generał broni stanisław maczek (1892–1994)

of 24/24
Generał broni Stanisław Maczek (1892–1994)

Post on 11-Jan-2017

221 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Genera broni Stanisaw Maczek (18921994)

  • SStanisaw Maczek trwale zapisa si na kartach historii Polski. Z wyksztacenia filozof, mionik

    literatury ojczystej powici si subie wojskowej, stajc si ojcem polskiej broni pancernej. Gono byo o nim ju podczas walk o niepodlego i granice Polski po zakoczeniu I wojny wiatowej. Saw przynis mu jednak udzia w II wojnie wiatowej w kampanii wrzeniowej 1939r. dowodzi pierwsz wielk zmotoryzowan jednostk Wojska Polskiego 10. Brygad Kawalerii, nastpnie w walkach na terenie Francji w 1940r. 10. Brygad Kawalerii Pancernej, od lutego 1942r. 1. Dywizj Pancern, ktra uczestniczya w kocowych dziaaniach operacji Overlord, a po zwyciskiej bitwie pod Falaise w wyzwalaniu Belgii i Holandii. Opopularnoci generaa zadecydowa nie tylko jego talent dowdczy, lecz take dbao o onierzy, nieszafowanie ich yciem. Zyska te sympati mieszkacw wyzwalanych terenw, ktrzy doceniali zarwno fakt oswobodzenia, jak i to, e dziki jego umiejtnociom taktycznym ich miasta nie zostay zniszczone. Po wojnie dzieli los onierzy polskich na emigracji. Przez wadze komunistyczne zosta pozbawiony obywatelstwa polskiego.

  • 1

    S

    W

    Modo Stanisaw Maczek urodzi si 31 marca 1892r. w Szczercu koo

    Lwowa jako syn Witolda i Anny z d. Czerny. Mia dwch modszych braci i brata bliniaka (wszyscy zginli podczas konfliktw wojennych w latach 19141920). Matka pochodzia z rodziny ziemiaskiej. Ojciec z zawodu sdzia po zakoczeniu kariery urzdniczej pracowa jako adwokat w Drohobyczu, gdzie przenis si wraz z on i synami. Na wychowanie modego Stanisawa miaa wpyw atmosfera domu rodzinnego oraz osoba jego wuja Karola Czernego, adwokata we Lwowie, waciciela majtku w Wielkich Oczach, w ktrym Stanisaw Maczek bywa z brami wielokrotnie.

    Stanisaw ukoczy gimnazjum w Drohobyczu, gdzie w 1910r. zda matur. Nastpnie podj studia na Wydziale Filozofii i Filologii Polskiej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Nalea wwczas do Stowarzyszenia Modziey Akademickiej ycie. Tematem jego pracy magisterskiej bya myl polskiego filozofa i lekarza epoki nowoytnej Sebastiana Petrycego. W uzyskaniu dyplomu przeszkodzi mu wybuch I wojny wiatowej, poniewa zosta objty powszechn mobilizacj. Pierwsze przeszkolenie wojskowe odby jeszcze w trakcie studiw w Zwizku Strzeleckim (pseudonim Rozucki). Zaprocentowao ono podczas walki o woln Polsk.

    I wojna wiatowa W lipcu 1914r. Maczek zosta powoany do suby wojskowej w ar

    mii austriackiej. Odby kilkumiesiczne szkolenie w Szkole Oficerw Rezerwy III Korpusu. Nastpnie obj dowdztwo plutonu w 3. puku piechoty Obrony Krajowej (k.k. Landwehr) w Grazu. Ukoczy specjalistyczne kursy: taktycznoszturmowy, strzelania z broni maszynowej oraz narciarstwa i wspinaczki wysokogrskiej w Alpach. Dostrzeona przez przeoonych sprawno fizyczna Maczka, jak rwnie jego zmys taktyczny sprawiy, e w czerwcu 1915r. otrzyma przydzia do elitarnego 2. Puku Cesarskich Strzelcw Tyrolskich (2.Tiroler Kaiserjger Regiment). Jednostka ta naleaa do wyborowych oddziaw przewidzianych do walki w terenie wysokogrskim. Dziaaa

  • W

    przeciwko wojskom rosyjskim na Pokuciu, nastpnie na froncie woskim, w dolinie rzeki Isonzo. Podczas suby w niej Maczek dowodzi plutonem. Pod koniec 1915r. zosta ranny i przez dwa miesice przebywa w szpitalu w Wiedniu. Za odwag i mstwo otrzyma awans na podporucznika. Jako weteran walk grskich by nastpnie przez siedem miesicy instruktorem w Szkole Oficerskiej XIV Korpusu w miejscowoci Steyr. W ostatnich dwch latach wojny dowodzi 8.kompani (szturmow), z ktr walczy w Dolomitach i pod Asiago. Za udzia w licznych bitwach i wykazan w nich waleczno otrzyma odznaczenia austriackie: srebrny i brzowy Wojskowy Medal Zasugi (Signum Laudis; Militrverdienstmedaille), Krzy Wojskowy Karola (KarlTruppenkreuz), Medal za Odwag (Tapferkeitsmedaille) i medal Czerwonego Krzya za ratowanie rannych onierzy.

    Na pocztku 1918r. Maczek zosta ponownie ranny. W trakcie rekonwalescencji przebywa we Lwowie, gdzie dopeni formalnoci zwizanych z ukoczeniem studiw. Latem powrci do puku na front woski. Suy w nim do momentu zaamania si monarchii austrowgierskiej.

    2

    Walki o niepodlego i granice Polski

    W listopadzie 1918r. Stanisaw Maczek ju w stopniu porucznika przyby do Polski. W powstajcym Wojsku Polskim zosta dowdc kronieskiej kompanii ochotniczej, ktra 20 listopada wyruszya na odsiecz Lwowa. Niebawem przeja pocig obsadzony przez Ukraicw pod Chyrowem oraz przeamaa wrogie pozycje pod Felsztynem. Sukces oddziau by w duej mierze zasug jego dowdcy.

    W prowadzonych zim walkach polskoukraiskich w rejonie Chyrowa Maczek dowodzi kompani cikich karabinw maszynowych, wchodzc w skad 3. Batalionu Strzelcw Sanockich. Wmaju 1919r. obj dowdztwo lotnej kompanii szturmowej zoonej z czterech plutonw strzeleckich i plutonu cikich karabinw maszynowych. Podlegaa ona 4. Dywizji Piechoty gen.Franciszka Aleksandrowicza. Na terenie Maopolski Wschodniej jednostka ta bya wykorzystywana do dziaa w sytuacjach kryzysowych na polu walki, stanowia szpic dywizyjn, ochraniaa

  • 3

    miejsca postoju dowdztwa i sztabu. Stojc na jej czele, Maczek uczestniczy w zajciu m.in. Drohobycza i Borysawia, z ktrymi by zwizany w dziecistwie i modoci. Jako dowdca wyrni si w starciu pod urawnem, gdzie dziaania jego kompanii obserwowa Naczelnik Pastwa Jzef Pisudski. Wwczas Maczek pierwszy w Wojsku Polskim otrzyma awans na polu bitwy (26 czerwca 1919r.).

    Po zakoczeniu walk z Ukraicami, jesieni 1919r. modego kapitana oddelegowano do Oddziau Operacyjnego Sztabu Frontu Woyskiego. Wiosn 1920r. w obliczu nieuchronnej wojny z Rosj bolszewick zosta oficerem sztabowym Oddziau III (Operacyjnego) 2. Armii dowodzonej przez gen. dyw. Antoniego Listowskiego, a nastpnie gen. dyw. Kazimierza Raszewskiego. Po zmianie przydziau subowego i przejciu do 6. Armii gen. broni Wacawa Iwaszkiewicza kpt. Maczek w sierpniu 1920r. zosta mianowany dowdc batalionu szturmowego 1. Dywizji Jazdy pk. Juliusza Rmmla, na ktrego czele uczestniczy w bitwie warszawskiej. Jednostka ta zaja pozycje bolszewickie pod Warem i sam miejscowo, co umoliwio podjcie walk i pokonanie idcej z odsiecz wojskom Michaia Tuchaczewskiego 1. Konnej Armii Siemiona Budionnego (31 sierpnia 1920r. pod Komarowem).

    We wrzeniu batalion szturmowy Maczka skierowano do Zamocia, gdzie uzupeniono jego skad osobowy. Wyposaono go te w brakujc bro maszynow, modzierze oraz jako rodek transportu taczanki. W kocu wojny oddzia znalaz si w rejonie Zwiahla nad rzek Sucz. Przebywa tam do maja 1921r., a nastpnie zosta rozwizany. Maczek peni pocztkowo sub w sztabie 20. Dywizji Piechoty, po dwch miesicach przeniesiono go do dowdztwa 5. Dywizji Piechoty. W 1922r. otrzyma awans na majora (ze starszestwem z 1 czerwca 1919r.). Wuznaniu zasug w walkach o niepodlego i granice Polski zosta odznaczony Krzyem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari (1920r.), Krzyem Walecznych (1921r.) i Medalem Niepodlegoci (1934r.).

  • P Okres midzywojenny

    Po zakoczeniu dziaa wojennych Stanisaw Maczek zdecydowa si pozosta w czynnej subie wojskowej. Dowodzi 3., a nastpnie 1. batalionem 26. puku piechoty we Lwowie. W midzyczasie peni obowizki szefa Oddziau III (Wyszkolenia i Owiaty) Dowdztwa Okrgu Korpusu nr VI. W latach 19231924 odby kurs doszkalajcy w Wyszej Szkole Wojennej w Warszawie. Ukoczy go z tytuem oficera Sztabu Generalnego. Komendant szkoy, gen. dyw. Aureli SerdaTeodorski, pisa o nim w opinii subowej: Wielkie zalety charakteru i dua warto moralna. Bardzo energiczny, peen inicjatywy. Oficer o gruntownej wiedzy wojskowej i dowiadczeniu liniowym. Samodzielny, szybki i miay w decyzji i wykonaniu. Umys ywy, bystry i jasny.

    W 1924r. Maczek zosta awansowany do stopnia podpukownika. Od koca tego roku by szefem Ekspozytury nr 5 Oddziau II (Wywiadu i Kontrwywiadu) Sztabu Generalnego we Lwowie. Podczas pracy na tym stanowisku udao si mu zreformowa wywiad ekspozytury, osabiony dziaalnoci kontrwywiadu sowieckiego. Rezultaty wprowadzonych przez niego zmian byy widoczne ju po kilku latach, o czym najlepiej wiadczya wysoka przydatno przekazywanych informacji. Jego zasugom mona rwnie przypisa wyeliminowanie nieporozumie midzy ekspozytur a wywiadem nowo powstaego Korpusu Ochrony Pogranicza. Prac ekspozytury lwowskiej pod jego kierownictwem oceniano najwyej w jej historii.

    W 1927r. Maczek zosta zastpc dowdcy 76. Lidzkiego Puku Piechoty wchodzcego w skad 29. Dywizji Piechoty gen. bryg. Franciszka Kleeberga. W latach 19301934 obj dowdztwo 81.Puku Piechoty Strzelcw Grodzieskich im. Krla Stefana Batorego. W1931r. awansowa do stopnia pukownika. W1934r. za zasugi na polu organizacji, wyszkolenia i administracji wojska otrzyma Krzy Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. Od 1935r. dowodzi piechot dywizyjn w 7. Dywizji Piechoty gen. bryg. Janusza Gsiorowskiego.

    25 czerwca 1928r. w Worochcie Stanisaw Maczek zawar zwizek maeski z Zofi z d. Kury. Z maestwa tego w 1931r. urodzia si crka Renata, a w 1934r. syn Andrzej. Poza sub wojskow wielk pasj Maczka byo narciarstwo. Zamiowanie do

  • 5

    J

    tego sportu zrodzio si u niego jeszcze podczas suby w puku strzelcw tyrolskich. Maczek chtnie podejmowa si take pracy spoecznej bdc dowdc piechoty w 7. Dywizji Piechoty, peni funkcj przewodniczcego Ligi Morskiej i Kolonialnej.

    Dowdca motorowej 10. Brygady Kawalerii

    Jesieni 1938r. pk dypl. Stanisaw Maczek obj dowdztwo pierwszej wielkiej jednostki zmotoryzowanej w Wojsku Polskim 10. Brygady Kawalerii. Zastpi na tym stanowisku pk. dypl. Antoniego TrzaskaDurskiego, ktrego odwoano w zwizku ze sabymi wynikami, ktre brygada uzyskaa podczas wicze woyskich. Powierzenie oficerowi piechoty dowdztwa jednostki kawalerii naleao do sytuacji nietypowych. Opinie na temat Maczka byy jednak bardzo dobre, a posiadana przez niego wiedza wystarczajca. Pukownik doczy do brygady, gdy znajdowaa si jeszcze w Bielsku jako odwd dowdcy Samodzielnej Grupy Operacyjnej lsk gen. bryg. Wadysawa Bortnowskiego. Wlistopadzie 1938r. trzy jej zgrupowania wziy udzia w zajciu Spisza i Orawy. W grudniu jednostki 10. Brygady Kawalerii powrciy do staych garnizonw.

    Gwnymi zadaniami nowego dowdcy byy: poprawienie wyszkolenia motorowego, usprawnienie wsppracy oddziaw w akcji i doskonalenie elementarnego wyszkolenia onierzy. Od ich wykonania zaleao dalsze istnienie jednostki, a take rozwj jednostek zmotoryzowanych w Polsce. Warto 10. Brygady Kawalerii nie polegaa bowiem na sile pancerza i ognia, ale na znacznej ruchliwoci operacyjnej. Ze wzgldw oszczdnociowych dywizjon artylerii motorowej, bataliony czogw i saperw, bateria dzia przeciwlotniczych oraz pluton lotnictwa towarzyszcego doczay do reszty oddziaw tylko na czas wicze lub mobilizacji. W skad 10.Brygady Kawalerii na stae wchodziy: dowdztwo, szwadron cznoci, pluton regulacji ruchu, dywizjon przeciwpancerny, dywizjon rozpoznawczy i dwa puki zmotoryzowane kawalerii (24. puk uanw z Kranika i 10. puk strzelcw konnych z acuta).

  • J6

    W ostatnich miesicach pokoju Maczek kontynuowa intensywne szkolenie oddziaw m.in. 13 czerwca 1939r. wiczono zatrzymanie i niedopuszczenie do Rzeszowa nieprzyjacielskiej grupy pancernomotorowej. W poowie sierpnia 1939r. 10. Brygada Kawalerii zostaa przerzucona w rejon Krakowa jako odwd dowdcy Armii Krakw gen. bryg. Antoniego Szyllinga. Dotary tutaj take oddziay przewidziane na czas wojny: 101. samodzielna kompania czogw rozpoznawczych, 121. samodzielna kompania czogw lekkich, 16. dywizjon artylerii lekkiej motorowej, 90. batalion motorowy saperw, 71. bateria motorowa artylerii przeciwlotniczej, dwie kolumny samochodw ciarowych (555. i 651.), 671. motorowy pluton parkowy uzbrojenia i motorowy park intendentury. Zmian, ktra zasza w skadzie brygady, byo zasilenie jej szeregw jedn kompani czogw lekkich Vickers i kompani czogw rozpoznawczych TKS. Odczono od niej natomiast pluton lotnictwa towarzyszcego i jedn bateri artylerii motorowej. Brygada jako jedyna jednostka dysponowaa 8czogami rozpoznawczymi i 2 pojazdami TKSD.

    Kampania wrzeniowa

    Ju 1 wrzenia 1939r. 10. Brygada Kawalerii otrzymaa rozkaz przemieszczenia si w rejon prowadzonych walk. Jej zadaniem miao by powstrzymanie niemieckiego XXII Korpusu Armijnego (Zmotoryzowanego), ktry uderzy z poudnia. Dziaania brygady (w okolicach Jordanowa, Rabki i Kasiny Wielkiej) spowolniy marsz przeciwnika. Postpy niemieckie zmusiy jednak gen.Szyllinga do opuszczenia rejonu Krakowa i Grnego lska, co zdezorganizowao polski plan obrony kraju. 3 wrzenia brygada zostaa podporzdkowana dowdcy Grupy Operacyjnej Bielsko gen.bryg. Mieczysawowi BorucieSpiechowiczowi. Wykorzystujc mobilno swoich oddziaw, a take podporzdkowany batalion KOP Wilejka mjr. Wacawa Kuferskiego, powstrzymaa nacierajce wojska niemieckie pod Pcimiem. W nastpnych dniach przyszo jej walczy z niemieckimi jednostkami szybkimi. Penia przy tym rol stray poarnej. Dziki swojej ruchliwoci

  • 7

    unikna wymanewrowania i odcicia od si gwnych. Jednoczenie, mimo duo mniejszej siy od przeciwnika, skutecznie spowolnia jego przemarsz na wschd.

    Po obronie Winicza i Radowa brygada przesza na prawy brzeg Dunajca. 7 wrzenia otrzymaa rozkaz przemieszczenia si do Rzeszowa do dyspozycji dowdcy Armii Maopolska gen. dyw. Kazimierza Fabrycego. Na miejsce nie dotara jednak jej cz z powodu braku paliwa odczya si kompania czogw lekkich i szwadron czogw TKF. Pozbawiona waciwie wsparcia ze strony pojazdw pancernych (pozostaa tylko kompania czogw rozpoznawczych TKS) 10.Brygada Kawalerii otrzymaa rozkaz opniania ataku niemieckiego, prowadzonego wzdu osi RzeszwPrzeworsk Jarosaw. Miao to da czas na przygotowanie obrony wzdu Sanu. Wdniach 89 wrzenia powstrzymaa oddziay niemieckiej 4. Dywizji Lekkiej pod Rzeszowem, a nastpnie pod acutem. Utrudnieniem byo dziaanie w izolacji. Z powodu braku osony skrzyde jednostki, Maczek zosta zmuszony do rezygnacji z obrony m.in. Przeworska.

    Po przybyciu brygady do Jarosawia okazao si, e umocnienie linii Sanu w zasadzie nie istnieje. Pomimo zatrzymania nieprzyjaciela 10 wrzenia na przedmieciu miasta, niemieckiemu oddziaowi wydzielonemu udao si utworzy przyczek pod Radymnem. 10.Brygada Kawalerii nie bya w stanie jednak zlikwidowa go wasnymi siami. Otrzymaa wwczas rozkaz osony kierunku KrakowiecJaworwJanw. 13 wrzenia, dzie po wykonaniu tego zadania, polecono jej obron Lwowa od pnocy. Dowdca Frontu Poudniowego, gen. Kazimierz Sosnkowski, spodziewa si kontynuacji ataku przez XXII Korpus Armijny (Zmotoryzowany) na to miasto. Tymczasem po przerwie spowodowanej koniecznoci budowy mostu na Sanie ruszy on na Lubaczw i Raw Rusk. Sytuacja zmienia si po podejciu do Lwowa niemieckiej 1. Dywizji Grskiej. Po nieudanej prbie zajcia miasta obsadzia ona wzgrza umoliwiajce uderzenie na Lww od pnocy i pnocnego zachodu. Okazao si, e zadanie odzyskania tych pozycji, ktre powierzono 10. Brygadzie Kawalerii, byo jednym z najtrudniejszych podczas wojny obronnej Polski w 1939r. onierzom Maczka przyszo zmierzy si z oddziaami przeznaczonymi do dziaa w grach. Z powodu braku dowiadczenia, jak rwnie zego oszacowania wielkoci si niemieckich brygada poniosa due straty tylko ostatniego dnia walk zostao zabitych i rannych okoo 100 onierzy. 17wrzenia po poudniu osigna jednak cel zaja dominujce wzgrze 324. Wtedy do oddziau dotar

  • 8

    19

    a informacja o przekroczeniu granicy wschodniej przez Armi Czerwon. Maczek otrzyma zadanie przejcia z jednostk do Halicza do dyspozycji Naczelnego Wodza. Tam odebra rozkaz przekroczenia granicy pastwowej.

    Podczas kampanii wrzeniowej 10. Brygada Kawalerii bya jedyn wielk jednostk Wojska Polskiego, ktra nie daa si pokona i w caoci znalaza si poza granicami kraju. Z respektem wypowiada si o niej take nieprzyjaciel, ktry od charakterystycznego umundurowania czarnych skrzanych kurtek i czarnych beretw nada jej przydomek Czarnej Brygady (Die schwarze Brigade). Dobra sawa jednostki bya zasug nie tylko solidnego przedwojennego przygotowania, lecz take umiejtnoci dowdczych Maczka. Za kampani wrzeniow zosta on odznaczony Krzyem Zotym Orderu Wojennego Virtuti Militari i otrzyma awans do stopnia generaa brygady (ze starszestwem z 15 wrzenia 1939r.).

    Dowdca 10. Brygady Kawalerii Pancernej

    19 wrzenia 1939r. 10. Brygada Kawalerii przekroczya granic wgiersk. Genera Maczek ju w kocu padziernika znalaz si we Francji. Wraz z nim wyjechaa te jego rodzina (zabra j przejazdem przez Stanisaww). W Cotquidan w Bretanii stan na czele obozu Wojska Polskiego. Jego wysiki doprowadziy do powstania w ramach Armii Polskiej we Francji 10. Brygady Kawalerii Pancernej, zoonej z onierzy przybywajcych z obozw internowania na Wgrzech. Zacztkiem bya Grupa PancernoMotorowa, ktra powstaa w ramach puku specjalnego. W grudniu 1939r. rozpoczy si polskie starania o utworzenie Lekkiej Dywizji Zmechanizowanej. Mimo trudnoci czynionych przez Francuzw powstay 1. i 2. batalion czogw, ktre sformowano w ramach nowo utworzonego Zgrupowania Wojsk Pancernych i Zmotoryzowanych. Zorganizowano rwnie kompanie kadrowe dwch kolejnych batalionw czogw. Utworzono Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej, Batalion Zapasowy, Zgrupowanie Artylerii Motorowej oraz Zgrupowanie Kawalerii Motorowej w skadzie trzech batalionw.

  • 9

    W

    Od 14 lutego 1940r. gen. Maczek by dowdc Obozu Wojsk Pancernych i Zmotoryzowanych, stacjonujcego w rejonie Orange koo Awinionu. Zgrupowanie broni pancernej byo przez niego traktowane jako przyszy puk czogw, a zgrupowanie kawalerii zmotoryzowanej jako zalek puku kawalerii zmotoryzowanej. Sprzt szkoleniowy w postaci 42 starych czogw Renault FT 17 dotar w marcu 1940r. Nie uatwio to wicze, poniewa dua cz maszyn nie miaa uzbrojenia. W marcu 1940r. ustalono nazwy batalionw kawalerii zmotoryzowanej: Batalion Kawalerii Motorowej im.24. Puku Uanw oraz Batalion Kawalerii Motorowej im.10.Puku Strzelcw Konnych. W kocu maja 1940r. 10. Brygada Kawalerii Pancernej zostaa przeniesiona w okolice Parya. Wtedy te do jednostki polskiej zacz napywa sprzt bojowy.

    Udzia w walkach we Francji w 1940 r.

    W momencie rozpoczcia dziaa zbrojnych na Zachodzie 10. Brygada Kawalerii Pancernej nie osigna jeszcze penej mobilizacji. 7 czerwca 1940r. otrzymaa jednak od Francuzw rozkaz natychmiastowego wyruszenia na front. Szef sztabu 10.Brygady Kawalerii Pancernej, ppk dypl. Franciszek Skibiski, wspomina pniej: Od pierwszego dnia prawie bylimy dokadnie zorientowani, e jest to bitwa i kampania przegrana i e znalelimy si w potrzasku, ktry lada dzie zostanie zamknity. [] Zcakowit wiadomoci beznadziejnego pooenia, z ktrego sobie zdawa [spraw] kady onierz Brygady, genera Maczek zdecydowa si zosta w potrzasku i bi si do koca siami maej i sabej Brygady Polakw, midzy tumami uciekajcych armii francuskich.

    Gwn si bojow 10. Brygady Kawalerii Pancernej stanowi batalion czogw. Oprcz niego znalazy si w niej: kombinowany dywizjon kawalerii zmotoryzowanej, dywizjon artylerii przeciwpancernej, kompania saperw i bateria artylerii przeciwlotniczej. cznie caa jednostka liczya 102 oficerw i 1607 szeregowych. Skierowanie jej na front nastpio w drugiej fa

  • 10

    zie wojny, kiedy niemieckie dywizje pancerne wdary si gboko w pozycje francuskiej 4. Grupy Armii na poudnie od Marny. Zadaniem Polakw miaa by osona skrzyde francuskiego VII korpusu. Po zebraniu brygady w rejonie Montmort Lucy gen. Maczek przeprowadzi 13 czerwca natarcie na pozycje niemieckie w okolicach Montgivroux. Umoliwio ono oderwanie si od Niemcw francuskiej 20. Dywizji Piechoty. Jej odwrotowi towarzyszya panika, ktra udzielia si te Polakom i doprowadzia do utraty kompanii czogw. Do strat przyczyniy si rwnie bombardowania niemieckie. Z powodu braku radiostacji przez duszy czas nie posiadano bowiem informacji o oglnym rozwoju sytuacji.

    16 czerwca brygada znalaza si w rejonie Montbard na poudnie od Troyes, gdzie stoczya nocn walk o most na Kanale Burgundzkim. W jej wyniku zgino i dostao si do niewoli okoo 60onierzy niemieckiego batalionu z 13. Dywizji Piechoty (Zmotoryzowanej). Zniszczeniu ulegy nalece do niej 3dziaka przeciwpancerne oraz kilkanacie samochodw i motocykli. Polacy odnotowali natomiast na licie strat 17 zabitych i 30 rannych onierzy oraz 3czogi R35. Brygada opanowaa miasteczko. Niemcy wysadzili jednak most. Szybkie postpy niemieckich jednostek doprowadziy nastpnego dnia do okrenia oddziau polskiego. Jedynym wyjciem z sytuacji byo zniszczenie cikiego sprztu i przedzieranie si pieszo w maych grupach za Loar, do strefy nieokupowanej. Rozwizanie brygady nastpio pod IssurTille w pobliu Dijon. czne straty 10. Brygady Kawalerii Pancernej w kampanii francuskiej wyniosy ok. 50 osb polegych, 120rannych oraz 1020 zaginionych i wzitych do niewoli.

    Genera Maczek, w towarzystwie czterech onierzy, przeszed 250 kilometrw i 4 lipca 1940r. dotar do nieokupowanego ClermontFerrand, a 14 lipca do Marsylii, skd z transportem zdemobilizowanych arabskich onierzy przedosta si nielegalnie do Oranu, a nastpnie kolej do Maroka, gdzie czekaa na niego ju jego rodzina. Po kilku tygodniach pobytu w Afryce caa czwrka udaa si statkiem do Liz bony, a 21 wrzenia 1940r. drog lotnicz do Wielkiej Brytanii.

  • W

    11

    Dowdca 1. Dywizji Pancernej

    W padzierniku 1940r. na Wyspach Brytyjskich gen. Maczek obj dowdztwo 2. Brygady Strzelcw, ktra powstaa z ewakuowanych z Francji onierzy jego dawnej jednostki. Miesic pniej przywrcono jej poprzedni nazw 10. Brygady Kawalerii Pancernej (historyczne nazwy otrzymay take puki wchodzce w jej skad). Jednostki I Korpusu Polskiego, w tym 10. brygada, zostay skierowane do obrony wschodniego wybrzea Szkocji od Firth of Forth do Montrose. 25 lutego 1942r. na bazie kilku wydzielonych z Korpusu jednostek rozkazem Naczelnego Wodza gen. broni Wadysawa Sikorskiego utworzono 1. Dywizj Pancern. Na jej czele stan gen. Stanisaw Maczek. W kwietniu 1942r. dywizj przesunito na poudnie od Firth of Forth w dolin rzeki Tweed i do Melrose. Gwnym problemem jej dowdcy by dotkliwy brak onierzy. Zasadniczym rdem uzupenie mieli by Polacy ewakuowani ze Zwizku Sowieckiego, a od 1943r. obywatele polscy wzici do niewoli przez aliantw w Afryce Pnocnej jako onierze Wehrmachtu.

    Genera Maczek ju od czasw dowodzenia 10. Brygad Kawalerii cieszy si duym szacunkiem wrd swoich onierzy. Wynikao to z jego troski o podwadnych. Podczas tworzenia si 1. Dywizji Pancernej otrzyma od nich przydomek Baca, ktrym nieoficjalnie nazywano go podczas kampanii na zachodzie Europy.

    Od czerwca do wrzenia 1943 r. 1. Dywizja Pancerna przebywaa w rejonie Newmarket w poudniowej Anglii, gdzie panoway dobre warunki do wicze taktycznych. Szkolenie prowadzono we wspdziaaniu z jednostkami alianckimi, m.in. pniejsz towarzyszk broni we Francji kanadyjsk 4. Dywizj Pancern. Jesieni 1943r. jednostka Maczka przesza reorganizacj. Wjej wyniku zmniejszono siy pancerne, a powikszono jednostki piechoty. Wiosn 1944r. do dywizji dotary czogi Sherman V (cz z nich stanowiy czogi Sherman VC Firefly) i szybkie Cromwell IV. Wtedy te 1.Dywizja Pancerna zostaa wczona w skad 21.Grupy Armii, dowodzonej przez gen. Bernarda Montgomeryego. Wraz z ni miaa uczestniczy w inwazji wojsk

  • I

    12

    alianckich w Normandii. 20 marca otrzymaa rozkaz nakazujcy uzyskanie penej gotowoci bojowej do 18 kwietnia 1944r. Oznaczao to mobilizacj materiaow i uzupenienie etatw wojennych. Proces ten nie zosta zakoczony w przewidzianym terminie przygotowania do wymarszu na front prowadzono a do ostatniej chwili.

    W poowie maja 1944r. 1. Dywizja Pancerna zostaa dyslokowana do Anglii w rejon BridlingtonMalton nad Morzem Pnocnym, a w drugiej poowie lipca, przed przerzutem na kontynent, w rejon Aldershot. Liczya cznie: 885 oficerw, 15 210 szeregowych, 381czogw, 473 dziaa i ok. 4050 pojazdw mechanicznych.

    Kampania we Francji, Belgii i Holandii

    1. Dywizja Pancerna nie wzia udziau w pocztkowym etapie operacji Overlord ldowania Sprzymierzonych w Normandii. Na przeomie lipca i sierpnia 1944r. zostaa przetransportowana do Francji. Jej siy skoncentrowano na pnocny wschd od Caen. Zostaa wczona w skad kanadyjskiego 2. Korpusu gen. por. Guya Simondsa. Korpus ten mia przeama pozycje niemieckie na linii CaenFalaise (operacja Totalize). Walki rozpoczy si 8 sierpnia i mimo wielkiego zaangaowania onierzy zakoczyy si porak. Powodem przegranej byy zarwno bdy popenione przez dowdztwo 21. Grupy Armii, jak i brak dowiadczenia bojowego polskiej dywizji.

    Wskutek niepowodzenia pierwszego ataku zmieniono kierunek uderzenia. Dokonano obejcia pozycji niemieckich przez Soignolles w rejon przepraw na rzece Dives. 15 sierpnia 10.puk strzelcw konnych uchwyci przyczek w rejonie Jort, co otworzyo drog na Trun. Po przeamaniu obrony niemieckiej na pnocny wschd od tej miejscowoci rozwinito natarcie w kierunku Chambois (operacja Tractable). Wysane zgrupowanie pod dowdztwem ppk.dypl. Stanisawa Koszutskiego (2. puk pancerny z 8.batalionem strzelcw i dywizjonem 1. puku artylerii przeciwpancernej) zmylio jednak drog i dotaro do dwch

  • 13

    wzgrz o wysokoci 262m, pooonych w okolicach Mont Ormel, a okrelanych w polskiej tradycji mianem Maczugi.

    Pomyka wpyna na zmian przyjtej uprzednio koncepcji dziaania od 19 sierpnia jednostki 1. Dywizji Pancernej walczyy w rejonie wzgrz i na pnoc od Chambois. Ich celem oraz towarzyszcej im jednostki kanadyjskiej byo zamknicie okrenia wok si niemieckich w rejonie Falaise. Starano si nawiza kontakt z podchodzcymi od poudnia oddziaami amerykaskimi. Udao si to w okolicach Chambois. Przez pozycje dywizji Maczka wielokrotnie prboway przebi si jednostki niemieckie, ktre chciay wydosta si na zewntrz kota. W rejonie Chambois i na drodze odwrotu, prowadzcej przez Maczug z Chambois do Vimoutiers, Niemcy stracili 55 czogw i pojazdw pancernych, 44dziaa rnych typw, 38 transporterw opancerzonych, 207pojazdw mechanicznych i 152 pojazdy konne. Do niewoli zostao wzitych ok. 5500 onierzy szeregowych i ok. 150 oficerw LXXXIV Korpusu Armijnego wraz z jego dowdc gen. por.Ottonem Elfeldtem. Po stronie polskiej polego 446 osb (w tym 37 oficerw), 1501 zostao rannych (w tym 92oficerw), a 150 zagino (w tym 5 oficerw). Straty w sprzcie wyniosy 100 czogw. Bya to pierwsza i najwiksza bitwa polskiej dywizji pancernej w caej kampanii na Zachodzie w latach 19441945.

    Po odtworzeniu zdolnoci bojowej 1. Dywizja Pancerna ponownie wzia udzia w dziaaniach zbrojnych. Podja pocig za wycofujcymi si jednostkami niemieckimi. Po przejciu przez Sekwan ruszya w kierunku pnocnozachodnim. 6 wrzenia przekroczya granic francuskobelgijsk. Opanowaa miasta Ypres i Thielt, a nastpnie uczestniczya w walkach o Gandaw, Lokeren i Saint Nicolas. 16wrzenia przekroczya granic holendersk. Zaja miasta Axel i Hulst, dochodzc do ujcia Skaldy. Do niewoli wzia okoo 80 onierzy szeregowych i oficerw, zdobya 7 dzia przeciwpancernych, 4 modzierze oraz inn bro. W szeregach 1. Dywizji Pancernej najwiksze straty ponis 10. puk dragonw, ktry zosta przez Niemcw zmuszony do opuszczenia zajtego pnocnego brzegu kanau AxelHulst.

    W trakcie dalszych walk dywizja Maczka w skadzie brytyjskiego 1.Korpusu braa udzia w opanowaniu rejonu Antwerpii. Zdobya: Merxplas, BaarleNassau i Alphen. Cikie walki o utrzymanie okolic Alphen prowadzono przez trzy tygodnie, a do nadejcia wsparcia ze strony aliantw. W dniach 2930 padziernika oddziay 1.Dywizji Pancernej wyzwoliy stolic Brabancji Bred, a po kilku dniach opanoway zaciekle bro

  • 14

    nion rzek i kana Mark. Ostatnim etapem kampanii w 1944r. byo zajcie przedmocia Moerdijk 9 listopada. W miastach belgijskich i holenderskich onierze polscy byli traktowani jak wyzwoliciele. Szczeglnie uroczycie ich wkroczenie witowali mieszkacy Bredy: Istny karnawa wspomina gen. Maczek ulice zapchane wiwatujcymi mieszkacami, kwiaty i festony, a wystawy sklepw oblepione napisami w jzyku polskim Dzikujemy Wam Polacy.

    Od 27 wrzenia do 9 listopada 1944r. Polacy wzili do niewoli 53oficerw i 2892 szeregowych onierzy niemieckich oraz zdobyli: 32 dziaa, 4 czogi i 8 dzia samobienych. Sami ponieli straty w wysokoci 69 oficerw i 876 onierzy szeregowych zabitych i rannych. Za walki w Belgii, prowadzone w terenie nieodpowiednim do dziaa dla broni pancernej 1. Dywizja Pancerna zyskaa uznanie aliantw. Doceniono te jej dowdc, podkrelano zwaszcza jego aktywno, umiejtno wykorzystania elementu zaskoczenia i szybko manewru.

    Nad Moz Po zdobyciu Bredy, sforsowaniu kanau Mark i zajciu przed

    mocia Moerdijk 1. Dywizja Pancerna penia sub dozorow nad Moz. Okres stagnacji na froncie gen. Maczek wykorzysta na uzupenienie stanw osobowych i szkolenie oddziaw. Gwnym rdem poboru byli jecy niemieccy narodowoci polskiej. Dywizja otrzymaa take nowy sprzt w postaci czogw Sherman IIA, A30 Challenger oraz nowsze wersje czogw Cromwell. Oprcz nich na wyposaeniu znajdoway si czogi Sherman VC Firefly i Stuart. 6 lutego 1945r. prezydent RP na uchodstwie, Wadysaw Raczkiewicz, z udziaem premiera, Tomasza Arciszewskiego, ministra obrony narodowej gen. dyw. Mariana Kukiela oraz szefa Sztabu Naczelnego Wodza gen. dyw. Stanisawa Kopaskiego odznaczy gen. Maczka Krzyem Kawalerskim Orderu Wojennego Virtuti Militari za wybitn inicjatyw poczon z umiejtnym i skutecznym dowodzeniem 1. Dywizj Pancern pod Chambois i wyjtkowym wykorzystaniu pocigu za nieprzyjacielem a po Bred. 25 lutego 1945r. pod ukiem Triumfalnym w Paryu szef francuskiego Sztabu Generalnego gen. armii Alphonse Juin nada gen. Maczkowi Krzy Komandorski Legii Honorowej.

  • 15

    Ostatnia ofensywa 9 kwietnia 1945r. rozpocza si ostatnia ofensywa z udzia

    em 1.Dywizji Pancernej. We Fryzji onierzom polskim przyszo ponownie walczy z nieprzyjacielem, ktry swoj obron rozwija w terenie z licznymi kanaami i przeszkodami wodnymi. Wzruszajcym przeyciem dla caej dywizji byo wyzwolenie obozu jenieckiego w Oberlangen, w ktrym znajdowao si 1721 kobiet onierzy AK walczcych w powstaniu warszawskim. 17 kwietnia, po zdobyciu Rhede zakoczono operacj usuwania oddziaw niemieckich z Holandii. Pozwolio to na akcj po nieprzyjacielskiej stronie rzeki Ems, w kierunku na Emden. 19 kwietnia sforsowano silnie broniony kana Ksten, co umoliwio zdobycie Aschendorfu i Papenburga. Nastpnie oczyszczono z nieprzyjaciela obfitujcy w kanay, bagna i rozlewiska teren wok Ledy i Jmme. 4 maja 1945r. przednie oddziay pancerne 1. Dywizji Pancernej znalazy si w rejonie miasta i portu Wilhelmshaven, gdzie przygotowyway si do ostatecznego szturmu. Zanim jednak do niego doszo, 5maja nastpio zawieszenie broni i kapitulacja si niemieckich w pasie dziaania korpusu. Oddziay polskie otrzymay rozkaz zajcia bazy niemieckiej Marynarki Wojennej w Wilhelmshaven. Zostao to wykonane 6 maja. Polska dywizja poszczeglnymi zgrupowaniami obsadzia rejon Wilhelms haven, Jever, Zetel, Neuenburga i inne a do Morza Pnocnego, tj.pnocnowschodni cze Fryzji Wschodniej. Przyja kapitulacj 3krownikw, okrtu dowodzenia, 18 okrtw podwodnych, kilkunastu niszczycieli i 205 mniejszych okrtw. Ponadto zdobya 24 dziaa forteczne, 159 dzia polowych, liczn bro, amunicj i miny oraz zapasy ywnoci dla 50 tys. onierzy na trzy miesice. Do niewoli wzia dowdztwa: twierdzy i bazy marynarki wojennej, floty, dziesiciu dywizji piechoty i omiu pukw piechoty i artylerii; cznie: 2 admiraw, 1 generaa, 1900 oficerw i 32000 szeregowych onierzy. Kilkanacie dni pniej jednostk wizytowa p.o. Naczelny Wdz, gen. dyw. Wadysaw Anders. Podczas kampanii na Zachodzie 1. Dywizja Pancerna wzia do niewoli ogem 2200 oficerw oraz ponad 50 300 podoficerw i szeregowych. Sama poniosa straty w wysokoci 975 zabitych, 3320 rannych i 300 zaginionych onierzy.

  • P

    20

    9

    16

    Na czele I Korpusu Polskiego

    20 maja 1945r. gen. Maczek obj dowdztwo I Korpusu Polskiego w Szkocji. Nowym dowdc 1. Dywizji Pancernej zosta gen.bryg. Klemens Rudnicki. Dywizja przez ponad rok wchodzia w skad okupacyjnych si alianckich. Stacjonowaa w kilku powiatach graniczcych z Holandi. Siedziba dowdztwa znajdowaa si w Meppen. Popularno gen. Maczka przyczynia si do tego, e niedaleko pooone miasteczko Haren nad rzek Ems na czas pobytu Polakw zmienio nazw na Maczkw. Zamieszkiwali je polscy dipisi, a ludno niemiecka zostaa usunita.

    W skadzie I Korpusu Polskiego dowodzonego przez Maczka znalazy si m.in.: 1. Samodzielna Brygada Spadochronowa, 4.Dywizja Piechoty oraz 16. Samodzielna Brygada Pancerna. Jednoczenie Maczek peni funkcj dowdcy polskich jednostek wojska w Wielkiej Brytanii. Zosta awansowany do stopnia generaa dywizji (ze starszestwem z 1 czerwca 1945r.). Na stanowisku dowdcy I Korpusu pozosta do wrzenia 1946r.

    Na emigracji w Szkocji

    Po demobilizacji Polskich Si Zbrojnych na Zachodzie i utworzeniu Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia Maczek pozosta na emigracji. Od 1949r. wraz z rodzin zamieszka na stae w Edynburgu. Wybr domu w Szkocji nie by przypadkowy 10.Brygada Kawalerii Pancernej stacjonowaa tam w czasie wojny. Maczek nie chcia wraca do kraju opanowanego przez system sowiecki, ktry odebra mu rodzinne strony Kresy PoudniowoWschodnie II Rzeczypospolitej. Musia rwnie zadba o zdrowie swojej sparaliowanej crki Magorzaty, ktra urodzia si ju na emigracji. Moc uchway Tymczasowego Rzdu Jed

  • 17

    noci Narodowej Edwarda OsbkiMorawskiego z 26 wrzenia 1946r. gen. Maczek z grup polskich generaw i wyszych oficerw zosta pozbawiony obywatelstwa polskiego. Sam nigdy nie przyj obywatelstwa innego kraju. Ze zrozumieniem odnosi si jednak do decyzji swoich podkomendnych o powrocie do Polski, chocia uwaa j za bd.

    Z powodu trudnej sytuacji materialnej Maczek (nie przysugiwaa mu emerytura ani stay zasiek kombatancki; w 1949r. otrzyma od rzdu brytyjskiego jednorazow dotacj i poyczk wysokoci odpowiednio 1000 i 2000 funtw) zmuszony by podj fizyczn prac zarobkow. Pocztkowo zatrudni si jako robotnik, nastpnie sprzedawca w sklepie, ktry prowadzi jego byy onierz, a pniej rwnie u swojego podoficera, sier. Jana Tomasika jako barman w hotelu Learmouth w Edynburgu. Ostatnim jego miejscem pracy by edynburski klub sportowy, gdzie take trudni si obsug baru. Wypracowa skromn emerytur, ktr otrzymywa od brytyjskiego Ministerstwa Rent i Ubezpiecze. Jako filolog z wyksztacenia publikowa na emigracji w Bellonie, Przegldzie Kawalerii i Broni Pancernej, Orle Biaym oraz Pancerniaku.

    Mimo trudnoci w yciu prywatnym zachowa umiech i yczliwo. Najwaniejsza bya dla niego rodzina. Ze swoj on Zofi przey ponad 65 lat. Cieszy si, e dzieci osigny wysoki status spoeczny, a wnuki mwiy po polsku. Syn generaa Andrzej Maczek uczy si w gimnazjum benedyktynw. Dziki bardzo dobrym wynikom w nauce otrzyma stypendium uniwersyteckie. Po studiach w Oksfordzie rozpocz prac na politechnice w Sheffield, gdzie uzyska tytu naukowy profesora.

    Cel komunistycznej bezpieki

    Ju od pierwszych miesicy po zakoczeniu wojny gen. Stanisawem Maczkiem interesowa si aparat bezpieczestwa ludowej Polski. Chocia ten nie angaowa si w ycie politycznie na emigracji, starano si go pozyska. Inwigilacj generaa w latach szedziesitych XX w. prowadzi Departament I Ministerstwa Spraw Wewntrznych (Wywiad). Gwne czynnoci operacyjne oprcz

  • 18

    zbierania informacji na jego temat zmierzay do sprowadzenia Maczka do kraju, co miao si przyczyni do pogbienia rozbicia emigracji politycznej i uwiarygodnienia systemu komunistycznego. Akcja ta wpisywaa si w caoksztat walki reimu PRL z emigracj polityczn. Ostatecznie na pocztku lat siedemdziesitych XX w. spraw zoono do archiwum.

    Po zakoczeniu wojny synny dowdca, mimo wielu kopotw rodzinnych, nie zerwa kontaktw ze swoimi podwadnymi, wprost przeciwnie, jeli tylko pozwalay mu na to czas i siy, bra udzia we wszystkich uroczystociach kombatanckoreligijnych w Edynburgu. Uczestniczy rwnie w pracach Stowarzyszenia Polskich Kombatantw, ktre poza organizacj spraw wasnych, pomagao ponad 60 tys. swoich czonkw w szukaniu pracy, ksztaceniu zawodowym i udzielaniu porad prawnych. Maczek i jego ona Zofia, nie baczc na wasn trudn sytuacj materialn, wspomagali darami instytucje Skarbu Narodowego. Genera udziela si rwnie w Kapitule Orderu Wojennego Virtuti Militari, gdzie przez wiele lat by zastpc przewodniczcego gen. broni Wadysawa Andersa, a po jego mierci w 1970r. obj przewodnictwo.

    W 1954r. w czasie podry po USA, z upowanienia gen. Andersa, zosta przyjty na audiencji w Biaym Domu przez prezydenta Dwighta Eisenhowera. Przeprowadzi te wiele rozmw z amerykaskimi dowdcami oraz politykami. W tym samym roku zoy wieniec na Grobie Nieznanego onierza w Paryu. Uczestniczy w dorocznych zjazdach 1. Dywizji Pancernej i przez wiele lat by wybierany na prezesa Zwizku K Pukowych. Bra udzia w licznych uroczystociach w Belgii, Holandii, Francji i USA, a przede wszystkim w corocznych obchodach walk pod Falaise. Nie opuszcza rwnie podniole obchodzonych rocznic: ldowania aliantw w Normandii, walk wyzwoleczych w Holandii oraz zdobycia Bredy (29 padziernika).

    Genera by zaangaowany w prace Komitetu Budowy Pomnika Katyskiego w Londynie, ktry ostatecznie odsonito 18 wrzenia

    Dziaalno spoeczno-kombatancka

  • 19

    1976r. Zawsze manifestowa swoje przywizanie do ojczystego kraju. Przywrcenie mu przez wadze komunistyczne obywatelstwa, 23listopada 1971r., nie zrobio na nim wraenia zawsze by i czu si Polakiem, a ca spraw nazywa bazeskim cyrkiem. By czowiekiem bardzo religijnym. W yciu kierowa si wartociami chrzecijaskimi. Pod koniec 1978r. gen. Maczek wraz z rodzin zosta przyjty na audiencji w Watykanie przez Ojca witego Jana PawaII. Wwczas wrczy mu egzemplarz swoich wspomnie Od podwody do czoga, ktre zostay wydane w 1961r. w Edynburgu. Po raz kolejny spotka si z papieem podczas jego pielgrzymki do Wielkiej Brytanii w 1982r.

    W latach osiemdziesitych XX w. ograniczy wyjazdy na uroczystoci kombatanckie, zawsze jednak przesya przemwienie. Wyrazem niesabncego uznania, ktrym cieszy si wrd polskiej emigracji, byo nadanie mu doktoratu honoris causa Polskiego Uniwersytetu na Obczynie i odznaczenie go przez prezydenta RP na uchodstwie Kazimierza Sabbata w marcu 1987r. Krzyem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski za wybitn oniersk sub. Trzy lata pniej z rk prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego otrzyma awans do stopnia generaa broni. W lutym 1994r. prezydent RP Lech Wasa odznaczy go Orderem Ora Biaego.

    Maczek tskni za ojczyzn i pilnie ledzi to, co si w niej dziao. Dotyczyo to szczeglnie dramatycznych momentw w najnowszej historii Polski. Po wprowadzeniu stanu wojennego wystosowa apel do onierzy w kraju o powstrzymanie si od rozlewu krwi. Po 1990r. cieszy si z odzyskanej wolnoci, jednak ze wzgldu na zy stan zdrowia nie mg przyjecha do Polski. Do koca ycia zachowywa sprawno umysow i wzgldnie fizyczn. Genera broni Stanisaw Maczek zmar 11 grudnia 1994r. w Edynburgu. Zgodnie z jego ostatni wol 23 grudnia zosta pochowany na Polskim Wojskowym Cmentarzu Honorowym przy Ettensebaan w Bredzie.

    Ju w setn rocznic urodzin generaa na cianie kocioa garnizonowego w Rzeszowie odsonito tablic pamitkow powicon 10. Brygadzie Kawalerii i jej dowdcy. Maczek zosta rwnie honorowym obywatelem miasta Rzeszowa, gdzie przed wojn znajdowaa si siedziba dowdztwa 10. Brygady Kawalerii (1994r.). Wybrano go te na patrona szkoy podstawowej i ulicy w tym miecie. Po mierci generaa na placu Inwalidw w Warszawie odsonito pomnik 1. Dywizji Pancernej, ktry jest darem 40 miast Belgii, Holandii, Francji i Szkocji. Od sierpnia 2000r. imi Maczka nosi 10.Brygada Kawalerii Pancernej w witoszowie. W2005r. w aganiu odsonito jego pomnik. Projekt autorstwa

  • 20

    Tomasza Filara przedstawia generaa w wiey czogu dowodzenia Cromwell. Popiersie dowdcy 1. Dywizji Pancernej stano take w Alei Wielkich Polakw w krakowskim Parku im. Henryka Jordana (2010r.). Jedn z form upamitnienia Maczka s rajdy motocyklowe ladem Gsienic Pierwszej Pancernej, organizowane od 2007r.

    Generaowi i jego onierzom powicono pomniki i tablice pamitkowe nie tylko w kraju (m.in. w wityni Opatrznoci Boej w Wilanowie) ale i za granic (m.in. na cianie domu przy ulicy Arden Street 16 w Edynburgu, w ktrym mieszka Maczek). Szczeglnie duo znajduje si ich na szlaku bojowym 1. Dywizji Pancernej w Europie Zachodniej: w Belgii, Holandii i Francji. O onierzach dywizji najlepiej pamitaj mieszkacy Bredy. W tym miecie jej onierze spdzili zim 19441945r., wielu z nich osiedlio si tam po wojnie. Pierwszym wiadectwem pamici byy napisy umieszczane w oknach domw i na wystawach sklepowych Dzikujemy Wam Polacy. Podczas obchodw polskiego wita Niepodlegoci w 1944r. genera Maczek i onierze 1. Dywizji Pancernej otrzymali honorowe obywatelstwo miasta, a w dziesiciolecie bitwy w parku miejskim odsonito ich pomnik. Od 1997r. dziaa Muzeum Generaa Maczka w koszarach wojskowych w Bredzie. W tym holenderskim miecie od zakoczenia wojny co roku odbywaj si uroczystoci zwizane z wyzwoleniem, na ktre zapraszani s weterani dywizji. Szczeglnie uroczycie bya obchodzona siedemdziesita rocznica wyzwolenia Bredy, podczas ktrej zapalono znicze i zoono kwiaty pod pomnikiem na jednym z trzech polskich cmentarzy honorowych w Oosterhout (pozostae dwa znajduj si w Bredzie). W samej Bredzie powieszono tablic pamitkow, powicon onierzom 1. Dywizji Pancernej. Tablic t odsoni syn Maczka, Andrzej Maczek oraz burmistrz Bredy, Peter van der Velden. W 2014r. przy memoriale Mont Ormel postawiono pierwszy w Normandii pomnik dowdcy 1.Dywizji Pancernej, ktry jest replik pomnika w aganiu.

  • Tekst Piotr Chmielowiec Krzysztof A. Tochman

    Redakcja Izabela Szufa

    Korekta Magdalena Baj

    Redakcja techniczna Marcin Koc

    Projekt graficzny i skad Sylwia Szafraska

    Zdjcie na okadce: genera bryg. Stanisaw Maczek podczas wicze 1. Dywizji Pancernej w ostatnim tygodniu przed wyruszeniem do Francji, lipiec 1944 r. (Fot. NAC)

    Zdjcie na stronie redakcyjnej: pomnik dowdcy 1. Dywizji Pancernej na Mont Ormel w Normandii, zdjcie wspczesne (Fot. Andrzej Mierzwiski)

    DRUKARNIA TEKST Sp.j. Emilia Zonik ul. Wsplna 19 20-344 Lublin

    Copyright by Instytut Pamici Narodowej Komisja cigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2014

    ISBN 978-83-7629-930-3

    Zapraszamy na stron internetow www.ipn.gov.pl

    oraz do ksigarni internetowej www.ipn.poczytaj.pl

  • Szanowni Pastwo,

    wielu ulicom i placom, przy ktrych mieszkamy i pracujemy, patronuj postaci historyczne. Wrd nich s take osoby, ktre na trwae zapisay si w dziejach Polski XX w. Wybr patronw przestrzeni, w ktrej yjemy, wiadczy nie tylko o naszej wraliwoci historycznej, lecz take wskazuje na wartoci, do ktrych chcemy si odwoywa.

    Warto zna patrona swojej ulicy, wiedzie, czyje nazwisko wymieniamy, podajc przy rnych okazjach wasny adres.

    Niniejsza broszura przybliy Pastwu posta generaa Stanisawa Maczka. Zostaa wydana w ramach oglnopolskiej akcji edukacyjnej Instytutu Pamici Narodowej, ktry od wielu lat podejmuje dziaania na rzecz poprawy stanu wiadomoci his torycznej Polakw.

    Zachcam do lektury. Warto pozna histori czowieka, ktrego nazwisko widzimy co dzie na tabliczce z nazw naszej ulicy.

    dr ukasz KamiskiPrezes Instytutu Pamici Narodowej