glasovne promene

Click here to load reader

Post on 14-Feb-2015

449 views

Category:

Documents

2 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

glasovne promene

TRANSCRIPT

Glasovne promene ili glasovne alternacije su niz promena glasova (gubljenje, pojavljivanje, sazimanje, prelazak glasova) koje se deavaju u mnogim jezicima. Rezultat glasovnih promena je pojavljivanje nekog drugog glasa u recima na mestu nekog glasa koji se logicki ocekuje da se tu pojavi. Na primer, mnozina od imenice ucenik je ucenici, a ne uceniki, jer se dogadja glasovna promena kojom ocekivani glas k prelazi u c. U glasovnim promenama ucestvuju i samoglasnici i suglasnici. Glasove promene u srpskom jeziku su: nepostojano A palatalizacija sibilarizacija jotovanje prelazak L u O jednacenje suglasnika po zvucnosti jednacenje suglasnika po mestu tvorbe Nepostojano a je glasovna promena gde se samoglasnik a u nekim recima i oblicima reci gubi, a opet u drugim oblicima istih reci se pojavljuje. Primeri nominativ mnoine nekih imenica mukog roda: borac - borci, momak - momci genitiv jednine nekih imenica mukog roda: borac - borca; momak - momka genitiv mnoine nekih imenica enskog roda: daske - dasaka; sestre - sestara; bacve bacava nominativ jednine mukog roda prideva u neodredjenom obliku: dobar - dobri; mrtav mrtvi; upalj - uplji nominativ mukog roda nekih zamenica: sav; ikakav; nikakav; takav; kakav ... instrumental nekih imenica mukog roda: dorucak - doruckom dativ i instrumental mnoine nekih imenica mukog roda: vijak - vijcima Ova glasovna promena se ne dogadja u stranim recima koje su prihvacene u srpskom jeziku: manijak - manijaci.Takodje nije prisutna kod domacih reci koje imaju postakcenatsku duinu kao to je rec junak - junaka . Palatalizacija je jezicna pojava u srpskom jeziku gde se suglasnici k, g i h menjaju u ch, i . To se dogadja u sledecim slucajevima: ispred e u vokativu: seljak - seljace, vrag - vrae, orah - orae u prezentu: reke teku - reka tece, ja mogu - ti moe

ispred i u tvorbi reci: zrak - zraciti, trag - traiti, Verica - Vericin u aoristu nekih glagola: rekoh - rece, digoh - die kod reci koje u nominativu jednine zavravaju na c: u vokativu jednine mukog roda ispred e: lovac - lovce, starac - starce u tvorbi reci ispred e, i: lovac - lovcev, kukac - kukcev kod ove dve imenice koje zavravaju na z: knez - knee, vitez - vitee ispred nepostojanog a, te ispred nastavaka -an, -ji i par drugih: dah - daak, Bog - Boji, strah - straan Sibilarizacija je morfofonoloki proces u kome je ishod stvaranje dentalno-alveolarnih suglasnika. Za konkretnu pojavu u novotokavskim dijalektima v. sibilarizacija u novotokavskim dijalektima. Jotovanje je spajanje nepalatalnih suglasnika c, d, g, h, k, l, n, s, t i z s glasom j pri cemu se u recima stvaraju palatalni suglasnici ch, dj, , , lj, nj, i c. Primeri: c+j = ch klicati - klichem d+j = dj mlad - mladji g+j = blag - blai h+j = mahati - maem k+j = ch jak - jachi l+j = lj dalek - dalji n+j = nj tanak - tanji s+j = pisati - piem t+j = c platiti - placen z+j = brz - bri Jotovanjem se smatra i neto drugachija pojava, kada se izmedju dvousnenih suglasnika b, m, p i zubnousnenog suglasnika v i palatala j umetne suglasnik l, koji s glasom j daje lj (glup - gluplji, grob - groblje, zdrav - zdravlje, hramati - hramljem). Ta se glasovna promjena zove epentetsko (umetnuto) L. Prelazak L u O je glasovna promena u kojoj se suglasnik L menja u vokal O. Izvrena je krajem 14. veka. L je prelo u O: u imenicama: sokol - sokoo - soko; stol - stoo - stol; sol - soo - so (posle prelaska L u O dolo je do asimilacije vokala); u imenicama koje oznacavaju mesto vrenja radnje: ucilnica - ucionica; u imenicama koje oznacavaju vrioca radnje (u svim padenim oblicima osim nominativa jednine i genitiva mnoine): gledalac - gledaoca; gledaoci - gledalaca; u oblicima jednine radnog glagolskog prideva mukog roda: bil - bio, nosil - nosio;

Izuzeci: neke reci stranog i domaceg porekla: bol, dral, bokal, general, fudbal,... Jednacenje suglasnika po zvucnosti Jednacenje suglasnika po zvucnosti je glasovna promena u srpskom jeziku u kojoj se umnici koji se razlikuju po zvucnosti jednace tako to se prvi suglasnik skupa zamenjuje njegovim parnjakom po zvucnosti jednakim drugom suglasniku skupa. U srpskom jeziku se suglasnici prema zvucnosti dele na: bezvucne suglasnike (p, t, k, s, , cj, ch, f, h, c), zvucne suglasnike (b, d, g, z, , dj, d). Zvucni su i svi sonanti, ali oni ne ucestvuju u ovoj glasovnoj promeni. Obezvucavanje Promena zvucnog u bezvucni suglasnik naziva se obezvucavanje. Primeri: b prelazi u p (vrabacvrapca); d prelazi u t (gladakglatka); z prelazi u s (nizakniska); prelazi u (laaclaca); dj prelazi u cj (BogovadjaBogovacjki); d prelazi u ch; g prelazi u k (drugachijedrukchije). Ovako izmenjena osnova se zove obezvucena osnova a prefiks se naziva obezvuceni prefiks. Ozvucavanje Promena iz bezvucnog u zvucni suglasnik se naziva ozvucavanje. Primeri: p prelazi u b (toptobdija); t prelazi u d (svatsvadba); s prelazi u z (guratizgurati); prelazi u (za duu zadubina); cj prelazi u dj; ch prelazi u d (svedochitisvedodba); k prelazi u g (burekburegdija). Ovako izmenjena osnova se naziva ozvuchena osnova a prefiks ozvucheni prefiks.

Bezvuchni suglasnici f, h i c nemaju zvuchne parnjake, pa glasovna promena izostaje kada se oni nadju ispred zvuchnog suglasnika; naravno, ovo se ne odnosi na situaciju kada se zvuchni suglasnik nadje ispred nekog od njih, kada redovno dolazi do promene (kao to se vidi iz nekih od primera u prethodnom delu). Odstupanja Jednachenje se nikad ne primenjuje na suglasnichke grupe ds i d: odstupiti, podiati. U nekoj meri ni suglasnik dj ne jednachi se ispred s (kao u primeru vodjstvo), ali ovaj suglasnik se vrlo retko nalazi u takvom poloaju pa i ne moemo govoriti o sistemskom pravilu. Na sastavu sloenica kod kojih se osecja pauza izmedju delova jednachenje se ne primenjuje (kako u pisanju tako u izgovoru): politbiro. Jednachenje se ne vri ukoliko bi se time dobila dva ista suglasnika chijim bi se daljim uprocjavanjem dolo do neprihvatljive okrnjenosti prvog formanta: podtachka (ne pottachka, niti potachka jer bi izgledalo da je prefiks po-), subpolaran (ne suppolaran, niti supolaran jer bi izgledalo da je prefiks su-). U prefiksima ad-, dis-, juris-, trans- i post- ne dolazi do jednachenja: adherencija, disgresija, jurisdikcija, transgresija, postdiplomac. U novijim tudjicama vrlo chesto ne dolazi do jednachenja: dragstor, nokdaun, brejkdens, gangster. U stranim vlastitim imenima suglasnici s, z, i po pravilu se jednachnje, ali ipak ostaju neizjednacheni kada bi njihovo jednachenje povuklo i jednachenje susednog suglasnika: Potsdam, Pitsburg (jer bi jednachenje izazvalo i pretvaranje t u d, chime bi se dobili neprihvatljivi oblici Podzdam, Pidzburg). Ostale suglasnike u neslovenskim imenima vlastitim ne treba jednachiti: Vaington, Redford, Tbilisi. Jednachenje suglasnika po mestu tvorbe Jednachenje po mjestu tvorbe u srpskom jeziku vri se u sledecjim sluchajevima: Jednachenje suglasnika vri se kada se ispred palatalnih suglasnika (, , ch, cj, d, dj, lj i nj) nadju suglasnici s i z, oni tada prelaze u svoje najsrodnije palatalne suglasnike i : npr. prositi - prosnja -pronja ili grozd - grozdje - grodje. Jednachenje suglasnika vri se i kada se dentalni nazal n nadje ispred bilabijalnih okluziva (b i p); on tada prelazi u bilabijalni nazal m: zelenbacj - zelembacj, prehrana prehrambeni. Jednachenje suglasnika vri se i kada se suglasnik h nadje ispred suglasnika ch i cj, on tada prelazi u suglasnik : drhtati - drcjem, orah - orachicj Odstupanja [uredi] Suglasnik n ne prelazi u m ako se njime zavrava prvi deo prave sloenice, a drugi deo pochinje usnenim suglasnikom: maskenbal, stranputica i dr. I u nekim rechima, npr. razljutiti, raznjeiti i dr.

U nekim rechima vri se vie glasovnih promena, jedna od njih je i jednachenje suglasnika po mestu tvorbe: izchekivati - ischekivati (jednachenje po zvuchnosti) ichekivati Srpski pravopis je fonoloki (pre zvan i fonetski, glasovni, izgovorni, a sada i zvuchni; kao i hrvatski i makedonski), to znachi da se jednachenja (po zvuchnosti i mestu tvorbe) vre u govoru i pisanju. Vecjina slovenskih jezika (poljski, cheki, ruski, ukrajinski, slovachki, slovenski, bugarski...) upotrebljava morfonoloki (pre chesto pogreno zvan etimoloki, korenski; sada su u upotrebi jo nazivi tvorbeni ili morfoloki) pravopis, gde se jednachenja vre samo u govoru, a ne vre se u pisanju.