsurlar (payandalar, diyagonaller) ve panel duvarlardan yaplmaktadr.
Temeller: Yma ahap yap temelleri çounlukla kargir bir zemin kat veya zeminden
balayarak makul yükseklikte oluan kargir duvarlar yapmaktadr.
Yma ahap yaplarn temelinde ahap unsurlar da kullanmaktadr. Sertlii artran ve
suyun altnda çok fazla kalnca talama hususiyeti oluan kestane aac, bu amaçla
temellerde tercih edilmektedir.
Tayc yap unsurlar doal ta, kumta, tula gibi bloklarla tertiplenmi yma
kargir yaplar, d tesirlere dayanabilen malzemelerle yapldndan, bu zamana denk
yklmadan durabilmitir. Gevrek malzemelerle yaplan yma yaplar, yma kargir
yaplardr ve bu yaplarn süneklilikleri düüktür.
Kargir yaplar, doal talarn üst üste konularak meydana getiren ilk yma yaplardr.
Beeriyet, en mühim ve gösterili yaplarn tatan oluturmutur. Bunlara Msr’daki
Piramitleri örnek verebiliriz. Piramitlerde ortalama arlklar 2,5 ton olan iki milyon
ta kullanlm ve 20. yüz yla dek, dünyann en yüksek yaplar konumunu
üstlenmilerdir.
yarklara sebep olur. Temel inaata balamadan önce zemin düzenlemeleri yaplr,
daha sonras 15-20cm kalnlnda kum serilir ki, bu yap Anadolu’da geleneksel
olarak kullanlr.
6
1.3.1. Ta duvar örme ekilleri
Toprakla örme,
Köseli talar ile harç olmadan örme,
Poligonal olarak örme,
Kesilmi birimlerle harç olmadan örme.
1.4. Tula Yma Yaplar
Tulann tarihsel olarak varl10.000 yl hatta 12.000 yl evveline dek uzanmaktadr.
Babil’de, Msr’da, spanya’da, Güney Amerika’da, Hindistan’da ve tüm yerlerde
kullanlm olan tulalar çamurdan veya kilden meydana gelen ve Güne’te kurutulan
tulalardr. Çamur harç ile örülmü puro biçiminde meydana getirilen tulalardr. El
ile yaplan tulalarn kalba konmaya braklmalar MÖ 3000’li yllara dayanmaktadr.
Avrupa’da tulann yaplmas, Romallar döneminde ortaya çkmaktadr.
7
Killi toprak ve balçn, kaolin’in veya baz yönden bunlarn içinde bulunduran
topraklarn kartrlp lüzum gördüünde su, kum, ezilmi tula veya kiremit tozu, kül
gibi katk maddeleriyle harmanlayp biçimlendirildikten sonra frna atmasyla
meydana getirilen bir yap malzemesinin ad tuladr.
Güne altnda bekletilerek kurutulan kerpiçten meydana gelmi tulalar, yaa kart
mukavemeti sahip deilken, günümüzde 1000°C’de yaklarak dayanm yükseltmitir.
Bahsi geçen tulalarn temel malzemesi kilden olumaktadr.
Tulay meydana getiren malzemenin nitelii, tulann örülme biçimi, balant yapan
harç ve tulann güzel frnlanp frnlanmad, tulann dayanmna tesir eden
etkenlerdir.
Betonarme yaplar depreme kar, tuladan yaplm yma yaplara nazaran çok fazla
dayankldr. Katman ve kristalli bir yaps yok olan tula ve harçtan meydana gelen
yma yap unsurlarnn, süneklik göstermesi imkanszdr. Bundan dolay yma yap
8
olarak 1. derece deprem bölgelerinde en fazla iki katl yap yaplabilir. Yma yaplar
2. ve 3. derece deprem bölgelerinde kat saylar en fazla üç kat, 4. derece deprem
bölgelerinde kat saylar en fazla dört kat yaplabilir. ayet istenirse bodrum katta
yaplabilir. Tula yma yaplarn, sadece konut olarak ina edilmesi lazmdr. çinde
fazla insan barndran salk evi, cami, okul, iyeri gibi gayeli yaplar olmamas
gerekir.
olmutur. Kerpici meydana getiren killi topran, temel malzemesi saz ve kamtr.
Mezopotamya ve Nil vadilerinde kerpiç, binlerce yl yap malzemesi olarak
kullanlmtr.
Harc oluturan kum ve çakl birlemesini, çimento ve kireç salar ama kerpicin esas
birleimini salayan, içinde var olan kildir.
ekil 1.5. Örnek yma kerpiç yap (http://www.google.com)
Malzemenin dayanmn yükseltmek amacyla kerpiç harcnn içine kimi katk
maddeler konulmutur. Bunlar;
Aaç türünden malzemeler: Ahap elyaf, tala, aaç dallar, çam ineleri...
Mineral ve ta türünden malzemeler: Çakl, ta, kum veya tula krntlar, kaya
krntlar...
yapnn bozulmalarna sebep verdii bilinmektedir. Bu sebeple, yapda stabiliteyi
yükseltmek amacyla mineral ve ta türünden malzemeleri killi topraa eklemek daha
doru olur.
çok daha basit elde edilip üretilmesidir.
Bununla birlikte daha salkl bir malzemeye sahip olmas, duvarlarn sy toplama
yapp muhafaza etmesi, ses yaltmna sahip olmas, yangna dayanabilirlii, mühim
etkenlerdir.
malzemenin yapsnda deiimleri hzl bir ekilde meydana getirir. Bu sebeple kerpiç
duvarn temelinin çabuk bozulmasna denk gelir. Kerpicin ömrü su demedii sürece
çok uzundur.
Sallo (2005), yüksek lisans tezinde ele alnan Buldan Göüs Hastalklar Hastanesi'nin
1950'li yllarda yma yap olarak ina edilmi olup bu yma yapnn mevcut durumu
ile püskürtme beton ile güçlendirilmi durumunu SAP 2000 programnda analiz ederek
sonuçlar karlatrmtr. Yma yapnn rölevesi çkartlarak mevcut durumu 1998
Afet Yönetmeliinin yma yaplarla ilgili hükümleri esas alnarak deerlendirme
yaplmtr. Yma yaplarda en zayf nokta köe noktalarnn olduunu yerlerde
10
duvarlarn konulmas yma yapnn dayanmna olumlu katks olduu görmütür.
Düzlem d kuvvetler karsnda bir nevi döeme davran sergilenmesi ve düzlem
d deplasmanlarn azald tespit edilmesi baz duvarlarda uygulanan 10 cm
kalnlndaki hasr donatl betonarme güçlendirme kabuunun uygulanmasndan
dolaydr. Püskürtme beton ile güçlendirme yaplan mevcut yma yapnn rijitliini
arttrdn ve ayn zamanda duvar kesme dayanmlarn yeterli düzeye çkarmas baz
duvarlarn püskürtme beton uygulamas ile güçlendirilmesi öngörülmütür.
Batur (2006), lisans bitirme tezinde, yma yap elemanlarnda meydana gelen
gerilmeleri hesap etmesi yma yaplarn depreme kar gösterdii reaksiyonlardan
yola çkarak yapmtr. Yma yapnn modellenmesi seçilen deprem bölgesine göre
yaplm ve belirlenen duvar, döeme ve hatl kalnlna göre bina arl hesaplanp
binaya gelen deprem yükleri bulunmutur edeer deprem yükü metoduna göre. Gelen
yüklere kar duvarlarda meydana gelen gerilmeler bulunarak emniyet gerilmeleriyle
karlatrlmtr. Yma yap duvarlar üzerinde yaplan tahkikler sonucunda
modeldeki tayc duvarda yatay veya düey yüklerden dolay meydana gelen
gerilmeler emniyet gerilmesinin altnda olduu görülmütür.
Ediz (2006), yüksek lisans tezinde ele alnan yma yap modeli güçlendirme
yapmadan önce harman tulalar ile örülmü model tula duvarlar, güçlendirme
yaptktan sonra kendiliinden yerleen beton ve standart beton ile yük altndaki
davranlarn aratrmtr. Deneysel çalmalarn sonucundaki verilerden deiik
serilerde üretilen model tula duvarlarn sonuçlar karlatrlarak inceleme
yaplmtr. Bu karlatrma sonucunda; yaln duvar numunelerin takviye edilmi
duvar numunelerine göre az daha düük olan krlma yüklerinde bile parçaland,
normal betonun tula duvar numunesi ile olan aderansnn, kendiliinden yerleen
betona göre çok daha az olduu görülmütür. Ayrca donatl kendiliinden yerleen
betonla takviye edilmi numuneler ile donatsz kendiliinden yerleen betonla takviye
edilmi model tula numunelerine göre, yük tama kapasiteleri ortalama % 28
orannda, gerilme deerleri % 25 orannda artt tespit edilmitir. Polipropilen
liflerinin tama ve gerilme kapasitesine çok fazla bir etkisinin olmad sonucuna
11
hasarl numunelere göre ortalama % 6 orannda daha fazla yük tama kapasitelerinin
olduu, ortalama % 5 orannda göre daha fazla gerilme kapasitelerinin olduu tespit
edilmitir. Bu sonuca göre epoksi malzemesinin, duvar yüzeyinde kendiliinden
yerleen beton ile aderansn olumsuz yönde etkilediini göstermektedir. Hasarsz
numunelerin, hasarl numunelere göre ortalama % 34 orannda daha fazla deplasmana
sahip olduklar tespit edilmitir. Yaplan deneyler sonucunda yaln model tula duvar
numunelerinin çounun yükleme ekseni dorultusunda krld görülmütür.
Kuran (2006), yüksek lisans tezinde ele ald uç boyutlu tek katl bir yma yapy bu
yma yap düey delikli tuladan yaplm olup bu yapy sarsma tablasnda test
ederek önce hasar vermi, ardndan hasarl yapy, dört farkl türde düzenlenen çelik
eritlerle rehabilitasyonunu yaparak tekrar test etmitir. Deney sonuçlarn
kullanlarak, çelik eritlerle rehabilitasyonun; periyot, sönüm oran, rijitlik, dayanm,
sönüm oran ve enerji tüketimi üzerinde etkileri ortaya konularak deerlendirilmitir.
Yaplan çalmalar sonucunda, uygulanan rehabilitasyon teknii, ayn yatay kuvvetler
altnda çatlaklarn geliimini önemli ölçüde snrlad ortaya koymutur. Diyagonal
çelik eritler rehabilitasyonun hasarl yma yaplar için önemi hasarl yma yapnn
kat döemelerini birbirine balanmas olduunu belirtilmitir. Yma yapda devrilme
engellenmi ve yükleme dorultusunda tayc duvarlarda kesme çatlaklarnn
geliimi engellemi çelik erit düzenlemesi sayesinde. Gelitirilen bu güçlendirme
teknii sayesinde hasarl yma yaplarda yeterli deprem güvenlii bulunmayan yma
yaplarn güçlendirilmesi için de kullanlabilir olduu belirtilmitir. Çelik elemanlar
deney yapsna balayan birleim detaylarnn yatay kuvvetleri baaryla
karladklarn yaplan tüm deneylerde görülmütür. Ayn zamanda düey çelik eritler
sayesinde dik duvarlardaki çatlaklar engellenmesinde ve duvarn düzlem d
hareketini önemli ölçüde snrlad görülmütür. Son olarak da tüm deney yaplarnn
sönüm orannn artan yatay kuvvettin artmasyla beraber artt ve yine enerji
tüketimlerinin artan kuvvetle beraber artt gözlemlenmitir.
Onar (2007), yüksek lisans tez çalmasnda yma yap duvarlarnda kullanlan tula
duvarlarn CFRP erit ve dokuma malzemesi kullanarak güçlendirilmesinin duvar
12
ilk aamasnda yma yaplarda oluan hasar çeitleri ve sebepleri incelenerek,
güçlendirme kavram ile yma yaplarn güçlendirme yöntemleri aratrlmtr.
Sonraki aamada ise tula duvarlarn CFRP erit ve dokuma malzemesi kullanlarak
güçlendirilmesinin duvar davran ve dayanm üzerindeki etkisi incelenmitir. Ele
alnan model tula duvarlar üzerine bir dizi deneysel çalma yaplarak
oluturulmutur. Tulandan örülmü duvarlarn düzlemi içerisinde, yatay ve düey
yüklerin bilekesi olan ve bileenler ile 45°’lik aç yapan tek eksenli basnç kuvveti ile
yüklenmitir. Yaplan çalmalar sonucunda, dokuma CFRP ile yaplan
güçlendirmenin en yüksek dayanm gösterdii, erit (lamine) CFRP ile yaplan
güçlendirmenin ise tula duvar dayanmnda önemli ölçüde art gösterdii, model
duvarlarn yer deitirmeleri önemli ölçüde art göstermitir.
Ersuba (2008), yüksek lisans tez çalmasnda dinamik bir deney düzeneinde
yaplan çalmalarnda yma yaplarda uygulanabilecek ekonomik yöntemlerin,
deprem dayanmna olan katksn ele alm ve karlatrmalar yapmtr. Dinamik
yükleme yapabilmesi için basitletirilmi bir sarsma masas yapmtr. Bu dinamik
yükleme masasnda deney çalmalarnda, 1/10 ölçeinde tek odal bir yap modeli
oluturmutur. Yaplan deneyler sonucunda; duvara uygulanan CFRP ile duvarn
gerilme ylmas olan bölgelerinin ve köelerinin sarlmas sonucu yapy meydana
getiren bloklarn balants salanarak birbirlerine yük aktarma kapasitelerinin artt
ve yapnn düük olan eilme ve kesme kuvvetlerine kar performansn arttrarak
daha sünek bir davran ortaya koyduunu gözlenmitir. Dier bir numunede ise çelik
saç levha ile modellendiini ve duvar yüzeyine ince çelik levha uygulamas
denenmitir. Denemede numune yklmadan önce referans numunenin 1.4 kat kadar
bir yatay ivmeye maruz kaldn görmütür. Yapnn eilme ve kesmeye kar
sünekliin ve dayanmnn artmasn, duvarn içine ve dna konulacak levhalarn
belirli aralklarla duvarn delinmesiyle oluacak boluklardan birbirine
kaynaklanmasn çelik levha uygulamasndan dolay olduunu söylemitir. Model
olarak ele alnan yapy hasr çelik uygulamasnn duvar köelerinden ve köe birleim
noktalarnda hasr çelik ve üstüne sva uygulamas modellenmi ve referans
numunenin 1.7 kat kadar bir yatay yüke dayanarak yklmtr. Yaplan güçlendirme
13
teknii ile yapda daha fazla sayda çatlak daha büyük bir alanda meydana geldii için
yapnn enerji tüketme kapasitesinin de artt göstermitir. Sonuçta bu tez
çalmasnda, yaplan güçlendirme tekniklerinin en az % 50 lik bir dayanm artn
ortaya koyduunu belirtilmitir.
BÖLÜM 2. YIMA YAPILARDA HASARLAR
Türkiye’nin iki aktif deprem kua ortasnda bulunmas sebebiyle, Ülkemizde var
olan tüm yaplarn, yönetmelik ve hesap kaidelerindeki lüzumlu hassasiyetin
gösterilmesi zorunludur. Deprem riskine sahip olan Ülkemizin, DE aratrma
verilerine göre deprem korkusuyla yaayan nüfusumuz, %95’tir. Daha önceki
çalmalarda ve son 60 yl içinde 60 binden çok vatandamz ölmütür 23000 kii
yaralanm ve 400.000’den çok binamz hasara maruz kalarak yok olmutur. Bunun
maddi zayi aratrdnda son on ylda memleketimizin parasal açdan zayi 20 milyar
$ seviyesindedir.
Türkiye’de büyük ve küçük depremlerin en çok zarar verdii binalar yma yaplardr.
Bu sebeple can kayplarnn çok büyük bir ksm bu tür yaplarda olumaktadr. Parasal
açdan gücü yetersiz olan insanlarmz, yma yaplar ya yapar ya da yaptrrlar. Bu
da genellikle fazla gelimemi ve krsal kesimlerimizde vardr. DE aratrma
verilerine göre stanbul, Ankara, zmir, Adana gibi gelimilik gösteren
büyükehirlerimizde var olan yma yaplarn bu ehirlerdeki toplam yap saysna
nispeten %40-45 düzeyindedir. Bu saylarn giderek yükseleceini farz edilmektedir
Türkiye genelinde (www._Spim_netcat).
2.1. Yma Yaplardaki Hasar Sebepleri ve ekilleri
Yma binalarda kullanlan ta, briket, tula gibi malzemeler ve bunlarn ba
seviyeleri, yatay ve düey derz biçimleri, malzemelerin ve tayc unsurlarnn
davranlar, çözümleme ve yapm kaidelerine özen gösterilmelidir. Duvarlar yma
yaplarda tayc olmasndan dolay, duvarlara gelen bütün hasar, direk tayc
modeline ve bütün yapya etki etmektedir.
15
Yma yaplarda meydana gelen hasar sebepleri: Duvarlar meydana getiren unsurlarn
rastgele üst üste konularak ve bunlarn güçlü bir harç ile birbirine balant yapmamas
durumunda, tayc konumunda olan duvar zayf kalm olur. Ayn zamanda büyük
boluk olarak kap ve pencere braklarak duvar bütünlüü bozulmaktadr. ç ve d
duvarlar birbirine balayan beton ya da ahap, sürekli hatllar meydana getirmemesi,
duvar köelerin birleiminde sradan talarla birbirine balant yaplmas (ekil 2.1.),
yap çats olarak topran döemesini kaplamas, yapy gereinden fazla
arlatrlmas, yma yap duvarlarnda farkl malzeme kullanlmas; hm, ta,
kerpiç vb. çeitli malzemelerin kullanlmasdr (Sorguç, D., 2000).
2.3. Yma Binalardaki Hasar ekilleri
Deprem etkisiyle oluan d yük yma yap temellerinde oluan oturmalar sebebiyle
hasar yaparak, unsurlarnda çatlaklar meydana getirir. Meydana gelen çatlan ekli,
yeri ve boyutu yapy tesir edecek nitelikte ya da lüzumlu olmayabilir. Çatlan
meydana gelmesinden, meydana geli biçimi, yeri ve büyüklüüne nazaran yapya
gerekli müdahale usulü tayin etmektedir. Alt ksmda yma duvarlarda meydana gelen
çatlak geniliine nazaran hasar halleri Çizelge 2.1.’de belirtilmitir.
16
Çatlak
genilii
Hasar
0.1-0.3 mm Önemsiz,
az Tayc sisteme ve yapnn kullanmna bir etkisi yoktur
0.3-1.0 mm Az Tayc sisteme bir etkisi yoktur. Estetik açdan sakncal
olabilir. D cephe elemanlarnn ypranmasn hzlandrr.
Buraya kadar olan çatlaklar klcal çatlaklardr. Çou zaman gözden kaçabilir. 1 mm
yakn çatlarda duvar katlarnda buruukluklar gözlenebilir.
Çatlak
genilii
Hasar
olabilir. D cephe elemanlarnn ypranmasn hzlandrr.
Bu düzeydeki çatlaklar ve briketleri, pencere kap lentolarn
çatlatabilir. Birkaç metre uzaktan fark edilebilirler. Bu
düzeyden daha ileri düzeydeki çatlaklar yapda oturanlar
önlem alnmas için harekete geçebilir.
2-5 mm Orta
skr ve kapanmamaya balar. Yapnn kullanm
eklenmeye balar.
krlabilir. Binaya su ve souk hava girer. Pencere camlar
çatlar ve krlabilir, svlar dökülmeye balar. Tula duvarlar
parçalanr. Yma kemerler çökebilir. Bu boyutlardaki
çatlaklar kabul edilemez çatlak snr oluturur.
15.0-25.0
çok büyük bir tehlike altndadr.
25.0mm’den
Yapda ar hasar, ciddi onarm ya da yeniden yapm gerekir
2.4. Yma Yaplarda Deprem Hasar ve Seviyeleri
Depremin etki yapmas yma yaplarda kuvvet dalm olduundan dolay kenar
duvar çatdan ve temelden meydana gelen tesirlerin sonucunda kesme kuvvetleriyle
zorlanmaktadr. Sonuç olarak yma yap duvarnda bulunan boluk, bu boluklar
arasnda 45 derecelik yatk çekme çatlaklar meydana getirmektedir. ayet bu yatk
çekme çatlaklarnda harç direnci tula direncinden daha fazlaysa yatk çekme
çatlaklarn tulalar da keserek meydana gelir. X-biçiminde yatk çekme çatlaklarn
meydana gelii sebebi deprem yükünün tersinir bir yük olmasndandr. Duvarlarda
17
oluan çatlaklar düey gerilmeler fazla deilse 90 derece aç olan çatlaklar 45 derece
yatkl kesme çatlaklar meydana gelir. Yma yap duvarlarnda oluan çatlaklarn
vaziyeti ve açs, boluk miktarna ve vaziyetine nazaran farkllk gösterir.
Yma yaplarn hasar seviyeleri be etapta gösterilebilir. Yma yaplarn duvarlar
tayc konumunda olmas sebebiyle burada ele alnacaktr. Baka bir söylemle briket,
tula ve yma ta yap “kutu” davran gösterirler.
Hasarsz veya Az Hasarl Yap: Yma yaplarda herhangi bir çatlak meydana
gelmemitir veya klcal kapsam 1.0 mm’den daha zayf sva çatlaklar olmutur.
Çatlaklarn büyüklüü derinde olmayp sva katmanna kadar inmitir. Böylece bu
basit hasarlar sonucunda depremden sonra bu yma yaplar onarm ve güçlendirmeye
gerek yoktur.
kadar gitmektedir. Kesme gerilmeleri tama snr; takribi 10-20 N/cm2’ dir (Bayülke,
N., 1999).
Orta Hasarl Yma Yaplar: Yine yma yaplarda X-biçimindeki kesme çatlaklar
meydana gelmitir. Fakat buradaki çatlan büyüklüü az hasarl yaplara nazaran 10-
25 mm gibi daha da büyüktür. Yma yap duvarnda meydana gelen kesme
gerilmesinde ulat en yüksek deerine nazaran mühim azalma (%30-40) meydana
gelmitir. Fakat yma yap duvarlar genel olarak ebatlarnda mühim bir farkllk
olmamaktadr. Duvar düzlemi dna nazaran büyük bir deforme meydana gelmemitir,
akülden uzaklama olmamtr. Böylece bu durumdaki hasar seviyesi 3.snftaki
güçlendirme metotlar uygulanmaktadr.
Ar Hasarl Yma Yaplar: Yma yaplarda meydana gelen hasarlarn çatlaklar 25
mm’yi büyük olmasndan daha önemli:
a-Duvarlarn yerinden oynamas,
18
c-Ortaya çkan kesme kuvvetlerin etkisiyle çatlaklar meydana gelmi ve bundan dolay
duvarlar zayflam, yklma seviyesine gelmi olur ki, yükleri tayamaz hale gelmi
olduklarn belirtir ve
d- Bu durumdaki yma yapnn duvarlar az yklmtr ve yma yap zemini akülden
uzaklama miktar (q/h) 1/50’den büyüktür. Bu yma yaplarda, hasar seviyesine göre
onarm yaplabilir olanlar mutlaka olmutur. Ayn zamanda bunlar önemli yap veya
acil kullanmna ihtiyaç olmas halinde bunlara güçlendirilme metotlar uygulanr.
Yklm Yma Yaplar: Yma yap duvar tayc olmasndan dolay bu duvarlarn
yklmas sonucunda döemelerde de dümeler meydana gelmitir. Bu tür yma
yaplarda onarm yaplamaz. Fakat onarm veya güçlendirme ihtiyac belirlenirken bu
tür yma yaplarda hasar seviyesi ve deprem etkisi göz önünde bulundurulmaldr.
Yma yaplarda meydana gelen hasar seviyelerine göre 1. ve 2. ’ci seviyesindeki
yapda VI-VII büyüklükteki depremler, 3. ve 4.’ncü seviyesindeki VIII-IX
büyüklükteki depremler, 5.’ci seviyesindeki ise IX’ dan fazla büyüklüklerde meydana
gelmesi beklenen, hasar seviyeleridir. ayet ortaya çkan hasar seviyesi, beklenenden
daha küçük bir iddet seviyesinde meydana gelmi ise güçlendirme, gene kullanlan
yma yapy deprem olmadan önceki halinden daha salam yapmak lazmdr. Dier
taraftan ayet yma yap çok eski ise yklp tekrardan ina edilmesi daha ekonomik
olacaktr. Yma yaplarda meydana gelmi hasar seviyeleri belli olurken duvarlarn
tayc olmasn unutmamak gerekir (Bayülke, N., 1984; Sucuolu, H., Tokyay, M.,
1992; EC8, 1993; Tuna, M.E., 1993; Bayülke, N., 1999; Demirta, R., 2000; Sorguç,
D., 2000).
Döemelerin mesnetlerinde meydana gelen eksi moment sebebiyle üst yüzeyde
kendini gösteren yma yap döeme çatlaklardr. Burulmadan dolay döeme
kenarlar yukarya kalkma meydana gelmi olup bu burulmaya sebep ise süreksiz
kenarlarda burulma donats yerletirilmemesindendir. Ayn zamanda yma yaplarda
burulma donatsna ihtiyaç olmayan hesap tablolarn kullanlmamasndan dolay
döemelerde çatlaklar meydana gelir ve döemenin mesnetlenme koullarnn beton
19
oluum yaplmamasndan döemelerde çatlaklar meydana gelir.
2.6. Yma Binalarn Duvarlarnda Meydana Gelen Hasarlar
Hasarlar özellikle yma yaplarn zemin katlarnda ortaya çkar. Yma yaplarn
duvarlar ince ve yüksek ise örnek olarak minare, baca, kule gibi yerlerde daha fazla
üst bölümlerinde meydana gelir. Tabi yap yüksekliinin 1/3-2/3’ ü orannda hasarlar
belirginleir. Perdeyi duvarn davrann göstermesini salayan duvar düzlemlerine
paralel olan kesme kuvvetleridir. Tulalar birbirine balayan harçtan dolay dayanm
ortaya çkar. Yma yap duvarlarn birbirine balayan harcn derzlerinde çatlamalar
olursa yaptrmay salayan mukavemet yok olur ve bu da harç ile tula arasndaki
sürtünmeden ötürü tama gücü olur. Tulalarn bir biri üzerinden kaymaya ortaya
çkmas, yatay yükün etkisinden dolaydr. Yma yap duvarlarnda meydana gelen
çatlaklarnn büyüklüünü, duvar çatlam yapnn tama gücü gösterirler. Yma
yap duvarnda kat yüksekliinin 1/250’ si orannda yer deitirme meydana gelmi
ise, duvarda çatlamalar meydana gelir. Yma yap duvarnda krlmalar balama
sebebi düey yüktür ve bunun sonucunda çatlak düey yönde meydana gelir bu da
duvar düzlemine dik yönde ortaya çkar (Mertol, A., 2002). Yma yap duvarlarn
köelerinde meydana gelen hasar sebepleri;
- Yma yap duvarlarn köelerine olmas gereken tulalarda ehliyetli bir örgü
uyumu ortaya çkmamasndan,
- Yma yap duvarlarn ölçünlü olmamas ve ölçünlü tula harcn kalnlk
meydana getirmemesinden,
- Yüksek ve uzun duvarlarda yanal tesirleri az olan, ehliyetsiz bir çat yöntemine
bal olmasndan,
- Büyük deprem kuvvetlerin kesien duvarlara denk gelmesinden ötürüdür.
Çatlaklar meydana geldikten sonra daha sonra büyür ve bütün duvarlar kapsayacak
ekilde yaylr. Böylece duvarlar didinir ve yükü tayamaz duruma gelir. Sonunda
duvarlar yklr ve döemeler üst üste düer (Mertol, A., 2002).
BÖLÜM 3. YIMA YAPILARIN ONARIM METOTLARI
Yma yaplarda meydana gelen çatlaklar için farkl metotlar uygulanmas için çatlak
genilikleri önemlidir. Gözle görülebilen çatlaklar eer 1-2 mm’ ye denk geliyorsa bu
çatlak klcal çatlak denir. Çatlaklarn genilikleri, bilhassa d hava artlarna açk
tayc unsurlarn az zamanda güçlerini kaybetmelerine sebep olmaktadr. Yaplarda
meydana gelen çatlaklarn doldurulmasnda; 1-Çimento erbeti 2- Epoksi reçineleri 3-
Çatlaklara özel katk madde konulmu harçlar kullanlmaktadr.
3.1. Yma Yapda Ufak Çatlaklarn Onarm
Meydana gelen çatlak genilii derinde olmayan ufak çatlaklar olduu için çatlan
üstündeki sva sökülür. Svas sökülen çatlan içine kalitesi yüksek olacak ekilde
hazrlanan harçlar konulur. Dolgu malzemeleri çatlak onarmnda yaplrken basnçl
m yoksa basnçsz m diye ayrm yaplr. Onarmnda kullanlacak metotlarn
yürütülmesi güçlü, itina gerekecek, hemen olacak i olmayp ve ucuz olmayan
metotlardr. Yma yaplarda meydana gelen ufak çatlaklar ve bu çatlaklar derin
olmayp yüzey temizlenmesi yaplr daha sonra gerek görüldüü yerlere ba levhalar
konulduktan sonra önceden hazrlanm yüksek dozlu çimento harç konulur. Çatlak
büyük olursa donat da konulabilir ve bu da genilemesine engel olur. Donatl destek
bantlar düey ve yatayda olacak ekilde konulur. Ba unsurlar kullanlmas çatlak
büyüklüüne göredir. Yma yap duvarnda çatlak düeyde duvarn her iki tarafnda
da meydana gelmi ise svalar ve duvarlar oluturan tulalar kaldrlr, yüksek dozlu
çimentoyla tulalarn örmesi tekrardan yaplr. Çatlak tula duvarda düey konumda
ise, çatlan her iki tarafnda bir tula boyundaki bölük kaldrlarak, tekrardan yüksek
dayanml harç ile yaplr. “x” biçiminde yatk çekme çatlaklar varsa duvarlara
güçlendirme yaplr.
Normal artlarda kullanlan çimentoyu biraz daha yüksek doz katk yaparak kullanmak
gerekir. Basnç altnda çimento erbetini uygulanabilmesi meydana gelen ufak
çatlaklarda yaplr. Tabi bu uygulamalarda dayanm hzl ve yüksek portlan çimentosu
ile kendiliinde genleen harç ve çimento erbeti kullanmak daha güzel olur.
Çatlaklarn içini doldurulacak kendiliinde genleen çimento harc veya erbetin
genileyip tüm boluklar kapsayacak ekilde olmas gerekir.
3.3. Çimento Enjeksiyonu Kullanarak Onarm
Çimento enjeksiyonu uygulanacak yma yap, duvarn tama gücü fazla olmayan
moloz ta ile yaplan duvarlara uygulanr. nce borular yma yap duvarn içine
yerletirilerek yaplr. 2-3 cm kalnlnda sva uygulamas, yap duvarn iç ve d
yüzeyine uygulama yaplr. Sonraki aama ise çimento erbeti enjeksiyonu altlardaki
deliklerden harekete geçerek az basnç altnda uygulanr. Bu uygulama yan yana
dizilmi borulardan birisine çimento pompalama yaplr ve dier borularda çimento
erbeti tamayana kadar devam edilir. Açlan deliklere tek tek kapatma yaplr. Açlan
her bir delik mesafe açsnda 30 ile 40 cm arasnda deiim gösterilir. Açlan bu
deliklere durumlarna göre duvar ta ise ona göre, malzeme duvar tula ise ona göre
malzeme derzi konulmas gerekmektedir. Tabi ki seçilecek pompa hortum ucu
deliklere konulacak borulara uyum salayacak ekilde olmas gerekir. Sonuç olarak
çimento enjeksiyonu ile onarm yaplan fazla zayf olan ayn zamanda dirençsiz moloz
ta duvarlarn dayanmann artrld, önceki durumuna nazaran salam bir duvar
meydana getirdii görülmütür. Metot hafif, zaman fazla, çimento pompalama
donanm olmas lazmdr. Genleen ve ilk direnci yüksek olan çimento kullanlm
olmaldr.
3.4. Epoksi Reçineleri
Sentetik reçineler yaptrma özellikleri çok iyi olan ve onarm için kullanlan epoksi
reçinelerdir. Epoksi reçinelerin çekme gerilmeleri 500-1100 N/m2 arasnda farkllk
göstermektedir. Kopma birim temadileri % 15-50 arasnda meydana gelebilmektedir.
22
çok zaman geçmesi lazmdr. ayet epoksi yaptrcs çatlan içene konulmu ise
çatlan meydana getirdii süreksizlik ortamn sürekli haline çevirir. Duvarda
meydana gelen çatlan her iki taraf çatlak süresince daimi olarak birbirine tamamlar
ve gerilme ylmalarna kar çkar. Kimyasal moleküler yapmasn salayan
sentetik reçinelerdir. Epoksi reçinelerin dayanm gücü yüksek slara kar azdr.
Direnci 7000-8000 N/m2 arasnda deiim gösteren epoksi basnçtr. Çekme direnci
de 3000 N/ m2 kadar ulaabilmektedir (Bayülke, N., 1984). Epoksi reçinesi ve harcnn
mekanik hususiyetleri, alt ksmda Çizelge 3.1.’de gösterilmitir.
Çizelge 3.1. Epoksi harcnn mekanik özellikleri
Reçine
Basnç Elastisite Modülü 230000 730000
Çekme Altnda Birim Uzama - 0.0039
3.5. Epoksi Reçineleri Kullanarak Onarm
Duvarda meydana gelen çatlak onarm yaplrken epoksi reçinesi iki ekilde ele
alnmaktadr.
- Eer çatlak 0.2-0.3 mm arasnda ise bu çatlan onarm epoksi enjeksiyon metodu
uygulamak elverilidir. Viskositesi az olan epoksi reçinesi daimi az basnç altnda
gösterilmektedir. Bu metotla betonda meydana gelen en ince, klcal eilme
çatlaklar bile örtülmekte ve çatlak seviyesinde çekme kuvveti aktarm ortaya
çkmaktadr. Benzer ekilde beton ile donat arasndaki açlmalar doldurularak
aderans (yapmay) yükselten epoksi reçineleridir.
- Epoksi harç kullanlarak içine konulmu, ezilme yapm, bölünmü ya da yere
dümü betonlar içine konulmak üzere deerlendirilir. Tabi ki az agrega
23
kullanarak bu epoksi içine konularak bir çeit “beton” oluturulur. Bu da hasar
görmü betonun yerine yeniden yaplmaktadr.
Viskositesi az olan epoksi enjeksiyonu uygulamas düük basnç altnda uygulanr.
Düük basnç altnda uygulanan enjeksiyon uzun müddet durmaktadr. Meydana
gelmi çatlak üzerine belirli mesafelerle borular konulduktan sonra bu çatlan olduu
yerlere epoksi harc kullanarak örtülmektedir. Sonraki aama ise epoksi dolu olan
tüpler borulara geçirmektedir. Sonuç olarak tüpte dolu olan epoksinin çatlan içine
girmesi salanmaktadr.
3.6. Sva Kullanarak Onarm
Yüzey ayrmas onarm daha çok svama ile ilgilidir. Fakat çatlaklar a biçiminde
ufak olmas durumunda da deerlendirilir. Sva uzayabilir koulu salanabiliyorsa bu
durumunda aktif çatlaklar ortaya çkmtr. Kimi hallerde bu dahi yeterli olmaz.
Böylece cam elyafla kuvvetlendirilmi bitüm ile emme salam membranlar
deerlendirilir sonra kat kat yaptrmalar yaplr. Fakat uygulama yaplan membranlar
bir tula duvarla, bir beton asfalt dalla ya da çaklla saknmas lazmdr. Yrtlmalara
ve ondülasyona sebep olan enine yöndeki hareketlerdir (Akman S., 2000).
BÖLÜM 4. YIMA YAPILARDA GÜÇLENDRME METOTLARI
Güçlendirme ve onarma olarak yma yaplarda, birkaç tür metotlar vardr. Altta
yma yaplarda duvarlarnn güçlendirilmesi, temellerin güçlendirilmesi ve yma
yapnn hepsinin güçlendirilmesi yüzeysel olarak ele alnmtr.
4.1. Yma Yapda Duvarlarn Güçlendirilmesi
Yma yap duvarnda meydana gelen ufak çatlaklara onarm veya güçlendirilme
maksadyla içerisinde donat konulmu beton bantlar yma yap duvarn iç ve d
yüzüne ilave edilir. Bakaca hasr donat çatlak meydana gelmi yma yap duvarn iç
ve d yüzüne konulur. Belli mesafelerle delik açlmas ve bu delikten iç ve d yüzeye
yerletirilen donatlar birbirine kaynakla ya da kancalarla balant yaplr. Yma yap
duvarnda hasar meydana gelen kesimler ayrlarak ve tekrardan örülerek onarlr.
Duvarda var olan iri çatlaklar kelepçelerle tamir harçlaryla onarm yaplr. Bakaca
bir yol ise duvarda var olan pencereler ufalayarak duvar güçlendirilmesi salanr ve
bu da duvarn dayanm yükseltir. Duvarlarda hasar meydana gelmi ise hasarn olduu
kesimlere ankraj çubuklar, çimento harçlar, çelik ankraj deerlendirilir.
Meydana gelen çatlaklar yma yap duvarnda içte ve dta “x” biçiminde olumusa;
Destek bantlar içten ve dtan uygulamak,
Her iki yüzeye destek bantlar içten ve dtan uygulamak,
Destek bantlarnn içten ve dtan veya her iki yüzeydeki desteklerin
irtibatnn gerçekletirmesi en mütenasip yoldur (Mertol, A., 2002).
25
1) Perde ya da kolon türünde oluturabilmesi düey destek bantlaryla salanr.
Güçlendirilmede kullanlan hasr çelik donats ya da normal betonarme
donatsdr. Donat ile balayan yma yap duvardr duvarlarn
güçlendirilmesinde. Balantnn gerçeklemesi gergi donatlar bulonlarn
sklmasyla meydana gelir. Kesme çatlaklar duvarda meydana gelmesin diye
yma yap duvarlarnda pencere ve kap boluklar arasndaki bölmelerde yatayda
olacak ekilde delikler açlarak bulonlarn her iki ucundan sklmas ile öngerme
salar ya da çelik profille bu bölümlerde çerçeve yaplr. Çerçevenin içi deiim
yaplabilir. Yatk çekme gerilmelerinin bir bölümün tamas gergi demirleri
tarafndan salanr. Düeyde germe verilmesi ve yatayda gerilme verilmesi gergi
demirleri tarafndan salanr. Gerilmenin oluabilmesi için ankraj betonu
sertletikten sonra uygulanr. çinde 40Ø adet donatdan az olmayacak ekilde
ankraj betonu oluturulur.
Duvar köesinde baz ksmlar yklarak tulalar geçmeli olarak yeniden örülür. Baz
durumlarda betonarme kolon konularak güçlendirme yaplabilir. Eski hatl ve yeni
duvarn kaynamasn salamak için duvar üst bana yeni bir hatl yaplr. Eski hatla
20-25 cm kala duvar yapm bitirilir, kalp yaplarak donat konulur ve beton harç
konulur. Duvar temelinde donat ankraj için yeterli derinlikte açlan çukurlarn donat
betonla ankre edilir. Temelden gelen donatlarn ucuna di açlarak somunlarn
sktrlmasyla düey gerilme verilebilir
2) Yma yap duvarnda köe yrtlmas: Yma yaplarda iyi irtibat
gerçekletirilmemi ise, yatay duvar hatllar yetersizse, yatay yükten köe
açlmalarna sk rastlanr. Köeler yklr ve yeniden örülür. Köelerde düey
olarak betonarme kolon tekil edilerek takviye yaplabilir. Duvar köesindeki baz
ksmlar yklarak tulalar geçmeli olarak yeniden örülür. Baz durumlarda
betonarme kolon konularak güçlendirme yaplabilir. Kolon donatlar duvar üst
hatla ve temel hatlna ankre edilir. Köe hasarnda donatlarn geçecei delikler
açlr, buralara her iki duvar birbirine balayacak donatlar konularak iki duvar
birbirine balanr.
3) Meydana gelen hasar büyüklüüne göre deerlendirme yaplr. Eer tekrardan
duvar ina edilmesi lüzumlu ise yma yapdaki döemeler ve hatllar destek
verilerek yeniden duvarlar ina edilir ve hatllar yaplr.
4) çten ve dtan betonarme çerçeve tipin uygulanmas yma yapnn tümünün
güçlendirilmesi gerektiinde yaplr.
5) Yüksek dozajl çimento harc ya da beton uygulanmas yma yap duvarlarda
düey yüklerden büyümeler ortaya çkmsa duvarn bir yan kalp gibi yaplarak
öteki yüz tekrardan kaplanr.
6) Yma yap duvarlarn kesme kapasitesinin yükseltilmesi kimi pencere ya da
kapy yok edilerek elde edilir (Kumbasar, N., Eren, ., lki, A., 2003).
4.2. Yma Yaplarda Temellerin Güçlendirilmesi
Mevcut yma yap temeli ile yeni yaplacak ksmlar beraber olacak ekilde temel
güçlendirilmesi yaplmal ve mevcut unsurlarda yeni unsura yük aktarma
salanmaldr. Yma yap temellerinde, var olan temel hatlna ek destek temeli
deiik konstrüksiyonlar salanr Mevcut temel hatl yükleri subasman hatln altnda
yaplan duvar beraberinde destek temel yaplmas ve bu destek temelinde yük aktarm
salanmas yaplr. ten ve dtan yeni büyütme hatllar yaplmas yma yap duvar
alt temeldir.
Binaya dtan güçlendirme yaplacak ise yma yapnn tümünü çerçeve düzenin içine
alacak ekilde hapsedilir. Yatayda olan yükler çerçeve düzenine denk gelecek biçimde
ayarlanmas ve temellerin ise yeni haline nazaran hesap etmek lazmdr. Bu çeit
uygulamalar yapmak, ancak 1 ve 2 katl yma yaplarda ortaya konulur. Güçlendirme
yaplabilmesi için yma yapya dtan takviye payanda duvarlar yaplmas gerekir.
Dtan bütünün güçlendirilmesi salanabilir. Yatay kuvvetlerin hepsini karlayacak
ekilde çerçeve yaplmas lazm. Yma yapnn düey ve yatay yüklerini oluturulan
betonarme çerçeve yapya aktarm salanmaldr. Böylece ek kiri, temel ve kolon
tekrardan projesi yaplr. Bakaca dtan destek olacak biçiminde payanda duvar
uygulanabilir ya da istinat duvar uygulanabilir, konturforlu mesnetler uygulanabilir.
27
imdi yma yap duvar tek taraf ya da çift taraf olmas gereken kalnlkta
güçlendirme yaplacak ise donatl beton ile kaplayacak ekilde gerçekletirilir.
Deliklerin olmas gereken mesafelerle açlmas, yma yap duvarn yüzeyinde olur ve
açlan deliklerin içerisine filiz donatlar konulup bu donatlar ya epoksi ile ya da
beton enjeksiyonu ile yaptrma yaplr. Böylece kullanlan donatlar ve ilave
eklenecek donatlarla beraber var olan yma yap duvarna ankre yaplr (Mertol, A.,
2002).
Yma yaplarda duvarlar tayc görevini görürler. Temellerin meydana gelmesinde,
tayc duvarlarla beraber döemelerin hatllara mesnetlendiinden dolaydr yani bu
da yma binalarn tayc model unsurlardr. Yma yapda duvarnda var olan yatay
hatl kirilerine mesnetli olan plak döemelerdir. Tabii sadece plak döeme
kullanlmaz bazen dili döeme de kullanlr. Çok önceden yaplan yma binalarda
döeme olarak içinde çelik profillerin de var olduu görülmütür. Yma yap duvar
ina edilirken fazla türden malzeme kullanlrsa bile döemeden gelen dikey ve yatay
tesirleri karlanmas ve sonunda bu tesirleri temelle aktarmas gerekir. Yma
yaplarn tüm katlarnda var olan tayc duvarlarn, düeyde devaml olmas gerekir
çünkü tayc duvarlarn düeyde devaml ise tesirlerin olumsuz hal ortaya çkmadan
dorudan temele geçitirmesi mühimdir. Deprem olmasnda ortaya çkan yükler yma
yaplar için çok önemli bir etki yaratr. Bu yüklerde yma yap duvarn kendini
saknmas için duvarda hatl olmas gerekir ve bu hatllar döeme plaklaryla balant
olmas lazm. Tabi yma yaplar için hatllar önemlidir fakat çok hatl olmasndansa
uygun mesafelerle hatl var olmas bir avantajdr. Deprem Yönetmelii’nde yma
binalarn ina edilmesinde tabi olmas kaideler gösterilmitir. Güçlendirilmenin
yaplabilmesi için yma yapnn deprem yükleri altnda yapy meydana getiren temel,
döeme ve duvarlarda bir yeterliin olmamas gerekir (Z. Celep 2016).
5.1. Genel Kurallar
için hazrlanmtr. Deprem Yönetmenlii’ nde yma yaplarn kat adedi ile beraber
tayc konumunda olacak duvar kalnl, duvarlar braklacak pencere ve kap
boluu ile beraber ebat ve konumlar belirtilmitir. Ayn zamanda tayc konumunda
olan duvar mesnet yaplmam uzunluunu da belirtilmitir ve duvar üstüne konulacak
lento ve hatl ebatlar içermektedir.
29
Deprem bölgelerinde tasarlanacak yma binann kat saylar bölgelerine göre
snrlandrma yaplmtr; deprem bölgesi 1 ise 2 kat, deprem bölgesi 2-3 ise 3 kat,
deprem bölgesi 4 ise 4 kat olarak verilmitir. Tüm deprem bölgelerinde bodrum kata
ve birinci katn alannn %25 i amayacak ekilde çat kata da müsaade çkmaktadr.
Simetri yma yaplar için çok önemlidir bundan dolay planda tayc duvar simetri
olacak ekilde tasarlanr. Yma yap tasarlanrken tayc duvarlarn her katta üst üste
gelmesi gerekir. Sebebi ise duvarlara gelen yüklerin direk zemine iletilmesidir. Yma
yapda kat yükseklii snr olarak 3.0 metreyi geçmeyecek ekilde belirtilmitir tabi bu
her kat için verilmitir. Yma yapda ksm bodrum ina edilmemesi önerilir çünkü
yma yapnn genel davrann olumsuz tesir yapacaktr (Z. Celep 2016).
Tablo 5.1. Duvar malzemesi ve harç snfna bal olarak duvar basnç emniyet gerilmesi
Duvar malzemesi ortalama
serbest basnç dayanm
(5)
D
(2)
E
(0.5)
5.2. Düey ve Deprem Yükü Altnda Duvar Gerilmeleri
Düey hareketli yükler ve deprem yükleri yma yap duvarnda kayma ve normal
gerilmelerin oluumuna sebep olur. Yma yap tasarmnda yönetmeliin belirlenmi
olduu minimum kaideler nispetinde, tasarlanm yapya deprem yükü verilerek analiz
yaplmas ile daha doru yol alm olur. Bu analiz neticesinde ulaacak gerilmelerin
öngörülen limit gerilmeleri daha büyük olmamas arzulanr. Betonarme yap
tasarmnda kullanlan toplam edeer yükü yani taban kesme kuvveti hesab katlara
pay edilmesi kat arlklar ve temel yükseklii hangi oranda yaplm ise ayn oran
yma yap tasarmnda da uygulanr. Yma yaplarda spektrum katsays S = 2. 5
olacak ekilde belirtilmitir ayn zamanda deprem yükü düürme katsays Ra = 2. 0
olacak ekilde tahmin edilmitir (Z. Celep 2016).
30
Duvar kargir birim cinsi ve harç Duvar basnç emniyet gerilmesi
fcm (MPa)
den az, çimento takviyeli kireç harc ile) 1.0
Düey delikli blok tula (delik oran %35- 45
arasnda, çimento takviyeli kireç harc ile) 0.8
Düey delikli blok tula (delik oran % 45
den fazla, çimento takviyeli kireç harc ile) 0.5
Dolu blok tula veya harman tulas (çimento
takviyeli kireç harc ile) 0.8
Ta (çimento takviyeli kireç harc ile) 0.3
Gazbeton (tutkal ile) 0.6
Tablo 5.3. Narinlik oranna göre düey yük emniyet gerilmelerinin azaltlma miktarlar
h / t 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24
Azaltma
katsays 1.00 0.95 0.89 0.84 0.78 0.73 0.67 0.62 0.56 0.51
5.2.1. Normal gerilmeler
Yma yap duvarnda olan pencere ve kap boluklar en kesitleri kadar düürülmü
olan düey yükler, duvar en kesit alanna bölünerek ulaan ey normal gerilmedir. Elde
edilen gerilmenin duvar türüne nazaran müsaade edilen basnç gerilmesinden küçük
olmas lazm.
Yma yap duvarlarnda gerçekleecek basnç emniyet gerilmesi müsaade edilen
büyüklükte olmas gerekir. Bu deer basnç dayanm deneyinde elde edilmi olup
duvar dayanmnn 0.25 olarak kabul edilmitir. Duvar basnç emniyet gerilmesini
etkileyen unsurlar mevcut olup bunlar yma yap duvarnda kullanlacak malzeme
cinsi ve harcn snfdr. Eer yma yapda serbest basnç dayanm 0.50’si fd duvar
basnç dayanmnn 0.25’i fcm duvar basnç emniyet gerilmesi elde edilmi ve kabul
edilecek ise duvar parças deneyi yaplmtr.
31
Çok katl olmayan binalarn duvarnda depremden dolay kayma gerilmesi meydana
gelir. Yaplarda meydana gelen kat kesme kuvveti eer kayma rijitlik merkezinden
olumas halinde kuvvet dalmlar orantl bir ekilde datlr. ayet yaplarda kat
kesme kuvveti ile kayma rijitlik merkezi ayn merkezlie sahip deilse ilave olarak
kayma gerilmesi meydana gelip katlarda burulma momenti sebep olur. Kayma gerilme
hesaplama yaplrken yma yaplarda bo olmayan duvar parçalarnn kayma rijitlii
“k A/ h” eklinde hesap yaplabilir. “Burada A dolu duvar parçasnn yatay en kesit
alan, h dolu duvar parçasnn her iki yanndaki boluklarn yüksekliinin en küçük
olandr. k duvarn plan en kesit biçimine bal bir katsaysdr. Duvarn en kesiti
dikdörtgen ise k = 1.0, duvarn uç eleman varsa, duvarn ucunda duvara dik dorultuda
di veya duvar varsa k = 1.2 alnr. Bir duvar kayma rijitlii kullanlarak yapnn kayma
rijitlik merkezi hesaplanr. Duvarlara gelen kesme kuvveti, planda simetri merkezi ile
kayma rijitlik merkezinin ara mesafesinden oluan kat burulma momenti de gözönüne
alnarak, binann birbirine dik her iki ekseni dorultusunda gerilme hesab yaplr.” (Z.
Celep 2016).
“Duvara gelen deprem kuvveti duvar yatay en kesit alanna bölünerek duvarda oluan
kayma gerilmesi hesaplanr ve τem =τ + μ σ olarak verilen duvar kayma emniyet
gerilmesi ile karlatrlr. Bu denklemde τem kayma emniyet gerilmesi, τo duvar
çatlama emniyet gerilmesi, μ = 0.5 sürtünme katsays ve σ duvar normal gerilmesidir.
Duvarn kargir birim cinsine göre duvar çatlama emniyet gerilmesi τo Tablo 5.4.’de
verilmitir. Duvarlarda kullanlan kargir birimlerinin Elastisite Modülü Ed = 200 fd
olarak verilmitir.” (Z. Celep 2016).
32
Duvar kargir birim cinsi ve harç
Duvar çatlama
emniyet gerilmesi
τ0 (MPa )
Düey delikli blok tula (delik oran % 35 den az, çimento
takviyeli kireç harc ile) 0.25
Düey delikli blok tula (delik oran % 45 den fazla, çimento
takviyeli kireç harc ile) 0.12
Dolu blok tula veya harman tulas (çimento takviyeli kireç
harc ile) 0.15
Gazbeton (tutkal ile) 0.15
5.3. Tayc Duvarlar
5.3.1. Tayc duvar malzemesi
Yma yap ina edilirken malzeme seçimi tayc duvar için önemlidir yani kargir,
doal ta, tulalar veya blok tulalar bunlar standartlara uygun olacak ekilde seçim
yaplr. Ayn zamanda dolu beton briket seçimi de yaplr ve bunlar, yönetmelikte izin
verilen oranlarda kullanlr. Bodrum kat ve zemin kat inaas yma yaplarda malzeme
seçimi olarak doal tatr, yalnzca doal ta tayc duvarlar bodrum ve zeminde katta
deerlendirilebilir. Bodrum kat inaas yma yaplarda malzeme seçimi betondur,
yalnzca beton tayc duvarlar bodrum katta deerlendirilebilir.
5.3.2. Duvar malzemesinin dayanm
Varsaylan basnç dayanm en düük 5MPa denk gelecek ekildedir, bu deerin ortaya
çkan yer duvar bloklarn oluturduu tayc duvarlardr. Verilen basnç dayanm en
düük 10MPa’dr tabi ki bu deer doal talardan yaplan bodrum duvarlardr. Yma
yapda bodrum kat ina edilirken malzeme olarak beton duvar tercih edilecekse bu
betonun nitelii en az C16 olmaldr. “Tayc duvarlarda çimento takviyeli kireç harc
(çimento/kireç/kum hacimsel oran = 1/2/9) veya çimento harc (çimento/kum hacimsel
oran = 1/4).” (Z. Celep 2016).
33
5.4. Tayc Duvarlarn Kalnlk ve Toplam Uzunluu
Tablo 5.5.’te verilen kalnlklar tayc duvarlarn sva olmadan kalnlklardr.
Tayc duvarlar deprem içim önemlidir çünkü bu duvarlar deprem kuvvetlerini
karlar ve yma yapda kayma gerilmesi ile denge meydana gelir. “Yeterli miktarda
tayc duvarn salanmas için, planda birbirine dik dorultularn her biri boyunca
uzanan tayc duvarlarn, pencere ve kap boluklar saylmakszn toplam
uzunluunun brüt kat alanna (konsol döeme alanlar dndaki alan) oran l d / A ≥
0.2 I m/ m2 den daha az olmamas öngörülmütür. Burada I Bina Önem Katsaysdr.”
(Z. Celep 2016).
Deprem
(mm)
Beton
(mm)
Tula
(Kalnlk)*
Dierleri
(mm)
1, 2, 3 ve 4 Bodrum kat Zemin kat 500 250 1 200
500 - 1 200
1, 2, 3 ve 4 Zemin kat 500 - 1 200
Birinci kat - - 1 200
2, 3 ve 4 Zemin kat 500 - 1.5 300
Birinci kat - - 1 200
kinci kat - - 1 200
Zemin kat 500 - 1.5 300
Birinci kat - - 1.5 300
kinci kat - - 1 200
Üçüncü kat - - 1 200
1 Tula kalnl 190 mm ve 1.5 tula kalnl 290mm’dir
5.4.1. Tayc duvarlarn en büyük desteklenmemi uzunluu
Yma yapda duvar tasarm yaplrken duvar uzunluu planda üst snrlar var
saylmtr bunun sebebi ise tayc duvarlarn düzlem d dayanmlarnn salanmas
ve duvar konum deitirmesidir. “Herhangi bir tayc duvarn, planda kendisine dik
olarak saplanan tayc duvar eksenleri arasnda kalan mesnetlenmemi uzunluu,
birinci derece deprem bölgesinde 5.5m ’yi, dier deprem bölgelerinde ise 7.0m ’yi
geçmemesi öngörülmütür. Bu koulun salanmamas durumunda, bina köelerinde ve
planda eksenden eksene aralklar 4.0m ’yi geçmemek üzere kat yüksekliince
betonarme düey hatllar yerletirilmesi art koulmutur. Ancak bu tür duvarlarn da
mesnetlenmemi uzunluu 16.0m’den fazla olmamas öngörülmütür.” (Z. Celep
2016).
35
1 2 3

5.4.2. Tayc duvar boluklar
gerekir çünkü bu boluklar duvarda yatay ve düey yüklerin karlanmasnda olumlu
tesir meydana getirmez. Bilhassa rijitliin en fazla olduu yer bina köeleri olup
burada gerilme ylmalarnn olduu ksmlardr. Yma yap duvarnda kap ve
pencereden dolay boluk oluur, bu boluk ile yap köesi arasnda kalan dolu duvar
uzunluu deprem bölgelerine göre farkllk gösterir. Bu farkllk duvar plandaki
uzunluu birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde 1.5m ’den, üçüncü ve dördüncü
derece deprem bölgelerinde 1.0m ’den büyük olmas var saylmtr. Yma yap
duvarnda pencere ve kap boluklar ortasnda var olan dolu duvar plandaki uzunluu
birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde 1.0m ’den, üçüncü ve dördüncü derece
deprem bölgelerinde 0.8m ’den büyük olmas lazm (ekil 5.3.).
Yma yap duvarnda kap ve pencereden dolay boluklar meydana gelir, eer bu
boluklara betonarme düey hatllar yaplacaksa yapda dolu duvar parçasnn
uzunluunun 1/5 ü orannda hatl uzunluu düürülebilir. Yma yapda birbirini dik
olarak kesen duvarlarn ara kesitine en yakn olan pencere veya kap boluu ile
duvarlarn ara kesiti ortasnda kalacak dolu duvar plandaki uzunluu, 0.5m ’den büyük
olmas lazm. Betonarme düey hatllar boluklarda var ise dolu duvar parças 0.5m
36
’den büyük olmas art deildir. Yma yap duvarda kap ve pencereden dolay boluk
oluur ve bu boluun plandaki uzunluu 3.0m ’den küçük olmas arttr.
Yma yaplarda desteklenmemi duvarlar mevcuttur, kap ve pencere boluklarn
toplam uzunluu bu desteklenmemi duvar toplam uzunluunun % 40’ndan çok
olmas gerekir. Betonarme düey hatllar boluklarda var ise, yma yapy olumlu tesir
edecek hatln en fazla boluk uzunluu ve en fazla boluk oran % 20 yükseltilebilir
(Z. Celep 2016).
1.5 m 1. ve 2. Deprem Bölgesi 1.0 m 1.0 m 3. ve 4. Deprem Bölgesi 0.8 m 0.5 m
ekil 5.3. Planda duvar boluklar için snrlar
5.5. Lentolar, Hatllar ve Döemeler
Lentolar oluan duvar boluklarnn düürülmesi üzere ve hatllar da duvarlarn kendi
içindeki bütünlemenin elde edilmesi üzere mühimdir. Yma yap duvarlarnn
ksmlarn birbirine balanmasn salayan hatllardr. Bota kalan lento uzunluu ne
kadar ise kap ve pencere üstüne konulan lentolar ve bu lentolarn duvar uçlarna denk
gelen ksmlarnn uzunluu o bo kalan lento uzunluunun % 15’inden ve 0.20m ’den
düük olmamas gerekir.
Betonarme yatay hatl elde edilmesi döeme ve merdiven sahanlklar tayc duvarlar
denk gelecek ekilde konulur ve betonarme döeme ile beraber döküme yaplr. Duvar
kalnl ne kadar ise yatay hatl kalnl da o kadar ve yükseklii ise en düük 0.20m
olmas gerekir. Yma yapda hatl yaplrken beton nitelii en düük C16 olmas
gerekir, hatl yaplacak duvar tatan yaplm ise içlerine en düük üçü altta, üçü üstte
6φ10, eer hatl yaplacak duvar öteki malzemelerden yaplm ise en düük 4φ10
b1 b2
37
boyuna donat ile beraberinde en fazla 0.25m mesafe ile φ8 ‘lik etriye koymak gerekir.
Uzunlamasna donatlar köelerde ve kesime noktalarnda süreklilii elde edilecek
ekilde eklenecektir.
Yma yapda merdiven sahanlklar ve moloz ta duvarlarda döeme haricinde
düeyde eksenden eksene mesafelikleri 1.5m’yi amayan alakal kaidelere tabi olan
betonarme hatl gerçekletirmesi var saylmtr (Z. Celep 2016).
5.6. Tayc Olmayan Bölme Duvarlar
Yma yapda duvar kalnlklar yan tayc olmayan sadece ayrm görevi gören
duvar kalnl en düük tulann yars ya da tula deilse duvar malzeme kalnl
10cm olmas lazmdr. Bahsedilen ayrm duvarlar yaplrken uçlar tayc duvara
denk gelecek ekilde balanarak yaplacaktr. Döemenin alt ksm ile ayrm duvarlarn
üst ksm arasnda en düük 0.1cm boluk yer verilecektir, tabi bu yaparken depremden
dolay duvarn devrilmemesi için tedbirler almak gerekir. Korkuluk yaplrken terasta
malzeme olarak yma duvar malzemesi ile ina edilirken bu duvarn yükseklii en
fazla 60cm olmas gerekir (Z. Celep 2016).
BÖLÜM 6. ÖRNEK BR YIMA YAPININ NCELEMES
6.1. Mevcut Yma Yapnn Deprem Açsndan ncelenmesi
6.1.1. Yapnn özellikleri
Bu bölümde örnek yma yap incelenerek, yma yapy meydana getiren malzeme
özelikleri yapay veya doal olup bunlar yapnn tayc modeli ile beraber tayc
duvarlar meydana getirmitir. ncelenen yma yapnn analizi yaplarak ve bu bahiste
yürürlükte bulunan alakal standart ve yönetmeliklerle tabi olmasyla incelenecektir.
ekil 6.1. ncelenen yma yap
39
6.1.2. Mevcut yma yapnn bilgileri
Röleve: Yapnn mimari ve statik projesi mevcut olmayp, yerinde yapnn tayc
sistem ve mimari rölevesi alnmtr. Mevcut binann tayc model unsurlarnn
kapasitelerinin belli etmesinde ve deprem dayanmlarnn deerlendirmesinde
kullanlacak unsur ayrntlar ve boyutlar, yerinde yaplan röleve çalmasyla
belirlenmi ve röleve çizimleri ile eklerde sunulmutur. Yap x yönünde 840 cm, y
yönünde 750 cm olarak belirlenmitir. Yap ta temel üzerine yaplmtr.
Bina bilgisi: nceleme yaplan parselde bulunan yap zemin kat olarak belirlenmitir.
Zemin kat yüksekli 275 cm dir. Duvar kalnlklar 15 cm kalnla sahip olduu
belirlenmitir. Duvar malzemesi boluklu biriket yap malzemesi kullanlmtr. Zemin
kattan oluan yapda düey yma yap elemanlar gözlemlenmemi fakat yatay yap
elemanlar mevcut olup fotoraflarda gösterilmitir. Yapnn yatay elemanlar ise 15*20
cm ölçülerinde belirlenmitir.
Yap yol seviyesinden aada kalm olduu ölçümler sonucunda belirlenmi olup
yap 80 cm ta temel üzerine yapld gözlenmitir. Yap ise yol seviyesinden 60 cm
aada durduu ölçülmütür.
Sadece zemin kattan oluan yap bütünlüünü korumakta olduu görülmekte ve
fotoraflarla gösterilmektedir. Yap bütünlüü olmasna ramen yapnn duvarlarnda
çatlaklar gözlenmitir. Yapnn duvar kalnlklar ve yap boluklar yma yap
kurallarna uymad belirlenmitir.
6.1.3. Binann tayc sisteminin yma binalar için depreme dayankl tasarm
kurallar açsndan deerlendirilmesi
“5.2.1 – Bölüm 2’ye göre S(T1) = 2.5 ve Ra(T1) = 2.0 alnarak belirlenen deprem
yüklerinin bina duvarlarnda oluturduu kayma gerilmeleri hesaplanacak ve izin
verilen snr deerleri amamas salanacaktr. Bu tür hesap kerpiç binalarda
yaplmayacaktr.” (Deprem Yönetmelii 2007).
olup yma yap gerilme açsnda uygundur.
“5.2.2 – 5.6.2’de belirtilen durum dnda yma binalar için yapmna izin verilen kat
saylar deprem bölgelerine göre Tablo 6.1’de verilmitir.” (Deprem Yönetmelii
2007).
Deprem Bölgesi En Çok Kat Says
1 2
4 4
Yma binalar için yapmna izin verilen kat adedi Tablo 6.1.’de 1. derece deprem
bölgelerinde en çok bodrum+2 kat olarak snrlanmtr. Binamz 1 katl olduun için
uygundur.
41
“5.2.3 – Tablo 6.1’de verilen en çok kat saylar zemin kat ile üstündeki tam katlarn
toplamdr. Bu katlara ek olarak yaplacak çat katnn alan, temeldeki bina brüt
alannn %25’inden büyük olamaz. Kat alan, bina brüt temel alannn %25’inden
büyük olan çat kat tam kat saylr. Ayrca tek bir bodrum kat yaplabilir. Birden çok
bodrum kat yaplmsa Tablo 6.1’de verilen en çok kat says bir kat azaltlacaktr.
Kerpiç duvarl yma binalar bütün deprem bölgelerinde, bodrum kat saylmakszn,
en çok bir katl yaplabilir.” (Deprem Yönetmelii 2007).
nceleme yaplan bina da, çat kat olmadndan yapmz uygundur.
“5.2.4 – Yma binalarda her bir katn yükseklii döeme üstünden döeme üstüne en
çok 3.0 m olacaktr. Kerpiç duvarl yma binalarda tek katn yükseklii 2.70 m’den,
eer yaplm ise bodrum kat yükseklii 2.40 m’den daha çok olamaz.” (Deprem
Yönetmelii 2007).
m olduundan) uygundur.
“5.2.5 – Yma binalarn tayc duvarlar planda olabildiince düzenli ve ana
eksenlere göre simetrik ya da simetrie yakn biçimde düzenlenecektir. Ksmi bodrum
yaplmasndan kaçnlacaktr.” (Deprem Yönetmelii 2007).
Yönetmeliin, bu maddesi gerei hazrladmz kat plannda da gözüktüü gibi
duvarlarn düzeni ve simetriklii açsndan uygundur.
“5.2.6 – Tüm tayc duvarlar planda kesinlikle üst üste gelecektir.” (Deprem
Yönetmelii 2007).
Tayc duvarlarn üst üste gelmesi açsndan, ekteki kat planlarnda görülüü gibi
gibi, bina uygundur.
Yönetmeliin bu maddesi, yma binalarn tayc duvarlarda meydana gelecek düey
deprem yüklerinin tesiri altnda, meydana gelecek basnç ve kayma gerilmelerinin,
duvarn cinsine göre üst snrlar ap amadnn kontrolüdür.
Staticad-yma program ile yaplan hesap sonucu bina duvar gerilmeleri açsndan
uygun deildir.
“5.4.1.1 – Tayc duvarda yma malzemesi olarak Türk Standartlarna uygun doal
ta, dolu tula, TS-2510 ve TS EN 771-1’de tayc duvar malzemesi olarak izin
verilen en büyük boluk oranlarn amayan boluk oranlar olan tulalar ve blok
tulalar, gazbeton yap malzeme ve elemanlar, kireç kumta, dolu beton briket, kerpiç
ya da benzeri kargir birimler kullanlabilir.” (Deprem Yönetmelii 2007).
Tayc duvar olarak yönetmeliin uygun bulduu duvar boyutlar, malzemeleri ve
özellikleri ile birlikte deerlendirilmi ve hesaba girilmitir.
6.1.6. Duvar malzemesi dayanmlar
“5.4.2.1 – Duvar yapmnda kullanlan doal ve yapay kargir birimlerin ve bunlar
balayan harçlarn dayanm ve dier özellikleri aadaki gibi olacaktr. Bu koullar
kerpiç için geçerli deildir. Kerpiç sadece kerpiç binalarda kullanlabilir.” (Deprem
Yönetmelii 2007).
alnmtr.
43
“Tayc duvarlarn, sva kalnl saylmakszn, en küçük kalnlklar yma binann
kat saysna bal olarak Tablo 6.2’de verilmektedir. Bodrum kat yaplmam ise zemin
kat ve üstündeki katlar için Tablo 6.2’de verilen en küçük duvar kalnlklar geçerlidir.
5.2.3’e göre izin verilen ek çat katnda bir alttaki kat için verilen duvar kalnl
geçerlidir.” (Deprem Yönetmelii 2007).
zin verilen en küçük duvar kalnlklar tablo 6.2’de verilmitir. Buna göre, incelenen
binann tayc duvarlarndaki zemin katta duvarlar 15cm, kalnlk mevcuttur. Yap
kritik kat duvarlar açsndan uygun deildir.
Tablo 6.2. Tayc duvarlarn en küçük kalnlklar
Deprem
Bölgesi
Zemin kat
Bodrum kat
Zemin kat
Birinci kat
“Planda birbirine dik dorultularn her biri boyunca uzanan tayc duvarlarn, pencere
ve kap boluklar saylmakszn toplam uzunluunun brüt kat alanna (konsol döeme
alanlar dndaki alan) oran (0.2 I) m/m2 ’den daha az olmayacaktr (ekil 6.4).
Burada I, Bölüm 2’de tanmlanan Bina Önem Katsays’dr.” (Deprem Yönetmelii
2007).
44
Tayc duvarn(boluksuz)toplam uzunluu / brüt kat alan > 0,2 * I (bina önem
katsays) olmal.
Deprem dorultusu ekil 6.4. Deprem dorultusundaki tayc duvarlar.
d / A≥ 0.2I m/m2
I : Bina önem katsays
“5.4.5.1 – Herhangi bir tayc duvarn planda kendisine dik olarak saplanan tayc
duvar eksenleri arasnda kalan desteklenmemi uzunluu birinci derece deprem
bölgesinde en çok 5.5 m, dier deprem bölgelerinde en çok 7.5 m olacaktr. Kerpiç
duvarl yma binalarda desteklenmemi duvar uzunluu en fazla 4.5 m olacaktr.”
(Deprem Yönetmelii 2007).
olduu için bu kurala uygundur.
45
“5.4.5.2 – 5.4.5.1’de belirtilen en büyük desteklenmemi duvar boyu koulunun
salanamamas durumunda bina köelerinde ve söz konusu duvarda planda eksenden
eksene aralklar 4.0 m.’yi geçmeyen betonarme düey hatllar yaplacaktr. Ancak bu
tür düey hatllarla desteklenen duvarlarn toplam uzunluu 16.0 m’yi geçemez (ekil
6.5).” (Deprem Yönetmelii 2007).
1 2 3
Mesnetlenmemi duvar boyu : 1, 2 ve 3 5.5 m (1. derece deprem bölgesi) 7.5 m (2,3 ve 4. derece deprem bölgesi)
4.0 m 4.0 m
6.1.10. Tayc duvar boluklar
“5.4.6.1 – Bina köesine en yakn pencere ya da kap ile bina köesi arasnda
braklacak dolu duvar parçasnn plandaki uzunluu birinci ve ikinci derece deprem
bölgelerinde 1.50 m’den, üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde 1.0 m’den
az olamaz. Kerpiç duvarl binalarda bütün deprem bölgelerinde bu miktar en az 1.0
m’dir.” (Deprem Yönetmelii 2007).
Bina köelerindeki dolu duvar parçasnn uzunluu, 80 cm olduundan uygun deildir.
46
“5.4.6.2 – Bina köeleri dnda pencere ve kap boluklar arasnda kalan dolu duvar
parçalarnn plandaki uzunluu birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde 1.0
m’den, üçüncü ve dördüncü derece deprem bölgelerinde 0.80 m’den az olamaz. Kerpiç
duvarl binalarda bütün deprem bölgelerinde bu miktar en az 1.0 m’dir.” (Deprem
Yönetmelii 2007).
Binada pencere ve kap boluklar arasndaki dolu duvar 50 oluundan kuralna uygun
deildir.
“5.4.6.3 – Pencere ve kap boluklarnn her iki kenarnda 5.5.3&rsq