gif laten wij niet voortbestaan

Download Gif laten wij niet voortbestaan

If you can't read please download the document

Post on 11-Jan-2017

318 views

Category:

Documents

29 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Gif laten wij niet voortbestaan

  • Gif laten wij niet voortbestaan

    Een onderzoek naar de overlevingskansen van

    joden in de Nederlandse gemeenten, 1940-1945

    marnix croes & peter tammes

    Aksant, Amsterdam 2006

  • Voorwoorden

    1Moord, meer dan honderdduizend maal gepleegd, is het onderwerp van dit boek. Eenharde titel tooit het, ontleend aan een harde rede van een tijd- en deelgenoot. Hij isgeen slachtoffer, hij is geen getuige. Hij is iemand die behoort tot de kring van dedaders. En met die ene, sinistere zin, uitgesproken twee maanden na het begin van dedeportaties van de joden uit Nederland naar Auschwitz, vatte hij treffend samen wat erop dat moment gaande was. En wat er tot de bevrijding nog stond te gebeuren.

    Dit is een hard boek, geen makkelijk boek, wel een noodzakelijk boek. Een boekdat geschreven moest worden. Ik wil de navolgende personen, die allen op enigerleiwijze aan de totstandkoming ervan hebben bijgedragen, bij deze bedanken: HubertBerkhout, Hans Blom, Freek Bijl, Bart van der Boom, Felix Croes, Jos Dessens, Jan vanDoorn, Wouter Egberink, Bert-Jan Flim, Henry Giersthove, Nan-Dirk de Graaf, PimGriffioen, Anna Hajkova, Cees Haverhoek, Bastiaan Hetebrij, Dienke Hondius, HenkFlap, Geraldien von Frijtag Drabbe Knzel, Johannes Houwink ten Cate, Ren Kruis,Cor Lammers, Ruud Luijkx, Tim McDaniel, Guus Meershoek, Bob Moore, Ineke Nagel,Sierk Plantinga, Anne-Rigt Poortman, Merijn Rengers, Maarten van Rijn, PeterRomijn, George Siemensma, Wout Ultee, Hans van der Veen, Johannes van der Vos,Hans de Vries, Jannes de Vries, Jeroen Weesie en Ron Zeller. Daarnaast worden alle inhet bronnenoverzicht in de bijlage genoemde archiefbewaarplaatsen bedankt voorhun medewerking.

    marnix croes

    isbn 90 5260 131 3

    2004, de auteurs/Aksant, Amsterdam.

    Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,

    fotokopie of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

    Deze uitgave is in pdf-formaat te raadplegen op http://webdoc.ubn.kun.nl/mono/c/croes-m/gif-lawin.pdf

    Dit document is tevens als register te gebruiken.

    Boekverzorging: MulderVan Meurs, Amsterdam

    Druk- en bindwerk: A-D Druk, Zeist

    Uitgeverij Aksant, Cruquiusweg 31, 1019 AT Amsterdam, www.aksant.nl

    De foto op de omslag stamt uit oktober 1943. Zij toont een in Nieuw-Vennep ondergedoken

    en zojuist gearresteerde groep joden die, om verzet in de kiem te smoren, hun afvoering op

    de grond liggend moeten afwachten. (bron: fotoarchief NIOD)

    5

    Deze uitgave kwam tot stand met financile steun van NWO, het SNS Reaal Fonds en de J.E. Jurriaanse Stichting en werd bekroond met een studieprijs van de stichting Praemium Erasmianum.

    Eerste druk: 2004Tweede druk: 2006

  • proefschrift geleverd: Ellen, Freek, Jannes, Marianne, Marijke en Wouter. Ik wil henallen bij deze bedanken.

    Buiten mijn werkkring waren er veel mensen die hebben bijgedragen aan hetonderzoek of me hierin hebben gesteund. De vriendengroep uit Bergen en omgevingdie naast hun interesse voor de nodige afleiding zorgde. Dit geldt zeker ook voorEwoud die met zijn Groningse nuchterheid mijn verhalen, ideen en ervaringen opallerlei gebied aanhoorde en zijn commentaar en advies gaf. Mijn ouders bedank ikvoor hun interesse, steun en vertrouwen. Vooral Josine wil ik hier nog noemen voorhaar liefde, steun en geduld.

    Ten slotte wil ik hier nog de leescommissie bedanken die de moeite heeft geno-men om het manuscript te beoordelen: voorzitter prof. Nan-Dirk de Graaf, prof. HansBlom, prof. Johannes Houwink ten Cate, prof. Cor Lammers en dr. Bob Moore.

    peter tammes

    2Een onderzoek naar de jodenvervolging in Nederland begon me te fascineren toen ikals student Henk Flap sprak op de Landelijke Sociologendag in 1996. Ik sprak met hemin een pauze over de jodenvervolging, nadat hij net een presentatie had gegeven overdeze tragische gebeurtenis. Dit gesprek bleef in mijn hoofd hangen, waarop ik beslootom Henk te vragen of er een afstudeermogelijkheid was op dit gebied. Dat was er. Ikkon de invloed van de verzuildheid op de overlevingskansen van joden gaan onderzoe-ken. Nadat ik een scriptie hierover had afgerond bood zich de kans aan om aan alsonderzoeker in opleiding op het onderhavige project te komen werken.

    Ik wil hier de initiators van dit project Wout Ultee en Henk Flap bedanken.Wout Ultee voor zijn enorme energie en inzet en voor mijn wetenschappelijke vormingwaaronder het leren stellen van (onorthodoxe) vragen en de vorming van een theorie.Henk Flap voor zijn onophoudelijke stroom van ideen en zijn kritische en opbouwen-de commentaren op stukken.

    De uitvoering van dit project vond plaats in het Interuniversity Centre for SocialScience Theory and Methodology (ICS). Dit instituut bood een stimulerende omgevingom onderzoek te verrichten. De georganiseerde cursussen en de forumdagen warenvaak leerzaam en inspirerend. De sectie sociologie in Nijmegen, waar ik was gehuis-vest, bood een goede sfeer voor het verrichten van onderzoek. Het colloquium, deaio/oio bijeenkomsten wil ik hier in het bijzonder noemen. Daarnaast kon ik bij allecollegas makkelijk binnen lopen om het een of ander. Bij deze wil ik speciaal de colle-gas noemen met wie ik de eerste jaren een kamer deelde: Marcel, Vivian en Maurice.Met de Utrechtse collegas Christiaan en Tamar reisde ik vaak samen het trajectUtrecht-Nijmegen. Het heen en weer reizen werd zo niet alleen dragelijk en gezelligmaar was soms zelfs erg nuttig. De ns hielp zo nu en dan een beetje mee, zodat degesprekken nog wat langer konden duren. Ik leerde dat een goede secretaresse onmis-baar is; Elly en Marijke worden bedankt voor hun secretarile werkzaamheden.

    Buiten de Nijmeegse ICS-club wil ik speciaal Jos Dessens bedanken voor hetaltijd beantwoorden van mijn vragen over statistiek. Een bundeling van onze e-mailskan bijna een nieuw statistiekboek vormen.

    Naast de vele bijeenkomsten met ICS-leden, wil ik hier de werkgroep jodenver-volging van het Nederlandse Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) noemenonder leiding van Johannes Houwink ten Cate. Door de bijeenkomsten van deze werk-groep werd ik snel wegwijs gemaakt in onderzoeken en literatuur naar de jodenvervol-ging. Alle leden die participeerden in deze werkgroep wil ik bedanken voor hun bijdra-gen. Daarnaast bedank ik speciaal NIOD-medewerker Peter Romijn die me begeleiddetijdens mijn stageonderzoek naar de invloed van burgemeesters op de overlevingskan-sen van joden.

    Het verrichten van onderzoek naar de vervolging van joden kan niet zondermedewerking van de diverse archieven en natuurlijk hun studiezaalmedewerkers.Tevens hebben verschillende (student)assistenten en studenten hun bijdrage aan dit

    6

  • Inhoudsopgave

    Deel 1: Inleiding

    Inleiding: Overlevingskansen van joden in Nederland, 1940-19451. Introductie

    2. Geschiedwetenschap en sociologie

    3. De hoofdstukken

    4. Verantwoording

    Hoofdstuk 1: Het percentage overlevenden van dejodenvervolging in Nederland1. Inleiding

    2. Bestaand onderzoek

    3. De registratie

    4. Werkwijze

    5. Landelijk gemiddelde

    Hoofdstuk 2: De joodse gemeenschap in de stad Groningen: een vergelijking van de registraties uit 1941 en 19421. Inleiding

    2. Registratie

    3. Veranderingen in de geregistreerde persoonskenmerken

    3.1 Nationaliteit

    3.2 Burgerlijke staat

    3.3 Welstand

    3.4 Gezinsgrootte

    4. Emigranten en immigranten

    4.1 Persoonskaarten

    4.2 Vergelijking van de emigranten met de niet-migrerenden

    4.3 Vergelijking van de immigranten met de niet-migrerenden

    5. Persoonskenmerken en overlevingskansen

    5.1 Kinderen en burgerlijke staat

    5.2 Leeftijd

    5.3 Beroep

    5.4 Nationaliteit

    5.5 Migratie

    5.6 Slot

    6. Conclusie

    17

    17

    19

    23

    26

    29

    29

    30

    32

    34

    41

    43

    43

    44

    47

    47

    48

    48

    50

    51

    51

    52

    55

    56

    56

    58

    58

    59

    60

    60

    62

  • 4.5 Een straf georganiseerd apparaat?

    4.5.1 s-Hertogenbosch

    4.5.1.1 Heinrich Friedrich Wilhelm Kthe

    4.5.1.2 Corruptie

    4.5.2 Groningen

    4.5.2.1 Bernhard Georg Haase

    4.5.2.2 Robert Wilhelm Lehnhoff

    4.5.2.3 Ernst Knorr

    4.5.2.4 Verstoorde verhoudingen

    4.5.2.5 Chaos

    4.5.2.6 Niedermachen

    4.6 Slot

    5. De Auenstellen vergeleken I: mate van activiteit

    5.1 Joodse onderduikers

    5.1.1 Aantallen strafgevallen

    5.1.2 Amsterdam

    5.1.3 Opgepakt, maar ook strafgeval?

    5.1.4 Arrestant, maar onderduiker?

    5.1.5 Schatting aantal joodse onderduikers

    5.2 De Sipo en de strafgevallen

    5.3 Mate van activiteit

    6. De Auenstellen vergeleken II: mate van radicaliteit

    6.1 Werkdruk

    6.1.1 Bagatellsachen

    6.1.2 Aantallen arrestanten

    6.2 Verschrfte Vernehmungen

    6.2.1 Auenstelle s-Hertogenbosch

    6.2.2 Auenstelle Maastricht

    6.2.3 Auenstelle Arnhem

    6.2.4 IV-B4 Den Haag

    6.2.5 Auenstelle Rotterdam

    6.2.6 Auenstelle Amsterdam

    6.2.7 Auenstelle Groningen

    6.3 Mate van radicaliteit

    6.4 Werkkampen

    6.5 Nogmaals Groningen

    6.6 Slot

    Hoofdstuk 4: De Vrijwillige Hulppolitie1. Inleiding

    2. Oprichting VHP

    Hoofdstuk 3: Sicherheitspolizei en Sicherheitsdienst1. Inleiding

    1.1 Volkenrecht en strafvervolging

    1.2 Strafdossiers als historische bron

    2. De SS2.1 Heinrich Himmler

    2.2 Reinhard Tristan Eugen Heydrich

    2.3 De politieke politie

    2.4 Wrijvingen

    2.5 Chef der Deutschen Polizei

    2.6 De SD en de Gestapo

    2.7 De SD en de Judenp