eugenie grandet - balzac

Click here to load reader

Post on 23-Feb-2016

291 views

Category:

Documents

3 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

«Ama orada altını on üç frank elli santimden satıyorlar.» «Yani satıyorlardı demek istiyorsun.»

TRANSCRIPT

  • HONORE DE BALZAC EUGENIE GRANDET Balzac, yirmi yanda bir genken, Paris'te bir lavanarasnda yan a, gnde iki frankla iki yl yaad. Bu durumda annesi babas onun bir edebiyat olabileceini kantladn dndler. Aksi halde onu bu lgn dnden kurtarp avukatlk mesleine ynelteceklerdi. O sralarda Balzac'in btn umutlarnn ve dncelerinin zerinde odaklatt klasik bir trajedi olan Cromwelidi. Gelecek kuaklar, yapt zerinde Balzac'n kaynbiraderinin profesrce yargsn onayladlar. O, yaptn herhangi bir basan umudu verecek niteliklerden btnyle yoksun olduunu belirtmiti. Ama oyun, Balzac 'in onu yazarken zerinde alt, rnekler bakmndan nemlidir. Yazar, olaanst entelektel enerjisi ve kendini bir eye tmyle verebilme gleriyle setii sanat renmeye alyordu. Mektuplar, zamann Fransz klasik tiyatrosunun yaptlarn ilginin tutkulu gerginliiyle okuyup incelediini bize anlatr. Eer Balzac hibir oyun okmasa ye sahnelendiini grmeseydi, gl dramatik sezgisi, kesinlikle romanlarndaki sahnelerde ve karakterlerde anlatmn bulacakt. Onun duygusal ve karmak blmlere olan romantik ilgisi, Fransz geleneinin, romanlarda ve oyunlarda grlen sade izgisinin dndadr. Gene de o sralarda alt oyunlarda, daha sonraki ronanlannda ve btn nsanlk Komedisi romanlarnda, ilklerden olan ama genellikle en klasik kabul edilen 1833'de yazd Eugenie Grandet'den birtakm etkiler, ilintiler bulmak olasdr. Eugenie Grandet'nin btn karakterleri, 17. yzyl dramasnn karakterleri ve Balzac'n br romanlannn birok ka rakterleri gibi, yaamdan daha geni izilmilerdir ve gerek yaam karakterlerinden daha basit grnrler. zellikle kara tutkusu, kitaba egemen olan ve trajediye gerilim ykseklii veren Grandet'nin karakteri. Balzac ruhbilimsel almalarla ok ilgilenirdi ve bu nceki ruhbilimsel alnmalarnn etkisi btn romanlarnda bellidir. Ama Balzac'n anlatt, modern romancnn grd gibi insan zihninin karmaalar ve kurnazlktan, bir insanda stn gelmek iin atan uyumsuz unsurlar deildir. Karakterleri bir btnn paralardr ama yalnlklarnn iinde yle bir gle ya da tek bir dnceyle babaa olarak sunulmulardr ki, evrensel gereklerin aklama arac haline gelmilerdir ve yaamlarnn yklerinin ou kez epik nitelii vardr. Ya da bazen grnrde kanlmaz yazglarnn dorudan z klasik trajediden alnma benzemektedir. Bununla birlikte ilk bakta Grandet komediden alnm gibidir. Balzac'n kendisi, onu Moliere'in Harpagon'uyla karlatrmtr. Moliere cimriyi yaratt ama ben agzll yarattm demitir, geleneksel alak gnlllkten uzaklyla. Aslnda karakterlerin ikisi de salt soyutlama deillerdir ve ikisinin iinde Balzac'nki kesinlikle daha yuvarlak bir tiptir ama benzerlikleri bellidir. kisi de agzllkle ilgili almalardr, ikisi de onlan zihinlerimize nakeden kiisel zellikleri ve konuma hileleriyle genie izilmilerdir. kisi de dnyann lmez kiilikleri dizisine aittirler. kisi de yaratclar tarafndan btn niteliklerini silen, yalnzca egemen nitelii aydnlatan bir kla grlmlerdir. Farkllktan da veterince aktr. Moliere'in ve insanlarn ktlklerinin, lgnlklarnn canl anlatmlarn onlan sergilemek iin dzenlemi durumlarda gsteren btn o tr yazarlarn amac alayclktr. Karakterler oyunun ak iinde kendilerini deitim/tezler. Balzac yalnzca rastlantsal olarak alaycdr. Karakterlerinden, zayflklarndan ve ktlklerinden tr nefret imez ya da onlan kmsemez. Onlan sever ve b tn niteliklerini, iyi ya da kt, keyifle sergiler. Baz karakterlerin an sevilemezklerini Balzac'n sempati duyurarak ilemeyi becermesi ve bundan zevk almas dikkate deerdir. Balzac'n ba karakterlerinin daha nemli bir farkll da, gelime yetenekleridir. Yaamda insanlarn deimeleri gibi, onlar da romann ak iinde koullarn deiimiyle birlikte deiirler. Hatta unu sylemek bile olasdr ki, bu karakterlerin deiimi, romanlarn baat zelliklerinden biridir ve zellikle bu romann. Gene de btn bu karakterler geirdikleri btn deiiklikler iinde egemen dnceye bal kalrlar; onunla yaadklar ilerindeki de. Bu d, Grandet'de altndr, Mademe Grandet'de Tann, Eugenie'de Charles'a olan ak. Nanon iin efendisine olan sadakatidir, Charles iin de toplumsal mevkidir. Egemen dnce Grandet'de olduu gibi bir kqra tutku haline gelince, bu sabit dnce, ona bu kadar kuvvetle balanan btn karakterlerin iinde gerektir, geliim yalnzca dz bir izgide olabilir. Grandet'yi bir cimri olarak buluruz. Zamanla, bir zamanlar sevdii kznn mutluluuna kaytsz, kzn annesinden kalan miras elinden alan, lm yatanda deerli bir madenden yaplan haca sarlan, mezarnn tesinden de sen'etinin hesabn sormaya hazr bir manyak haline geldiini izleriz. Burada Grandet, Harpagon'dan ok Othello' ya ya da Machbet'e benzer. nk bu ikisi de doalarnda bulunup gittike gelien bir zayflktan tr mahvolmulardr, tpk, kanlmaz fkelen yznden sularn hazrlayan Grek

  • dramatistlerinin kahramanlar ya da Racine'n kahramanlar gibi. Bu yzden evrelerine de felaket yaymaktadrlar. Grandet'yi amacna varp birka saatte sonulandran bir dramatik karakter gibi grmeyi beklerken Balzac, onun eylemini yllarca srdrmeyi baanyla gerekletirmitir. Byk, Grek, ngiliz, Fransz trajik dramatistlerinin karakterlerinin aksine Balzac'n karakterleri, ynlardan soylu kanlan ya da yksek toplumsal mevkileri yznden deil, yalnzca tutkulanndaki keskinlik bakmndan aynliar. gn iinde, 1819 ylnn ilk gn gelip attnda Grandet, .Eugenie'nin altn paralarnn gittiini renmeye yazgldr. Balzac, gn sonra mthi bir dram balayacakt, bu, zehirsiz, kansz, baksz bir burjuva trajedisi olacakt, ama kahramanlarna gre Atreus'un soylu aile bireyleri arasnda geen trajedilerden de daha zalimdi, der. Byle bir benzetme onun iin karakteristiktir. Yalnzca klasik edebiyatla benzetmeleri sevdii iin deil, kendisi burjuva trajedilerinin trajik olduunu, klasik trajidelerdeki herhangi bir dram kadar trajik olduunu ve toplumun kuma zerinde onlarla karlatrlabilecek kadar ykc etkileri olduunu byk bir bilinlikle gsteren ilk romanc olduundandr. Karlatrma, gerilimi ykseltmeye ve gelecek dramatik sahneye hazrlamaya yardm eder. Balzac'n karakteristiklerinden biri de, bu karlatrmay yaptktan hemen sonra Madame Grandet'nin rd yn kolluklar bitiremeyip bunlar giyemediinden souk algnlna yakalandn belirtmesidir. Balzac, nemli bir konudan hemen sonra ok sradan bir lafa gemekten hibir zaman korkmamtr. Roman boyunca Grandet tipi bir abide gibi sergilenmesine karn, romann ad Yal Grandet deil Eugenie Grandet'dir nk daha byk, daha ruhbilimsel ve daha trajik olan Eugenie'nin yksdr. Roman, onun olgunlamam karakterinin, babasnn sonralar Charles'da da gelien benzer tutkusuyla tuzaa den kendi tutkusunun basksnn altnda geliiminin trajedisidir. Bu romanda, belki de tekilerden daha fazla, Balzac'm Yazg ile ne demek istedii sorusunu kendimize soruyoruz. Karakterlerinin yaamlarndaki trajedilerin ne lde nceden saptandn belirtmek istemi olabilir? Bu sorunun basit bir yant yoktur. Belki kitabn baka cephelerini de gz nnde bulundurmak buna bir lde k tutabilir. Bununla birlikte burada belirtmeye deer ki, Fransz klasik trajedisinde plan kural izler: Olaylar yalnzca aktrlerin karakterleri tarafndan tayin edilir ve sk bir nedensellik zinciriyle birbirlerine eklenmilerdir. Balzac zincirin her halkasn neden sonu ilikisine gre kurmak iin byk skntya girer. rnein, Charles Grandet'nin amcasnn zengin bir adam olduunu anlayamamakta dt hata bile, Charles'la Eugenie arasndaki sradan bir konumada gsterilmi ve bu yalnzca Grandet'nin yaam biiminin kanlmaz sonucu olarak deil, kzna kendi ileri konusunda hi bilgi vermediini de ortaya koyar. Her karakterin ruhbilimsel geliimi de mutlak bir berraklkla verilmitir. Balzac btn romanlarnda kendi zamannn yksn yazyordu ve Eugenie Grandet, 1833'de, o btn romanlar birbirine balama dncesini bilinle uygulamaya balamadan nce yazlmsa da; bir iki ana karakter, dar bir tara kentinin derinliklerine gmlm sessizce yayorlarsa da, Balzac hibir zaman bize onlarn Devrim sonras ada yaadklarn unutturmaz. Aslnda onlarn hakknda yazmasnn bir nedeni de, o an dncelerinin ve glerinin nasl altn gstermektir. Agzllk hepimizin iinde olan bir ktlktr. Ama bu szck Balzac'n zamannda, yani Kilise'nin tutucu gc ve kat toplumsal dzen gidince; gz kamatrc gllk dleri kylnn doal istifilik igdlerini yeniden kuvvetli bir biimde oluturup, gzlerinin nndeki Napoleon rneiyle her umudu gerekletirme dleri ortaya knca, bu szck de yeni bir anlam kazand. Balzac hi de hayal gibi deerlendirmeyecek, eski fc Grandet'nin tutkularnn hedefi daha yksekte olsayd, pekl kongrede delege olup uluslararas konularda karar vererek Fransa 'ya gzelce hizmet edebileceini belirtirdi Ama sonunda, belki de onun dehasnn yalnzca kendi evresinde geerli olabileceini yanstmtr. Dolap evirmeler Versailles Saray'ndan btn lkeye yaylmt. yle ki, herhangi biri eer paras varsa ve ii yapacak insanlarla iletiim kurabilirse, istedii mevkiye gelebiliyordu. Herkes g yakalamak konusunda doymazd ve para g demekti. 19. yy. balarnda para daha nce olduundan ok daha st bir dereceye ulamt. Paras olan yoluna atlan yeni frsatlar komusundan nce grp yakalayabiliyordu. Para modem dnyadaki roln stlenmeye balyordu. Toplum iddetli rekabeti modern yaamn bir unsuru olarak alyordu. Modem bilimsel teori insann dnyadaki yerini belirtmeye balyor, onu genel basan kavgasnda stn silahlan kullanarak yce yerine ulaan stn hayvanlardan biri olarak nitelendiriyordu. Balzac'n toplumu patlama halinde gsterdii insanlk Komedisi, modern dnyann eitli yzlerini gsteren :k almalardan biridir. Para biriktirmekle kuvvet kazanmak arasndaki mcadele, insanlk Komedisi'nin dikkati eken ana temasdr. Kitap, hrsl adamlar, servenciler, meslek sahipleri, borsaclar, bankerler, akla gelebilen her trden cimriler ve eer Balzac onlan yaayan insanlar yapmasaakla smaz bir sr kiiyle doludur.

  • Balzac'n vicdansz, alak ruhlu modern tipleri izmekteki baans, bylece onlara doal yknme sanatyla hayat verdiinden knand. Romanlanndaki kiilerin byk bir ounluunu oluturan ilkesiz kiilerine belli bir stnlk tanmas da, modern Fransz 'a, hibir insanca deere inanmayan, toplumsal trmanma ve servet avclndan baka amac olmayan bir grnm vermesi de ho karlanmad. Balzac daima ahlaki amacn bildirir: O, bu insanlarn kendilerine nasl zarar verdiklerini gstermeye urar, ayn zamanda devlete ve toplumun dokusuna da elbette. Ama genellikle kendini de ok elendirir, gl ve hrsl insanlara ok sempatisi vardr. Kt kiilerinin yapp etmelerini yle bir zevkle anlatr ki, okuyucu ahlaki amalara pek dikkat edemez. Para yapmak pis bir itir, pisliin ve duygu nasrlamasnn insanlarda ne olumsuzluklar oluturduu konusunda bize hibir aynnt vermez, ama Balzac 'a gre servet yapmann b 10 tn modern yollan, Charles Grandet'nin dnyann yansn altn aramak iin dolamas serveni gibi romantiktir (acmaszlk bu romantizmde yalnzca bir elemandr): Onda, souk, bilimsel aratrma ruhu yoktur, nk modem bir toplumsal aratrmac defterlerini doldurup, gzleminin sonularn belirtebilir, Balzac da an belgeleme amacn izlemitir: Parann gc ve insanlann onu elde etme mcadeleleri iin beynini srekli uratmutr. Ve onun cimrilerine, neredeyse simgesel yaratklanna, altnn bys, romantik bir ekimi vardr. Ad bile sihirlidir onlar iin, san pnltsnn gzlere yansmas tutkuyu ele verir ve cimriler bylece birbirlerini tanrlar. Fransa'y silip spren akntlar uzak tara kenti Saumur'a da dalgalann gndermilerdir. Btn toplumsal sahneyi deitiren gleri ve tutkular, bu kuytu sularda da eylem halinde izleriz. Grandet'nin servetinin temeli, Devrim'den sonra soylulann mlklerinin blnmesinde ve toprak kamulatrmasnda yatar. Grandet senetini Cumhuriyeti ordularna arap satarak bytr. Bu ii de renerek ve dersini uygulayarak sonulandm. Bir tara fcs iin yeni ve garip bir ey uygular. Yatrm yaplan para para retir der. Sonra bu parann remesi de tarlasndaki havaya bal rn gibi deildir. Kansnn byk babas ve kendi anneannesi de cimridirler ve onlar paralarn biriktirmilerdir. nk yatrm yaplan parann atldn dnmlerdir. nk alp kullanma zgrlne sahip deillerdir. Ama Grandet onlarn tutkularn paylamakla birlikte yatnm yapan bir yeni a adamdr. Altn, bu deerli maden, Eugenie Grandet'yi okurken srekli olarak gzmzn nndedir. Grandet'nin alma odasna ylm olarak, gece yans satlmak zere Nantes'a gtrlrken, gen zppe Charles'm taklan ve tuvalet eyalan olarak, Grandet'nin zerlerindeki yazlan okumay sevdii Eugenie'nin gzel paralanyla, altn hep gzmzn nndedir. Btn ticaretin grkemli bir serven olduu, parann gzel ol 11 d, para ilerinin romantik olduu dncesiyle okuyucu havaya sokulmaktadr. Bu 19. yy. 'dr, ama, 18. yy. 'n korsanlk gnleri de henz belleklerdedir. Hl gen bir adamn kk bir sermaye ile Dou Hindistan 'a gidip, ok romantik ve servenli bir hayatn aknda, souk kanl bir acmaszlkla, birka yl iinde bir servetle dnd gnlerde yaanmaktadr. Charles lkesine servetini, altn tozu olarak, demirle skca emerlenmi fda getirmitir. Daha da modern bir gnderme de, Charles'm altnlardan kr etmeyi ummasdr ve bu krn kullanacaktr. Baarl bir evlilik, birtakm dolaplar, kilit noktalardaki adamlarla da, devletin st kademelerinde bir mevkiye ykselecektir. Para sevgisi ve onun tutkulu kovalamacas ayrntl olarak Grandet'nin kiiliinde ilenmitir, aynca kitapta toplumun dinamik bir kuvveti olarak gsterilmektedir. teki karakter ve karakter gruplarn, Saumur'daki Cruchot'lan, de Grassins'leri, btn i dnyasn, Paris'teki moda dnyasn da Charles Grandet'yi olduu kadar srklemektedir. Grandet'nin yalnz kars ve kz, kasvetli evlerinde onlar saran bir entrika ayla toplumdan uzak yaamaktadrlar. Bu a zengin varisle evlenmek isteyenlerin oluturduklar aileler ve bunlarn yandalar tarafndan rlmtr. Evlenmeden sonraki ilk adm, toplumsal ykselme olacaktr, bunu politik ykselme izleyecektir. Sonunda Monsieur de Bonfons basan kazandnda ykselmesi hzl olmutur. Charles Grandet sonunda kard, att servetin bykln renince girdii oku atlatmakta gecikmez ve zengin kznn kocas olarak, adamla bant kurma frsatn yakalamaya hazrlanr: Dnyada birbirimize destek olabileceiz. De Bonfons mesleinin en st kademesine ykselir, artk yalnzca onu milletvekili yapacak seimleri beklemektedir. Ama lm dln engeller, De Bonfons'un yoldan ekilmesinden ok gemeden yeni bir hamle balar. Bu kez varise alan ren Froidfond ailesidir. Romann sonunda bize -ki bu trajedinin byk bir blm 12 dr,- Eugenie'nin, kendisine yaklaanlann kiisel kartan iin yaklatklarn renmeye yazgl olduu sylenir. Altnn solgun souk prlts onun yaamndaki btn scakln ve renkliliin yerini alacaktr.

  • Zaten salonuna oyun oynamaya, ona dalkavukluk etmeye gelenlerin gznde Eugenie bir insan deil, bir kaidenin zerine oturtulmu, para antalarndan oluan bir ekildir. Kitabn banda Balzac, bu gnlerde herkesin inand tek TanrPara, btn gcyle der. Ve bir anlamda roman, bu blmdeki uyandan retilmitir. Romana altnn soluk, souk prlts egemendir. Yalnzca Nanon ve kocas gibi dnyadan haberi olmayan basit insanlar sevgilerinde iten olabilirler. Dramn oynand Grandet'nin evi dalgal denizleri^ evrili uzak bir adadr. Grandet 'ler toplumdan soyutlanmlardr. Bunun nedeni, yalnzca Cnchot ve Grassins'ler arasnda gerek bir dostlannn bulunmay deil, ayn zamanda Grandet'in komularndan stn olmak, onlar atlatmak iin aralksz srdrd dolaplardr da. Saumur'un keskin gzleri, ylan dilleri, izlerler,"yorum yaparlar ve onlan soyutlayan bir dedikodu halkas olutururlar. Gene de bu seyircilerin kendi yaanlan da dedikodu ve uydurmalarla doludur, rnein Eugenie'nin gelecekteki kocas, yalnzca bu ilerin biridir. Asl nemli olama, rne denen fiyattr. Eer Grandet'leri olduu kadar teki kiileri de bu kadar yakndan izleseydik, Eugenie Grandet' ninki kadar trajik ve dramatik yklere rastlayabilirdik. Madame de Grassins; Charles' yemee davet ettii zaman, du Hautoy'lara ve gzel kzlarna da haber vereceini syler ve kzn iyi giydirilip giydirilmeyeceim bilmediini, nk annesinin onu kskand iin byk bir olaslkla kt giydireceini belirtir. Bu yalnzca Madame de Grassins'in sinsi karakterinin rastlantsal bir belirtisidir, ama baka bir Balzac tarz trajedinin nasl olabileceine bir k yakar. Bu tahmin edilebilecek bir insan tutkusu, insan knts duygusudur ve haklannda hibir ey bilmediimiz biroklarnn yalnzca biri 13 dir. Madame de Grassins'in kendi yaam da Grandet'nin salonundaki eitli grnmlerinde vurgulanmadan, alt izilmeden oynanm bir trajedidir. Paris'te i dnyas ve moda dnyas kendi ileriyle meguldrler. Bu ilerden Charles'in, de Grassins'in ve sonra da de Bonfons'un gidileriyle, Paris, Saumur arasndaki mektuplarla (Charles'dan arkadana ve metresine, de Grassins'den Grandet'ye, Charles'dan Eugenie'ye ve sonunda de Grassins' den karsnaCharles'la grmesini anlatmt), haberimiz olur. eitli yerlerdeki ve toplumsal gruplardaki yaamn zenginlii, birbirleriyle karlama ve iliki kurma yollarnn karmakl, bizi, nsanlk Komedisi'nin var olan gncel dnyann bir yansmas olduu grn kabule hazrlayan nedenlerden biridir. Balzac karakterlerinin atalarnn birok kuaklan da tantlmaktadr bize. Saumur'un eski evleri Fransa tarihinin bir parasdr. Bu, yalnzca kentin tarihte ok arpc ve nemli rol oynamasndan tr olmayp, ayn zamanda yzyllardr bu evlerde oturanlarn, yalnzca zamanlarnn tutkulann yaayarak, paylaarak, duvarlara imdi kimseye bir ey sylemeyen sloganlar yazarak, kentten geen yabanclara elence ateleri yakarak, kendi karakterlerinin zelliklerini, garipliklerini gelitirerek, bu kendilerinin yapp iinde oturduklar evlere damgalarn vurmalarndan ve bylece burada yaayan torunlarn da etkilediklerinden trdr. Eugenie, duyarl, Charles'a olan ak ve babasnn onunla evleneceine lmesini yelediini syleyince geirdii ok yznden uyannca, eski sokan zamann arlyla ykl havasn fark eder. Bu, evlerde imdi oturanlarn merakl gzlerinin ve okuyucuya anmsatlan frsatlarn yalnzca biridir. Karakterler ailelerin iindedirler. Kalacak servetlerin hesabyla ok sk aile balan vardr. Deerli ya da baya, bir sr kuaktan kuaa geen eyayla evrilidirler. Eski bir Sev 14 res ekerlik, krmz srmal bir kese, duvarlara asl anneanne, bykbaba portreleri gibi... Kahramanlarn geliimlerinde, Racine'in klasik trajik kahra manlarnn geliimlerinde olduu gibi katlmn rol vardr. Aile karakteristiklerinin yeniden grnm bize gsterilir. rnein Grandel kannn gizli zayflnn, sonunda Charles'da kendini gstermesi, Eugenie'nin bir sorunun zmlenmesi konusunda kulland yntemin babasn artrmas gibi Karakterlerin kkleri gemitedir. Balzac, Scott'un romanlarnda yaamn, insann tarihsel gemiine bantsnn sergilenmesi olduunu grm, ama kendisi ok daha ileriye giderek gemie imdiyi tayin ettirmitir. Roman okurken, Grandet ailesinin gemiini ilgilendiren her trl eyi z'aten bildiimizi hissediyoruz. Onun iin gerek yaamda olas bir soy bulmak kolay gibi geliyor. Zaten Balzac'n Saumur'da yaayan bir Jean Nivelleau'dan sz ettii duyulmutur. Basit bir kkeni olan bir cimri, bir tefeciymi bu adam, sevet yapp Saumur dnda gzel bir mlk alm, sonra da X. Charles'n muhafzlarndan, emekli subay Baron de Grandmaison'n gzel kzyla evlenmi. Onlarn byk yeeni ve varisi Georges de Grandmaison, Balzac'n Eugenie Grandet'yi bu adam kendisini damatla kabul etmeyince almak iin yazdm bildirmitir. Bu olmayacak bir ey de deildir. Kitabn genelinde Eugenie Grandet'nin yaamdan alndna ilikin birok belini olduuna dikkat etmemiz gerekir. Hakknda somut hibir ey bilinmeyen esrarengiz Mana 'don alnmtr Eugenie. Grandet'nin yks gerek yaamda bulunabilirse de, Grandet'nin yks

  • gerektir denirse, bu gln olabilir. Bu baka tr bir gerekliktir ve grandet, Jean Nivelleau deildir. Nasl olabilirdi ki? Onu kendisi yapan unsurlar atalarnn nesilleri olduu kadar, evleri, iinde yaad ve onu evreleyen eyalar, bann biimi, burnunun uzunluu ve stndeki urudur da, ad bile Balzac'n inand gibidir. 15 Balzac'm tanmlad eski Saumur, byk lde ortadan kaybolduysa da, kalan izler Balzac'n gerekiliine tanklk etmektedirler. Balzac'm bize verdiinde direndii arkeolojik doruluksa da ve bu da kitaplarn bazen byl bir havaya bazen de yorucu tarih bilgisi deposu haline sokmaktaysa da, bunlarn Balzac'n romanlarndaki nemi Dickens'in Londra's ve Balzac'n Paris'iyle tara kentleri ayn tr bir otantiklie sahiptirler. Romancnn, banda yaratc dgcyle onlara verdii temel canllkla karakterler gibi yaarlar. Hatta daha sonra her okuyucu tarafndan kendi kafasnda yeniden yaratlrlar. Filmlerin ok kt yapt bir tr otantiklikte baarl olunmaya allmaktadr. nk stdyolardaki yeniden kurmalarda ve alnan fotoraflarda ok az g vardr. Bir romancnn gryle, d gcnn almasyla karlatrnca byledir bu. lk bakta Balzac'n baz planlarn ve karakterlerinin birounu film endstrisine sanki Tanr gndermitir. Ama filmler Balzac iin yaamsal olan birok eyi karmaktan baka bir ey yapamazlar. Balzac'n onlara tanmlad gibi bir arka planla karakterlerin fotoraflarn ekebilirler: Onlarn arasndaki ilikileri verebilmek daha zordur, bir film yllarca srmez ou kez ama ayn yerde eitli kuaklar yaar. Pazar yerine ve Grandet'nin tarlalarnn bulunduu Loire'a kan Saumur'un eski ana caddesi ykde geni bir yer tutar. Ama elbette ki yknn yrei, atonun duvarlarnn glgesindeki kasvetli, eski evdir. Madame Grandet'yle Eugenie'nin saatlerce oturup skc dikilerle uradatklan rengi solmu salondur. Bu salonda birok akam toplanlmtr. Sallanan, kurt yemi merdivenler Grandet'nin alma odasna ve Charles'm tava naras odasna kar. Koridorun bir ucunda Nanon' un mutfa vardr, sonra kemerli yol gelir. Evin havas ok etkilidir, aktrlere egemendir. Evi ilk grdnde kmseyici bir aknla den Charles bile onun etkisine girer, yengesiyle kuzininin niteliklerine uyar, evle ilgilenmeye balar ve ok gemeden evin kurallarn gln bulmamaya balar. 16 yknn birok nemli sahnesinin yer ald romantik bahe Ame'in yargsn anmsatr: Bir toprak paras akln erevesidir. Bu bahe karakterlerin duygularn hem artrr, hem de uyandrr. Grandet'nin evinde olan her eyin sesini artrr, yanklandm edebi olarak: Eugenie, Charles'in geliinden sonra, sonbahar yapraklarnn yere hafif, kuru bir sesle dlerini penceresinden, sonra da annesinin lm yatandan izler. Charles'in krk kalbinin hkrklar, Nanon'un heyecanl sesiyle Paris'ten gelen mektubu bildirii. Eugenie duygularnn aklann orada bulur ve onun duygularna direniinden, onun, baka trl renemeyeceimiz, duygularnn doasn reniriz. Charles da baheyi mrnce anmsayacaktr. nk Grandet, babasnn intihar haberini ona orada vermitir. Ev ve bahe yalnzca bir mekan olmaktan ok tedirler. Evi skntl ve yalnz olduu halde Eugenie, annesi babas ldkten sonra oraya birok nedenlerle balanr. Oraya krlmaz, kopmaz balarla baldr. Ev, onun btn varln koullamtr ve sonunda onun bir simgesi olur. Karakterleri etkileyen eitli nedenleri gstermek romanda byk bir zaman alr. Balzac zaman iinde, zamandan yararlanarak karakterlerinin geliimini verir bize. Balzac, Proust'a, benzer. Zamann akn plannn amalan iin kullanr ve Eugenie Grandet'de byk bir hnerle okuyucuyu zamannn aknn bilincine vardrr. Romannn banda Balzac, Saumur'un ana caddesini tanmlamakla gerekten dorudan doruya konusunun iine dalar: Belki de kendi kendine nce ortam demitir. Geleneksel yntemiyle birok sayfay tanmlama ve sergilemeye ayrr. Bylece karakterleri kendi evrelerine, koullarna yerletirir ve biz onlarla karlancaya kadar onlarn tm yaamlarn kapatr. Bylece, okurun temel aydnlanmas burada byk bir ekonomi ve berraklkla baarlmtr. Sonra 1819 Kasm'nn zel bir akam, alan sahneye dramatik bir boyut salar ve okur Grandet'nin aile evresine 17 tantlr. O akam, o sonbaharda, salonda ilk kez atein yakld gndr. Eugenie'nin yirmi nc doum gndr ve yemekte kendisinin evlenmesi konusuna deinilmitir. Yemekten sonra varisle oullarn evlendirmeyi amalayan rakip aileler doum gnn kutlamaya gelirler. Onlarn varise sahte dostluk gsterilen ve tombala srasnda birbirlerini kskanmalarndan doan komedi srerken, birdenbire Paris'ten artc bir yabanc kagelir, onun gelii trajediye ayarlanm olan oyunun kanlmaz kvlcmn aktrr. Eylem bir kez balad m, olaylar korkun bir hzla birbirini izler. Drt gn iinde plan ortaya konur, kitabn

  • geri kalan yalnzca o drt gnn yllara taan sonularnn anlatlmasdr. Eugenie, kuzinini ilk grte arplr. Ertesi sabah, baba Cnchot'nun, Eugenie'nin Charles'la evlenme nerisine, Eugenie 'in babas iddetli bir tepki gsterir. Bunun arkasndan hemen Charles'n babasnn iflas ve intihan haberleri gelir. Romantik zppe, be parasz, kalbi krk bir olana dnmtr. Bu durum onu Eugenie'nin sevecenliinin daha da kar konulmaz bir nesnesi haline getirir. Balzac burada, karakterlerine derinlik vermek ve k tutmak iin sk sk baaryla uygulad plann uygular gene. Bize onlan birbirlerinin gzleriyle grdrr. Charles ve Eugenie 'nin birbirlerinde sevilecek neler bulduklarn gstermekten daha etkili bir yntem olamazd. Balzac bu arada Charles'm aknn srek/i olmayacan, Eugenie'nin ise hastala dnecek bir tutkunun tohumlarn ektiini bize tlatmtr. Kitap boyunca, Eugenie'nin, babasn okurdan farkl gzlerle grdn anlamaya zorlanrz. Eugenie gelitike babasnn imajnn da deimesine ve tutkusunun iinde yerlemesine karn bu byledir. Nanon 'da da efendisinin deiik bir imaj vardr. Karakterler deiik insanlar tarafndan deiik bak alarndan deerlendirildike yuvarlakladrlar ve bu deiik insanlarn gr alan karakterleri gzlemleyerek aydnlatrlar. 18 Charles drt gn iinde yeni durumunu kabul etmi ve Dou Hindistan 'da servetini aramaya karar vermitir. Eugenie geri dnlmez bir aka dmtr. Grandet parasn yatrmaya karar vermi, kardeinin alacakllarna oynayaca oyunu planlam, de Grassins'i Paris'e gndermitir. Bu drt gn boyunca geenlerin tarihi, kitabn te birinden ounu doldurur. Grandet'nin evinin gnlk yaamn, Charles'in varlyla olan deiiklikleri karakterlerle birlikte saati saatine yaarz. Gn bitiminde bile karakterlerden aynlmayarak gecenin bir blmn onlarla geiririz. Charles'm geldii gece onlan dlerinde de izleriz. Eugenie'yle birlikte Charles'm alamalarn dinler, ikinci gece onun odasna karz. Geceyars Grandet'nin altnn Nantes'a gtrn izleriz. nc gece de Eugenie'nin Charles'n mektuplarn okuduunu ve ona altn paralarn verdiini grrz. Drdnc gece Grandet yorgundur, bu yzden herkes erken yatar. Bu drt gnden sonra bir duraklama olur. Charles'a ve kadna skfk bir aile grubu haline gelmeleri iin az bir zaman verilmitir. nk Eugenie ksa kesilecek aknn tadn alacak ve hemen sonra da Charles gidecektir zaten. Bu ksa mutluluk yalnz Charles ve Eugenie arasndaki balan kuvvetlendirmek asndan deil, evdeki kadnlarn niteliklerinin ortaya kp salamlamas asndan da nemlidir. Sonraki yllann kuru lyle eliki oluturan bir vaha olumutur bylece. zellikle yknn bu blmnde Balzac, ana karakterlerinin btn duygu ve davranlarnn nedenlerini mutlak olarak aklamtr. Karakterlerin davranlarnn doall ok arpcdr. nk o dnemde yazarlar daha ok pitoresk ve romantik olanla ilgileniyor, psikolojik gereklere pek yz vermiyorlard. Kk bir rnek verirsek Eugenie'yle annesinin, Grandet, Charles'a babasnn lmn haber verdiinde dktkleri gzyaslan, gerek gzyalardr, 18. yzyl sonlarnn romanlanndaki kahramanlarn romantik gzyalar gibi deildir. 19 Modem anlaya, modern ngiliz grne gre keder karsnda metin olmak gerekir. Charles'n hkrklar, hzl hzl alamas elbette balanamaz. Balzac bu eletirimizi syle karlyor: O daha ocuktu, duygularn kendilerini olduklar gibi cca vurduklar yatayd. (Srekli olarak Eugenie ve Charles'n bu dnemde hzla deitikleri anmsatlr okura ve ilerde daha da deieceklerdir.) Charles gidince Grandet'nin evine geri dneriz. U kadn onun ayrlndan tr zgndrler, ama yeni bir ilgi alan ve srla birbirleine daha ok balanmlardr, iki ay bylece geti. Ve biz ilk gn boyunca ve sonraki gnlerde Grandet'ler ve Nanon'la ok ili dl yaadk, nasl yaadklarn iyice rendik. Sonunda 1819'un Yeni Yl Gn gelir ve Grandet, Eugenie'nin altnnn gitmi olduunu kefeder. Tutkusunun basksyla Eugenie'nin doas iinde sakl olan gizli Grandet gcn gelitirir ve Grandet 'in tutkusuyla kznn altnlarn ne yaptn sylememe konusundaki kart tutkusu arprlar. Aylar sonra, daha da melodramatik bir sahnede, baba kz aralarnda Charles'n tuvalet kutusu kar karya gelirler. kisinin de ellerinde birer bak vardr, biri kutudan bir para altn syrmak iin bakldr br de eer babas byle bir ey yapacak olursa kendini baklayp ldrmek iin. Balzac'm Grandet'ye byk bir sempati duyduu, kznn meydan okumasna da fkelenip aknla dt aktr. Balzac'a gre, Devrimin en kt sonularndan biri, toplumun dzenli gruplarn zmesidir. rnein aile birlii kukulu yelerin topluluuna dnmtr. Temelde topluma kar tutkular ve bencilce basanlar yznden hepsi birbirleriyle atmaktadrlar. Anne baba otoritesinin kayboluu ulusal birlikteki byk bir elemann kaybolmasyla e anlamldr, Balzac' m romanlarnn bazdan bunun tatsz sonularn anlatr. Ve burada Yasay babasna kar kullanan bir evlat vardr, parasyla ne isterse

  • yapabileceini sylemektedir. Babas Grandet bile olsa bu zlnecek bir eydir. 20 Babann da kzn da tutkularnn topluma kar sonulan vardr. Bu ikisinin kartl onlarn geliimini salar ayrca. Eugenie'ninki doal bir tutkudur ve bize babasnnkinden ok daha sempatik gelir. Bunun balay Eugenie'ye ok yararl olmutur, grleri genilemi ve derinlemitir, ona dnce ve eylem zgrl vermitir. Ama bir de ykc gc vardr ki, bu bize ok yava verilir: Tutku iine dnmtr ve ' Eugenie gnlerini bahede, yosun tutmu srada oturup Charles'la geen gnleri dnerek geilmektedir. Oysa ki Charles, onun karakter analizleri ile ok iyi hazrlandmz gibi, kanlmaz olarak onu unutmutur bile. Ama bir yerde Grandet'nin tutkusunun da onun gc zerinde yararl bir etkisi vardr: Para kazanmaktaki hnerini sanki bir deha gibi gelitirmektedir. Sonra bunu, Madame Grandet'nin lm, Eugenie'nin yava yava babasnn srlarna girii gibi olay ve durumlarla belirlenen uzun yllar izler. Bylece be yl geti ve- Eugenie'yle babasnn srdrdkleri tekdze yaamn bir gnn brnden ayrt edecek hibir olay olmad. Monsier Grandet lr. De Grassins'ler kouyu brakrlar ama Crutcho'lar mcadeleyi yenilerler; Madame de Grassins de onlar rahatsz etmek, abalarn baltalamak iin yeni bir talip olarak Manquis de Froidfond'u ne srmek konusunda elinden geleni yapar. Eugenie hibir yorumda bulunmaz, yalnzca bir gece yataa yatarken Nanon 'a Nasl olabilir Nanon, yedi yldan beri bana hi yazmad, der. Kitabn bandan sonuna kadar her olayn tarihi verilmi ve olaylar arasndaki ara dikkatle belirtilmitir. Romann son blm, -ki bu karakterlerin hayatlarnda yllan alr,- dier zamanlara gre ok az sayfa kaplar (kitabn te birinden az, Charles'n ayrlndan sona kadar olan blm), ama onu okrkcn gene de yava, tekdze akp giden bir zaman bilincine vannz. Bu, salondaki eski saatin tiktaklaryla, Grandet'nin tutkusu byrken melekelerinin zayflamasyla, Eugenie'nin 21 aknn kendi kendisiyle beslenen bir tutkuya dnmesiyle, Grassins ve Cruchot ailelerindeki deiimler ve kayplarla, Charles'm geliimini aklayan satrlarla vurgulanr. Sonunda Charles'dan o lmcl mektup gelir ve Charles'n tand kzdan ok farkl olan gene de yalnzl, soyutlanmas iinde duygusal ama izlediimiz geliimiyle istemi gl, bamsz bir kadn haline gelen Eugenie'den kararl bir eylem kar. Babasnn alacakllarnn btn borlarn deyerek Charles'a byk bir armaan vermek Eugenie'nin iten, hesapsz cmertliine ok uygundur ve bir defada Charles'la btn ilikilerini kesmek ve Grandet'nin alacakllarla oynad oyuna son vermek gzel, dramatik Balzac tarz bir bitiritir. Sonunda Charles'la de Bonfons arasndaki komik sahnede Eugenie'nin kuzininin portresine son fra darbesini vurur. Balzac'm deyiiyle, dokuz yl nce balayan dramn sonucu Eugenie'nin Bonfons'a evlenme dileini bildirisiyle noktalanr. Eugenie yazgsna cepheden bakar. Gelecein onun iin neler getireceine, de Bonfons'un kendisinde neyi ekici bulduuna ilikin hayale kaplmaz. Gene onun koruyucusu olmak isteinde, onurunda, gcnde duygusal bir gven vardr. De Bonfons drst bir dost ve onurlu bir adamdr, Eugenie'nin neredeyse akraba olacak kadar uzun sredir tand bir adam, Eugenie kararn verir ve bir an nce eyleme geer. De Bonfons gittikten ve kendisine dnnce dln alaca sz verildikten sonradr ki, Eugenie gzyalarna gmlr. Onun byyp trajedinin gerilimine ykseldiini grrz. yknn, sonunda Charles'la paylat baka bir de dndn grrz -Tanr d.- Grandet'nin altnn halkn hayrna harcamak, Eugenie insan scaklndan neler kaybettiinin farkndadr. Byk zenginlii komularyla olan ilikilerini engeller, kat bir yal kz olur. Yllardr izledii dar, sk yntemler sonunda babasnn olduu gibi, onun da yntemleri haline gelmitir. Balzac'm yazd zamanki gnlere bylece dnm olu ruz. 22 Eugenie ve annesi iin din, istenmeyen ak glerinin ve kendini adamalarnn yceltilmesidir (Balzac terimin bu anlamda kullanldn hi duymam olabilir ama geliimi anlama benzer). Ama Balzac'n bizim ok daha fazlasn grmemizi tasarlad aktr. Dinleri, kilise yasalarnn dar adan gzlenmesi sorunu olarak grnmektedir. Papazlarna krikrne boyun eme, ne kadar deersiz olurlarsa olsunlar, iyi iler. nk onlar insanlara ulaabilecek kutsal gcn, sevincin alcsdrlar. Bu g onlar dnya ermii yapacaktr, lm gelene kadar ruhlarn parlatacaktr, ge ykselme eyleminde bu grlecektir. Eugenie Grandet'de Kilise'nin temsilcileri, ailesinin Talleyrand' olan Rahip Cruchot ve Eugenie'ye gnderilen gnah karcs, adi yaratktr, acs iinde onu evlenmeye raz etme greviyle gelmitir, insanlk Komedisi'nin dnyaya dnklyle, zellikle Rahip Cruchot'nun inandrma yeteneiyle hi ilgisi olmayan bir tiptir bu. Bunlar baka romanlardaki iyi rahiplerle dengelenmilerdir. Gene de Eugenie

  • Grandet'de olduu gibi ounlukla Balzac'n romanlarnda rahipler cennetten ok bu dnyadaki ilerle ilgilidirler. Balzac, nazik, dindar, entelektel olmayan kadnlardaki ruhsal gc gzlemlemi ve btn glerle, zellikle sahiplerini deitirip gelilinne iini gerekletiren glerle ilgilendiinden, bu gle de ilgilenmitir. Yaklaan lm ve kzma olan sevgisi, Madame Grandet'nin ruhsal gcn bytm ve mthi kocasna, yanl olduunu dnd yerde kar kma cesaretini vemitir. Ama ok gemeden dini vakarla direndii yaama kar dayanma gcn elde eder. Balzac karakteristik bir biimde onun grlerinin darln ve masumluunu vurgular. Eugenie gibi onun tavrlar da, bilgisizlikten kaynaklanmaktadr ve kadnn syledii her eyde Balzac bu darl vurgular. Gene de uras aktr ki, kadnn gururu ve ince duygulan kocasna, kendi parasn sormasn engellemektedir. Onun mayas Grandet'den iyidir ve Balzac btn yre 23 iyle ona sempati duyar, onu onaylar. Byle kadnlar toplumu ve aileyi bir arada tutan balardr ve onlar ac ekseler de glerini Tann'da bulurlar. Balzac erdemli kadnlar sz konusu olduunda, ingiliz viktorya dnemi orta snfnn deerli, ahlaki grlerini tutar grnr. Belki bu Balzac eletirmenlerinin yaygn olmayn aklar. Onlar ilgin olmak iin ok duraan bulurlard. 19 yy. romanlarnn (zellikle Dickens'inkilerin) basit iyilii, zellikle duygusal bir durumda bir sr sahte duygulan smren acndnclyla ilgili birok ey yutmuuzdur. Artk bunlar mide bulants yaratmaktadrlar. Balzac'n acnacak olaylar genellikle sahte deildir ama. Sadece durumun gereidirler, yalnzca gzya hatnna gzya kayna olarak kullanlmamlardr. Masum gen kzlar da balmumundan bebekler deillerdir. Onlarn yz ve beden kusurlar konusunda Balzac'in neredeyse delici keskin bir bak vardr. Onlarn portrelerini izerken heyecanl davrandnda, bu heyecan yalnzca portrenin onsuz tamamlanamayca bir unsurdur. Balzac onlarn teninden yaylan ruhsal prltnn anlatmyla ilgilidir, bu bazen talyan ressamlarnda, zellikle Rafael'de grlr. Onlarn Bakire'yi grlerinde bu sanki n bir nitelii gibi gsterilmitir. Goriot Baha'da Vctorine Taillefer olaynda sanki k onun bann evresinden yaylmtr. Bu nitelik yan alm bir iek gibi benzetmesiyle Eugenie Grandet'de de vardr. Bu heyecanldr ama duygusal deildir. nsanlk Komedisi'nde bu kzlardan, kadnlardan oka vardr. Onu izleyen romanlarda da aile benzerli iinde, ama kendi bireysellikleriyle gene bu tipler verilmitir. Balzac 'in bunlara kar bize itenlikle dokunan sevecen bir ilgisi vardr ve onlann portrelerini ou kez gzel ve byleyici izer. Onlarn koullan hemen her zaman dar ve kstlaycdr. Vctorine yapraklan sararan bir funda gibidir, baka bir topraa yeni dikilmitir, Eugenie gnlerini boyas solmu salonda evin dikilerini dikerek geirir ve Balzac romantik dnyay cahilce bulacak bir insan deildir. Bu tiplerin ou biz onlar tandmz za 24 man deneyimsiz ve bilgilikten uzak kiilerdir. lk kezinde k olmaya hazrdrlar ve k olduklar zaman da kendilerine neye mal olursa olsun aklarnn mutluluunun peine derler. Eugenie gibi, onlarn ou aklarnn koullar deiince onlara artc bir yardmda bulunmaya, olaylar ynlendirmeye hazrdrlar. Karmak kiiler deillerdir, ama modellerindeki siyah beyazlk iin Balzac' knamak biraz hakszlk olur, btn karakterleri basitletiinden bu byle grnr. Daha ciddi bir knama yle olabilirdi: yi huylu karakterlerinin hepsi de deimez bir biimde ktlerinin kurban olmaktadrlar. Dorusu bunun yaamda gerek olann basitletirilmesi olduu pek ileri srlemez. Mauriac, Balzac'n temel Tanr ve Seytan'a, iyilik ve ktle inancndan, aralarndaki krall karanln ve n bldnden sz eder. Gerekten de Balzac'n kt karakterleri dnyada istedikleri gibi denetimsiz dolarlar, eytanlar gibi. Ve erdemli karakterlerin onlara kar savunmalan yoktur. Erdemli karakterlerin hemen her zaman uyguladklan kendini feda etmenin, ruhsal olduu kadar toplumsal bir anlam da vardr. Balzac onlara kar kan kt glerle ilgilendii kadar, erdemlerin iyiliiyie ilgilenmediinden, onlarn yceliinin lts, bykl bizi pek yle derinden etkilemememitir. Bu yzden onlarn dnyadaki geliimlerine, mutluluklarna engel olan sakatlayc snrlan unutunz ki, Balzac bunlar belirtmitir. Yalnz Balzac'n kadn kahra manlarnn Desdomana gibi, D'Urben'illes'in Tess'i gibi felaketle biten sonlan yoktur. Eugenie yalanmakla olan, zengin bir kadnn bir tara kentindeki dar, renksiz yaamn srdiir. Bu kitabn tesindeki gelecee de uzanr. Kitabn balarnda Balzac, Madame Grandel'nin portresini izip onun tarihini anlattnda yle der: Nanon, Madame Grandet, Eugenie Grandet gibi kadnlarla karlaan filozoflarn Yazgnn temelde alayc olduu sonucuna varmalar yanl mdr? Sona doru evrilen dolaplarn gc utku kazanp da, de Bonfons, Eugenie'nin milyonlan demek olan dl 25 kazand zaman, bu utkunun, de Bonfons'un keyfini karacak kadar yaayamayaca bouna bir utku

  • olduunu anlarz. Balzac, Tanr almay stlendi... ve biraz sonra da ama Eugenie terkedildi, Tanr'nn tutsa oldu. Tann onun kucan altnlarla doldurdu ama altn onun iin bir ey ifade etmiyordu. der. Bir an Hardy'yi dnrz (Ahlakszlar Bakan... Tess'le iini bitirmiti.) Eugenie de bana bir sr talihsizlikler, felaketler gelen Tess gibi sevilecek, masum bir kiidir. Balzac da Hardy gibi susuz insanlara uzun kedi fare oyunlar hazrlayan bir Tanriy m kastediyordu acaba? O zaman, de Bonfons' ktlnden tr cezalandran Tanr nereden gelir? De Bonfons'un lmnde biraz, ok tanrsal bir ey vardr. Kitaptaki teki olaylarda olduu gibi, daha nce olanlarn kanlmaz sonucu deildir bu lm. Eugenie'nin trajedisinin srmesi iin onunla evlenmesinin bo olduu, yeni bir dolabn oda olmas iin yalnz kalmas gerektii iin, dramatik ynden kullanlmtr bu lm. Ama de Bonfons' ldren Tanrida biraz Mekanik Tanr havas vardr. Balzac'n Yazgnn alaycl konusundaki yorumlarnda, tutkularn lmclln dikkatli bir planlamayla gsterdii zaman ortaya kan elikilerde, sanki btn bunlar garip bir ekilde kendiliindenmi gibi bir hava vardr. Sanki henz bulduu eyle Balzac iletiim kurmutur ve bantl olduu olayiara sonradan bunu yanstr. Bu belirtiler olaylaarn ve insanlarn geree benzerliklerini artrrlar. Yazarn oynatt kuklalar izlemediimiz aktr, bu durum kitaba gzlem ve analizden sonra bulua ynelen bir giriim karakteri verir. Gsterme ikinci plandadr, yalnzca toplumsal davran belirleyen drtler deil evreni aklayan ilkeler de nemlidir. Bunlara sahip olanlarda ise insandaki Tanr sezisinin dahiyane gc vardr. Balzac'n romanlarnn hem gl hem de zayf yan, bir dnce sistemi vermekten ok uzak olulardr. Basit de 26 ildirler, Hardy'ninkiler gibi temel atmay anlatmazlar -bir tarafta insan br tarafta da her eyi yapabilen, kaytsz ve ktln karln veren yazg yani- Eugenie Grandet, Balzac'n kafasn srekli megul eden ve en gl duygularn dalgalandran sorulara bulduu birden fazla zmden birini gsterir. Balzac birok zmler bulmutur, teki romanlannda bunlar dener, bu arada birbiriyle eliik ve ok zel dncelere de sahiptir. Balzac'n gc karmak ve zeks fevkalde alcyd. Bu zeksnda yalnzca o dnceleri saklamaz, onlar bize verdii dnyann kiilerine, olaylarna da uygulatrd. Bunu mthi bir g ve inandnclkla yapard. Bu yzden deiken zmlerinin hepsini kabul etmez olanaksz da olsa, insan onun eitli yaratklarn zerlerine tuttuu kla incelemek iin dayanlmaz bir ister duyar. Goriot Baha'dan sonra Eugenie Grandet'yi evirmek ilgin bir deneyim. Bu iki romandan Eugenie Grandet 1833'te, Goriot Baba 1834 'te tamamlanmtr. Benzer yerleri vardr. Her ikisi de yazarn en iyi yaptlarndandr, gene de birok ynlerden birbirlerine benzemezler. Eugenie Grandet ilk yaptlardan olduu iin plannn ok daha basit olmas doaldr. Karakterlerin says ve toplumsal sralan, olaylarn eitlilii farkldr. Balzac'n bunlarn ikisini yazarken yazd romanlarda heyecanl olaylar, karakterlerin karmakl ok daha baskndr. Sannn Balzac, Eugenie Grandet'de, klasik gelenekte olduu gibi bir romann dnerek dzenlenmesine olan merakm frenlemitir. Onun bu kendini denetlemesi de romann biimsizliiyle ldllendirilmitir. Eugenie Grandet'denin btn basitliine karn byle younlamasna, gene de bizi d dnyadaki olaylara uyank tutma 27 sna hayran m olmal, yoksa Goriot Baba'daki karmakln, deikenliin nasl birlik iinde verildiini mi baarl kabul etmeli, bunu bilmek biraz zor... Balzac'n romann dzenlenmesindeki ekiniklii, biimdeki ekiniklie uygundur. Asl karakterlerinin portreleri ve tanmlamalar ok ekonomik bir biimde verilmitir. zellikle teorilerinin belirtmeye zorunlu kld bir yn nesne, yalnzca ba karakterlerin deil kk karakterlerin de, Balzac'm her zamanki gcnden bile stn bir gle anlatlmas -rnein Madame d'Aubrion'un ve kznn kitabn sonundaki zevkli portreleri, Nanon'un irkin d grnyle arpc bir eliki oluturan sevecen karakterinin gsterilmesi- verilecek rneklerdir. Ruhbilimsel yorumlar nemlidir ve ilgili olduktan kiilerin tepkilerinin, her davranlarnn nedenini gsterme konusunda etkilidirler. Balzac burada baka yerlerde yapt gibi, bir konuyu saptrp kendisine baka bir yerde sorulan bir konuya yant vermek iin, bize konferans vermez. Ayn ekilde artc d gc zenginliinden ve metaforlanndan yararlanmay da bir kenara brakr. nsan deneyimlerinin btn alanlarndan koparr ve kendi buyruuna alr kitab. Genellikle de kendi aklamalarn kullanr zevkle. Bu, Balzac eletirmenleriyle ayn dncede olanlar iin, Balzac'm stilinin ktldr, Eugenie Grandet romann Goriot Baha'dan daha az zengin ve daha az renkli yapar ve kendine gre bir ak olmasna karn, Balzac'n Goriot Baha'da uygulad paragraf paragraf yaz bir alayan gibi akclktan da yoksundur. nk karakterler daha az atelidir, btnyle daha basittirler. nk, Balzac, konumalarn, olanca canll ve bireysellii iinde okuytcuya ulamasn amalar, konumalardaki karakteristik benzerlikler de iinde olmak zere. Bu dununda konuma genellikle daha az

  • ilgi ekici ve deikendir. Balzac byle yapmakla neyi ama/adysa bunu gereklelinnise de, romann tekilere gre daha sade olmas gerekmitir. 28 Roman, byk niteliklerinin baz kusurlanna da sahiptir: Ama Balzac'm en gzel romanlarndaki hatalardan yoksun olduundan ve onlarla karlatrdnda btn tumturakl ahkam kesmelerden uzak olduundan, sanrm, bu romanda Balzac'm byk nitelikleri daha kolayca grlecektir. M. A. C. Marion Ayton Crawford 29 MARIATA Bu kitaba senin adn konulmalyd, nk onun en gzel ss senin resmindir, bir evin kapsnn stne onu btn ktlklerden korumak iin konulan bir aacn dallan gibi - bu bilinmeyenden gelen bir aatr, ama kutsal suyla sulanmtr, Kilise onu kutsamtr ve dindar eller ona bakacak, onu hep yeil tutacaktr. de Balzac Baz tara kentlerinde yle evler vardr ki, bunlarn grnmleri en i karartc manastr, en bunaltc harabe ya da plak topraklarn alabildiine oraka uzanp gitmeleri gibi, insann ruhuna btn arlyla ker. Bu evler, manastrn sessizliini; boluun kra sszl ve harabelerin mezara yakr hzn ile birletirebilirler. Yaam, bu evlerde kendini yle az hissettirir ki, yabanc biri, kendisinin ayak sesini duyup da, pencerenin ardndan gzetlemeye balayan, bir kei gibi sert yzl bir insann souk, bo baklaryla birdenbire karlancaya kadar, buralarda birilerinin oturduuna zor inanr. zellikle Saumur'daki bir ev btn bu karanlk nitelikleri tamaktadr. Bu ev kentin yukarsnda atoya kan yokuun sonundadr. Bu gnlerde az kullanlan bu sokak, yazn scak kn souk olup, baz yerleri de karanlk ve glgelidir. 30 l Birisinin admlar sokan sert ve her zaman temiz, kuru 91 akl talarnn zerinde, merakla, tok sesler kararak dolaar. Sokan darl, eri brl, evlerinin sessizlii, eski sehrin bir blm olusu ve yukarsndaki atonun yksek duvarlar yabancnn zihninde allmadk bir izlenim brakr. Orada yz yl nce yaplm, ahap ve hl salam evler vardr. Evlerin her biri kendine zg bir karaktere sahiptirtir ve onlarn bakal, Saumur'un antikac ve sanatlar eken bu blmnn temeldeki garipliine katkda bulunur. Ularnda grotesk ekiller oyulmu devasa kirilerine, ounun siyah kabartmal birinci katlarna aakalarak,duraklamadan bu evlerin nnden gemek zordur. Baz yerlerde apraz kiriler gri mavi talarla korunmulardr ve bu talar, yksek atl, yllarn arlyla eilmi, bozuk at kaplamalar bir gnein, bir yamurun srekli yklenmeleriyle solmu bir evin harap duvarlarnda mavi bir izgi olutururlar. Ypranm, kararm pencerekntlan gze arpar, gzel oymalar gbela farkedilen bu kntlar, yoksul bir kyl kadnn oraya yerletirdii kahverengi karanfil, gl sakslararn ekmek iin de ok zayftrlar. Sokakta ilerledike insann dikkatini koca koca iviler aklm kaplar eker, atalarmz buralarda an tutkularn hiyerogliflerle kaydetmilerdir, bir zamanlar her evde anlalan bu iaretlerin anlamn imdi hi kimse zemez. Bu simgelerle, bir Protestan inancn bildirmitir, ya da bir Birliki IV. Hanry'yi lanetlemitir veya nemli biri Belediye Meclisi yesi, yasalar uygulayan yksek memur trnden grevindeki unutulmu grkemini kutlayarak nianlarn sergiler. Fransa'nn tarihi bu evlerde yazhdr. Viran, kaba saba duvarl, ustasnn; hnerinin simgesi olan bytlm bir marangoz rendesinin iledii bir kulbenin tesinde, bir soylunun kocaman kona yer alr. Kapnn zerindeki kemer biimindeki tan zerinde, 1789'dan beri lkeyi sarsp duran birok devrimlerde krlp dklm ar 31 malardan kalntlar hl grlebilir. Bu sokaktaki evlerin zemin katlarnda i yaparlar, ama dorusu bu alak tavanl, penceresiz, tezghsz, ii d plak, maara gibi karanlk odalara pek dkkn denemez. Ortaa hayranlar onlarda atalarmzn iliklerini btn ilkel basitliiyle tanyacaklardr. Kaln, salam kaplar ar, demir parmaklkl olup iki blme ayrlr, st blm gn boyu arkaya katlanr, ngrakl olan alt blm ise, srekli ne arkaya sallanr. Hava ve gn , nemli maaraya kapnn st blmnden ya da dkknn cephesini oluturan

  • alak duvarla tavan arasnda braklan boluktan, her sabah kaldrlan kepenkler dirsek hizasna getirilip ar demir mandallara tutturulduu zaman gider. Bu duvar, yaplan iin trn belirtmek iin mallarn sergilendii bir yer olarak kullanlr. Buralarda ucuzculuk numalar yoktur. ki f tuz ve tuzlu balk, bir iki balya yelken bezi, halatlar, kirilere asl bakr teller, duvar boyunca sralanm variller ve raflarda duran bezlerden oluan mallar sergilenir. eri girerseniz, genliin tazeliiyle dolu, sevimli, derli toplu, beyaz yakal, kollar krmz bir kz, rgsn brakp annesini ya da babasn armaya gider: Size yardm etmeye, istediinizi karlamaya gelen de heyecanszca, nazike ya da bamsz bir havayla, artk yapsna gre, iki franklk veya yirmi bir franklk bir ticaretle -bu farketmez- satn yapar. F tahtalarnn arasnda, dkknnn kapsnda oturmu ba parmaklarn outurarak komusuyla dedikodu eden bir satc grrsnz. Grnrde birka berbat ie yerletirme tahtasyla, iki deste lata tahtasndan baka bir eyi yoktur, gene de limandaki azna kadar dolu kereste maazas Anjou'daki btn fclarn gereksinimini karlar. Ba bozumu iyiyse size ka tane f yapabileceini, tek tahtasna kadar bilir. Bir iki gneli gn onun iin bir servettir. Bir yamurlu hava da mahveder onu. Bir sabah arap fsnn fiyat on bir franka da kabilir, altya da debilir. 32 Burada da Touraine'deki gibi blgede yaplan i, havaya baldr. Baclar, toprak sahipleri, kereste tccarlar, fclar, hanclar, mavunaclar hep gne nlarm izlerler. Ertesi sabah gece don olduunu duyacaklar korkusuyla yataa yatarlar. Yamurdan, rzgrdan korktuklar kadar, kuraklktan da korkarlar: Havann onlara uyacak biimde dzenlenmesidir istedikleri, yani nem, lklk ya da bulut, ilerine geldii gibi. Gksel glerle yersel karlar arasnda srekli bir atma vardr. Barometrenin dmesine ya da ykselmesine gre yzler aslr ya da glmsemelerle gever, Bu hava altn hava! szcklerinin azdan aza dolatn duyabilirsiniz, ya da Saumur'un eski Byk Soka'nda, sokan bir bandan br bana komular arasnda Yamur deil altn yayor! denir ve herkes de gnein ya da zamannda yaan bir yamurun ona ne kr getireceini kuruu kuruuna bilir; ayrca hesap defterinin kredi hanesine gre rakamlar kafadan hesaplar. Yazn, bir cumartesi gn saat on ikiden sonra bu mkemmel iadamlaryla bir kuruluk i bile yapamazsnz. Hepsinin ba bahesi vardr, hafta sonlan oralara giderler. Hepsi de ileri gerei ayn koullara bal olduklarndan, birbirlerinden sakllar gizlileri yoktur. Her ey -harcamalar, satlar, almlar, her birinin ettikleri kr- erge bilinir. Bylece bu insanlar, on iki saatin onunda hoa vakit geirmekte zgrdrler yani komularn gzetlerler. Onlarn zel yaamlar hakknda yorum yaparlar ve komularnn geli gidileriyle ilgili srekli casusluk ederler. Bir ev kadn bir keklik almsa, komular ku iyi piti mi diye sormadan edemezler. Bir kz aylaklara grnmeden pencereden ban karamaz. Burada bilinler aktr, hi deilse gzetleme konusunda bu byledir ve grnrde iine szlmaz, karanlk, sessiz evlerin bilinmeyen hibir gizleri yoktur. Yaam hemen hemen btnyle ak havada geer. Her ailenin btn bireyleri gn kapda oturarak geirirler, her 33 kesin iinde yer ier tartrlar. Yoldan geen hi kimse keskin baklardan kurtulamaz ve bu inceleme eski gnlerde bir tara kentine gelen yabancyla elenip ona taklmalarn zamanmzdaki karldr. Bu eski gelenei bize anmsatan bir sr yk vardr ve bu yabanclara taklma adeti denin tara elencesinde ok ileri gitmi olan Angers'in yerlilerine de 'dilli ddk' lakab taklmtr. Bir zamanlar yrenin soylularnn oturduu eski ehrin konaklarnn tm de sokan yukarsndadr ve bu yknn olaylarna sahne olan kasvetli konak da onlarn arasndadr. Bu evler, ada Fransa'da bulunmas gittike gleen bir karakter yalnlna sahip insanlara ve davranlara ait bir an saygn kalntlardr. Her kesi gemiin anlarn canlandran, havas sizi bir d lemine sokan bu etkili sokan kesini bucan izlediiniz zaman, yolun ortasnda skntl bir kalnt greceksiniz ki, ite glkle ayrdedebildiiniz bu kap, Monsieur Grandet'nin evinin kapsdr! Monsieur Grandet'nin yaamnn yksn dinleyene kadar bu szcklerin bir taral zihin iin ne demek olduunu anlamanzn olana yoktur. Monsieur Grandet'in Saumur'da kazand nn ne menem bir ey olduunu, nedenlerini, sonularn iyicene kavrayabilmek iin, ksa da olsa bir sr bir tara kentinde yaam olmak gerekir. Saylar dikkati ekecek kadar azalm olan birtakm yallar tarafndan 1819'da hl drst Grandet diye arlan Monsieur Grandet, 1789'da iini ok iyi bilen usta bir fcyd, okuyup yazabilir, hesaplarn da kendisi tutabilirdi. Fransz Cumhuriyeti, Kilise'nin Saumur yresindeki zaptedilmi topraklarn sata kard

  • zaman, o zamanlar krknda olan fc da zengin bir kereste tccarnn kzyla henz evlenmiti. Grandet, kendi hazrdaki btn parasn ve karsnn drahomasn yani toplam iki bin altn alp, yre yetkilisinin brosuna gitti ve orada kamu mlkn satmakla grevli kaba saba Cumhuriyeti'yi iki yz altnla yu 34 muatan kaynpederinin de yardmyla, (ahlaki ynden olmasa da yasal olarak klfna uydurulmu, dil uzatlamaz bir biimde, lm eek parasna) oralarn en gzel balarn, bir manastn ve baz kk iftlikleri satn ald. Saumur'lular pek yle devrimci kafal olmadklarndan, drst Grandet yrekli bir adam, bir Cumhuriyeti, bir yurtsever, ilerici dncelerle ilgilenen bir adam olarak kabul edildi. Oysaki fcnn ilgisi de dnceleri de yalnzca balara taklmt. Saumur blge ynetiminin yesi yapld ve politikada olsun ticarette olsun bar bir rol oynad. Politik ynden den aristokrasiye yardm etti ve giden Kralclar'n mlklerinin satn nlemek iin elinden geleni yapt; ticari ynden ise bir iki bin byk f beyaz arapla Cumhuriyeti ordular destekledi, karlnda onlardan, ilk satlarda satlmam, rahibe mlklerinden olan birinci snf ayrlar ald. Konsller dneminde deerli Grande, Belediye Bakan oldu, kamu grevlerini arballkla ve nlemleri elden brakmayarak yerine getirdi. Bu arada czdann da gene nemlice kabartt. Napoleon imparator olduu zaman yeri iyice belirlendi, o zamandan nce Monsieur Grandet olarak bilinirdi. Ama Napoleon Cumhuriyetileri sevmediinden, kzl bir Cumhuriyeti kabul edilen Monsieur Grandet'yi, mparatorluun bir baronu olma umutlaryla, byk bir toprak sahibiyle, adnn nnde aristokratik de bulunan bir adamla deitirdi. Monsieur Grandet, hibir pimanlk duymadan onurlu sivil grevine veda etti. Kentin karlar iin -ama kendi topraklarndan geen- ok gzel yollar yaptrmt. dedii vergiler, evinin ve mlknn gerekten gerektirdii vergiye gre, ar deildi. zmlerine gsterdii zen ve dikkatin sonucu balan, en iyi kalite arap reten balarn snfna girmiti. Bu durumda Legion'd Honour'u alabilirdi, nitekim 1806'da dllendirildi. O yl Monsieur Grandet elli yedi yanda, kars da otuz altnsndayd. Bir ocuklar vard, on yanda bir kz. Kukusuz, Tanr, koltuunu yitiren Monsieur Grandet'yi avutmak 35 istedi, nk o yl mirasa kondu, ikisi kars tarafndan karsnn annesi Madame de la Gaudiniere ve byk babas Monsieur de la Bertelliere'den, ncs de kendi anne annesi Madame Gentillet'den. Bu miraslarn ne kadar olduunu hi kimse bilmiyordu. nk yal insan da yle iflah olmaz cimrilerdi ki, paralarn gizlice seyredebilmek iin yllardr onlar yp durmulard. Yal Monsieur de la Bertelliere yatrm yapmay paray atmak diye niteler, altnlarna dalp gitmeyi, paray faize vermenin karndan daha krl bulurdu. Bu yzden, Saumur kenti mirasn deerini yllk gelirden artrabilen miktara gre hesapland ve Monsieur Grandet kendini yeni bir soyluluk unvannn sahibi olarak buldu, -eitlie olan tutkumuz hibir zaman silinmeyecek de olsa- btn yredeki herkesten daha ok vergi dedi. Monsieur Grandet yz dnm ba yapt, bu, iyi yllarda ona yedi sekiz yz f arap verebilirdi. n kk iftlie, zerlerindeki kesme talar, renkli camlar korumak iin pencerelerine sofuca duvar ektii eski bir manastra, 1793'de imdi byyp boy atm bin kavak diktii yz yirmi yedi dnm bereketli topraa sahipti. Ve en sonunda oturduu ev kendinindi. Bu servetinin gzle grnen blmyd. Sermayesine gelince, yalnzca iki kii bunun bykln kabaca kestirebilecek durumdayd. Bunlarn biri Monsieur Cruchot'uydu, noter, Monsieur Grandet'nin yatrmlaryla ilgili btn ileri yapard; teki de Monsieur de Grassin'di, Saumur'un en zengin bankeri, kendi huzuru iin arapya hizmetlerini gizlice grrd, hibir ey evre tarafndan bilinmezdi. Her ne kadar yal Cruchot da, Monsieur de Grassins de, tara kentlerinde para yapmak iin gerekli olan tedbirlilik ve az skla sahipseler de, Monsieur Grandet'ye herkesin iinde yle zenli bir saygyla davranrlard ki, grenler kararlarn kendileri verip ona gsterilen dalkavuka dikkatten eski bakanlarnn serveti hakknda bir rakam tahmin edebilirlerdi. Saumur'da Monsieur Grandet'nin bir hazinesi olduuna 36 inanmayan tek kii yoktu. Onun altnlarla dolu gizli bir yeri vard ve gecelerini byk bir altn ynn seyretmenin verebilecei tanmlanamaz zevklerle elenerek geiriyordu. Cimriler ise bu sanya, yal adamn gzlerine bakarak bir tr kesinlik katmlard, bunlara gre, sar maden, onun gzlerine sar, madeni bir prlt vermiti. Sermayesinden byk krlar etmeye alk bir adamn bak, tensel zevklere dkn birinin bak, bir kumarbazn bak ya da bir dalkavuun bak, belli, tanmlanmaz, farkl karakteristik zellikler yanstrlar, bu kaamak, obur gizli prltlar ayn zaafa kaplm kiilerce hemen anlalr. Yalnzca birtakm grnmleri yorumlayabilen bu gizli iaretler dili, tutkulardan holanan kiiler

  • arasndaki bir farmasonluktur. Monsieur Grandet, hi kimseye bir kuru borcu olmayan, eski fclk ve araplnn deneyimiyle falc gibi rnene ne zaman bin kavan gerekip ne zaman be yz kavan yeteceini tahmin edebilen, yapt hibir ticari varsaymda kaybetmeyen, flar iindekinden ok ettiinde daima satacak fs bululan, kk esnaf arab yar fiyata satmaya zorlanrken, o kendi arabnn mahzenlerinde tutup bir kavak on lui edene kadar zamann ayarlayabilen bir tccar sfatyla evresinde derin bir sayg telkin ediyordu. 1811'deki nl rn kurnazca ekilip frsat dtke azar azar satldndan, kendisine iki yz krk bin livreden fazla para brakmt. Para ilerinde Monsieur Grandet bir kaplanla bir boann karakteristik zelliklerini birletirmiti. Bir kaplan gibi av onun ocana dnceye kadar saldry erteler, sonra birden saldrverirdi. Sonra da paralan doldurmak iin czdannn azn aard, doyunca tpk bir boa gibi kvrlr, sessizce kprdamadan, belli bir yntemle yediklerini sindirirdi. Hi kimse, ona sayg ve dehetle kark bir hayranlk duymadan bakamazd. Monsieur Grandet terbiyeli terbiyeli glmserken etinin zerinde onun elik penelerini hissetmeyen biri 37 var myd Saumur'da? Bir adama, Noter Cruchot'ya biraz toprak alabilmesi iin gereksindii paray salamt -yzde on bir faizle. Monsieur de Grassins de senetlerini krdrmt -ama mthi dk bir paraya Konumalarda, arda i yapan adamlar arasnda ya da en akam gruplarnda, kent dedikodularnda Monsieur Grandet'nin adnn gemedii pek az gn vard. Bazlar da yal arapnn varsllyla ulusal bir gurur duyuyorlard. Birden ok tccar ve hanc belirli bir kaslmayla yabanclara Burada, iki milyoner irketimiz var efendim ama Monsieur Grandet ne kadar paras olduunu kendisi de bilmez demek alkanlndaydlar. 1816'da Saumur'un en usta matematikileri fcnn toprak olarak mal varln drt milyon kadar hesaplamlard, ama 1793 ile 1817 arasnda mlknden ylda yz bin frank gibi bir ey kazanm olmas gerektiine gre sahip olduu para hemen hemen topran deerine eitti. Bu yzden ne zaman Monsieur Grandet'nin ad bir kt oyunu srasnda, ya da balar hakknda konuulurken gese, bilenler hep Yal Grandet mi? Be alt milyonluktur o, derlerdi. Monsieur Cruchot ya da Monsieur de Grassins, ikisinden biri tesadfen konumay duymularsa: Siz benden daha akllsnz. Tam rakam bulmay ben hibir zaman baaramadm diye sze karrlard. Paris'ten biri Rothschilds'ten ya da Monsieur Lafitte'ten sz edecek olsa, Saumurlu bunlarn Monsieur Grandet kadar zengin olup olmadklarn sorard. Parisli soruyu acyan bir glmsemeyle kmser bir havayla yantlaynca bizimkiler kukuyla birbirlerine bakarak balarn sallarlard. Bu kadar byk bir servet, sahibinin her davrann altn bir rtyle sarar. Bir zamanlar yaam biimindeki baz tahflklar gln bulunur, alayla karlanrd ama artk samalklarna kimse gln demiyor, alay etmiyordu. imdi en anlamsz davranlar bile adli kararlarn arln kazanm 38 ti Uyarlar, giydii giysiler, mimikleri, gzlerini kirpisi bir khinin iaretleri gibi kabul ediliyor, bir doabilimcinin hayvanlarn igdlerini incelemekte gsterdii dikkatle btn konu komu tarafndan etd ediliyor ve herkese de derin, sessiz bir bilgeliin da vuran belirtileri olarak deerlendiriliyordu. Bir adam tekine Bu yl k yaman olacak diyordu, yal Grandet krk eldivenlerini giymi. zmleri toplamalyz. Ya da Grandet bir sr f tahtas yyor, bu yl arap ok olacak. Monsieur Grandet hibir zaman et ve ekmek almazd. Ortak iftileri kiralarnn bir blmn de gdayla deyerek her hafta ona gereksindii tavuu, yumurtay, msr getirirlerdi. Bir de deirmeni vard, deirmenci kirasn verdikten baka belli miktarda tahl tp ona kepek ve un olarak vermek zorundayd. Ana Nanon, evinin tek hizmetisi, artk gen olmamasna karn her Cumartesi evin ekmeini kendi kendine piirirdi. Ortaklarnn bazlar pazar bahevanlaryd ve Monsieur Grandet onlar da sebze gereksinimini karlamalar konusunda ayarlamt. Meyveye gelince, kendi toprandan yle ok rn alyordu ki, zaten yediinden ounu pazara gnderiyordu. Yakacak odunu itlerden ya da tarlalarn evresindeki zaten kesilmesi gereken yal rm aalardan salanr, ortaklar bunlar keser, arabaya ykleyip kente getirir, gzelce odunluuna yerletirir ve karlnda da Grandet'nin teekkrlerini alrlard. Para harcad bilinen eyler yalnzca kutsanm ekmek, karsnn, kznn kilisedeki yerleri, mumlar, ana Nanon'un aylklar ve kapkacanm kalaylanmas, vergi demeleri, yaplarnn onarm ve toprann ilenmesiydi. Son zamanlarda bir koru satn alm, komunun bekisini de zahmetini karlksz brakmayacana sz vererek koruya bakmaya ikna etmiti. Bu mlk alndktan sonradr ki, Grandet'nin sofrasnda ilk kez av eti grnd.

  • 39 Grandet'nin davranlar ak ve yalnd. Syleyecek az eyi vard. Genellikle dncelerini ksa cmlelerle aklar, alak sesle sylerdi. Devrim zamanndan yani bir yerde halkn adam olarak grlmeye balandktan beri, hazret uzunca bir konuma yapmak ya da bir tartmaya katlmak zorunda kald m yorgun bir havayla kekeliyordu. Bu kekeleme, ne dediinin belirsizlii, dncesini boduu szcklerin ak, mantki bir kant retmedeki arpc beceriksizlii hep eitimin yetersizliine veriliyordu ama bu yk ilerledike iyice anlalacak nedenlerden tr bu kusurlarn hepsi de ok etkiliydi. Monsieur Grandet'nin topu topu drt cmlecii vard, stelik bunlar cebir formlleri gibi her durumda kullanlr, gnlk hayatta ve i hayatnda karlalan her sorunu zerlerdi - Bilmiyorum. Yapamam. Bununla ilgili bir ey yapmay dnmyorum. Bakalm. Hibir zaman aka Evet, Hayr szcklerini sylemez ve yazl hibir ey vermezdi. Eli enesinde sesini karmadan dinler, kendisiyle konuulduu zaman br eli dirseinin altnda, tartlan i her ne ise bir kere bu konuda gr belirlendi mi, asla onu aklamazd. Hasm konumay st perdeden bir tavrla yrttkten sonra artk onu avcucuna aldn dnerek bu kez kendisi Grandet'ye kararnn ne olduunu sorunca beriki olduka sakin Karmla konumadan hibir eye karar veremem, derdi. Btnyle emir kulu durumuna indirgedii kars ilerinde de en elverili perdeydi. Hibir ziyarette bulunmaz, evinden baka yerde yemek yemez, ne konuk ne de ev sahibi olmak isterdi. Gelilerinde gidilerinde yle belli belirsiz ve sessizdi ki sanki kas enerjisini de tutumluca kullanmaya alyordu. Sahiplie olan saygsnn derinliinden tr bakasna ait bir eye dokunmamaya, yerinden oynatmamaya zen gsterirdi. Gene de alak sesine, dikkatli ve iinden pazarlkl davranlarna karn, konumas ve alkanlklar, zellikle evindeyken yani baka yerlerdekinden daha az denetim altndayken, tam bir fc gibiydi. 40 Fizik olarak, Grandet, ksaca boylu, tknaz, drt ke biriydi, bacaklar kaln, dizleri aa gvdeleri gibi gl, omuzlarysa geniti. Yuvarlak, gne yan, iek bozuu bir yz vard. enesi dz, dudaklar kvrntsz, dileri de beyazd. Gzlerinin durgun, l gibi bak kabaca kertenkele bak denilen trdendi. Derin izgili aln, yzden insan doasn kefeden bir uzman iin hi de anlamsz saylmayacak biimde kntlyd. Sarms salar artk krlamaktayd. Monsieur Grandet hakknda aka yapmann ne ciddi bir sorun olduunun farkna varmam birtakm genlere gre de bu salar altn ve gm gibiydi. Burnunun ucu kalnd ve zerinde damarl bir yumru vard, her nedense halk arasnda bu yumrunun ktlk dolu olduu sylenirdi. Yznden, tehlikeli bir kurnazlk, hesapl bir doruluk, gn be gn, duygularn para biriktirmek ve dnyada kendisine bir ey ifade eden tek varlk olan kz, tek varisi Eugehie zerinde younlatran bir adamn bencillii okunuyordu. Halinde, davrannda, duruunda, tavrnda, kendisiyle ilgili her eyde; giritii hibir iten baarSlz kmayan birinin kendine gveni vard. Grnrde uysal ve yumuak konuan biriydi ama Monsieur Grandet'nin demir gibi bir ruh yaps vard. Her zaman ayn modaya gre giyinirdi: Onu bugn grmek 1791'de grmek gibiydi. Hantal pabularnn deri balar vard. Yaz k kaln yn oraplar, gm tokal kaba, kestane rengi uha pantolon, kadife izgili ve boazna kadar dmeli, uzun, bol kestane rengi bir ceket, siyah bir boyunba ve bir Ouaker apkas giyerdi. Eldivenleri bir jandarmann kullanaca kadar salamd, hemen hemen iki yldr bunlar giymekteydi ve temiz tutmak iin kard zaman dikkatle hep ayn noktaya, apkasnn yanbana koymak adetindeydi. Hepsi bu kadar. Monsieur Grandet hakknda Saumur'da bundan fazla bir ey bilinmezdi. Kasaba halkndan yalnzca alt kii Grandet'nin evine girme hakkna sahipti, bunlar da iki kampa ayrlrlard. Bun 41 larm birincisinin en nemli yesi Monsieur Cruchot'nun yeeniydi. Bu gen adam Saumur'daki sulh mahkemesinin bakanyd ve bu mevkiye atanmasndan sonra adna de Bonfons nemli szcklerini de eklemiti. imdi Bonfons'u etkili klp, Cruchot'yu zihinlerden silmek iin elinden geleni ardna koymamaktayd. Zaten imzasn da C. de Bonfons diye atyordu. Yanl bilgi verilmi bir davacnn ona Monsieur Cruchot demesi yeterdi. ok gemeden, mahkemede, ne halt ilediini anlard adam. Yarg, kendisine Reis Bey diyenlere hogrl davranrd ama en sevdii ey dalkavuklarn Monsier de Bonfons demeleriydi ki, o zaman en tatl glmsemelerini esirgemezdi. Reis Bey otuz yandayd ve Bonfons (Boni Fontins) mlkne sahipti, ylda yedi bin livre getiriyordu mlk. Noter amcasndan ve br amcas, Saint Martin de Tours rahipler meclisinin nemli kiilerinden Rahip Cruchot'dan miras beklentileri vard, her iki amcas da iyice mall mlkl takmndand. Bu Cruchot bir sr kuzenle desteklenmiler ve evlilik yoluyla kente yirmi aileyle bant kurmulard. Florence'da Medici ailesinin uzun yllar nce, yapt gibi bir parti oluturmulard ve nasl Medicilerin

  • Pazzi'leri varsa Cruchot'larn da lmnne rakipleri vard. Yirmi yandaki olun annesi Madame de Grassins sektirmeden Grandet'nin evine gelir ve Mademoisselle Eugenie ile sevgili Adolphe'unu evlendirmek umuduyla dzenli olarak Madame Grandet'yle kt oynard. Kocas, banker de, yal cimriye her zaman ettii gizli hizmetlerle karsnn kampanyasn canla bala desteklerdi ve kendi glerini sava alanna tam zamannda srmekte hi gaflete dmezdi. Grassins'in ayrca taraftarlar da vard, kuzenleri ve gvenilir yandalar. Cruchot cephesinde, rahip, partinin Talleyrand' kardei noter tarafndan kuvvetle desteklenir, bankerin karsyla arazi iin didierek, varsl varisi yeenine, reise almaya abalard. Cruchotlar'la Grassinsler arasndaki Eugenie Grandet'yle evlenme dl iin yaplan bu yeralt mcadelesi Saumur'un her snftan adam tarafndan tutkulu bir ilgiyle izlenmekteydi. Mademoiselle Grandet Reis Bey'le mi yoksa Adolphe de Grassins'le mi evlenecekti? Bu mthi bir soruydu. Bazlar, Monsieur Grandet'nin kzn bunlarn hibirine vermek niyetinde olmadn syleyerek sorunu zmlyorlard. Eski fc diyorlard hrstan kendi kendini yiyor, damadnn bir Fransz soylusu olmasn istiyor, nasl olsa bir soylu ya da, ylda yz bin livrelik gelir, Grandet'nin gemiteki, imdiki ve gelecekteki flarn kabul ettirebilir. Buna yant olarak tekiler Monsieur ve Madame de Grassins'in iyi ailelerden gelme varsl kiiler olduklarn, Adolphe'un da terbiyeli, sevimli bir gen adam olduunu, Grandet'ler papann yeenini filan damat edinemedikten sonra; bu evliliin, onlar gibi ad san olmayan bir aile iin, hele hele Saumur'da elinde fc keseriyle grlm dahas bana krmz zgrlk kepi takm bir adama gre bulunmaz frsat olduunu iddia ediyorlard. Daha uyank gzlemciler Monsieur Cruchot de Bonfons'un Grandet'leri istedii zaman ziyaret etmekte zgr olduunu oysa rakibinin yalnzca Pazarlar kabul edildiini belirtiyorlard. Bazlar da Madame de Grassins'in ailedeki kadnlarla Cruchot'lardan daha senli benli olduunu bylece ona dncelerini benimsetme frsatlarndan yararlanarak, er ge kendi cephesine kazanmaktan geri kalmayacan ne sryorlard. Bakalar dnyada Rahip Cruchot'dan daha ok; szlerin bysyle, tatl dille ikna etmenin byk glerine sahip bir kiinin olmadn ve bir tarafta bir kadn, bir tarafta bir kilise adam varsa sonucun ortada olduunu sylyorlard. akac bir Saumurlu da ki cambaz bir ipte oynamaz demekteydi. Yaamn eitli tezghlan konusunda daha deneyimli ve akll olanlar ise Grandet'lerin btn paray kendi ailelerinin 42 43 elinden karmann ne demek olduunu ok iyi bildiklerini belirtiyorlard. Bylece, Saumur'un Mademoisselle Eugenie Grandet'sinin; kuzeniyle, zengin bir arap tccar olan baka bir Parisli'nin Monsieur Grandet'nin oluyla evleneceini sylyorlard. Ama bu gre, Cruchot partisinin de, Grassinscilerin de bir yantlar vard: Bir kere, iki karde son otuz yldr hi karlamadlar. Dahas, Parisli Monsieur Grandet'nin, olu konusunda gz ykseklerde. Kendi blgesinin Belediye Bakan deil, adam milletvekili, milis albay/** ticaret mahkemesinde yarg. Saumurlu Grandet'leri akrabas kabul etmiyor ve olu iin de Napoleon'un dklerinden birinin kzn dnyor. Gerekten de bu varis kz hakknda sylenmedik ok az ey kalmt, diller elli mil teye uzanyor, genel tatlarda bile, batda Angers'ten douda Blois'e kadar hep ondan sz ediliyordu. 1811 ylnn balarnda Cruchot partisi Grassins'ilerin zerinde gzle grlr bir utku kazand. Park, gzel atosu ile nl Froidjond mlk; iftlikleri, nehirleri, balk havuzlar ve orman da iinde olmak zere sermayesini kullanmak zorunda kalan gen Marki de Froidjond tarafndan sata karld. Noter Cruchot, Reis Cruchot ve Rahip Cruchot, yandalarnn da yardmlaryla mlkn para para satlmasn nlemeyi becerdiler. Noter, mterisi iin drt drtlk bir pazarlk yapt. Gen adam, btn paray toplayana kadar, kk paralar alanlarn paray vaktinde dememeleri konusunda sonsuz skntlara gireceine, baaryla inandrd; mlk Modnsieur Grandet'ye satmas karlarna daha uygun olacakt, Monsieur Grandet'nin kredisi yksekti, ayrca mlkn parasn nakit olarak deyebilirdi. Bu yolla, canm Frodjond markilii Monsieur Grandet'nin ama dt ve o da Saumur'u hayretler iinde brakarak btn ilemler tamamlandktan sonra belli bir indirim karlnda paray pe (*) National Guard, eyaletlerde bulunan askeri rgt. 44 sin dedi. Bu al veriin haberleri ta Nantesia, Orleans'a kadar yaylp iyice ortal kartrd. Monsieur Grandet atosunu grmeye gitti, oraya dnmekte olan bir iftlik arabasna binerek bu yolculuu

  • bedavaya getirdi ve mlkne mal sahibi gzyle bakarak Saumur'a geri dnd, bu yatrmn kendisine yzde be getireceinden tatmin olmu ve ahane bir tutkuyla yanmaya balamt: Froidjond markiliini, btn kendi mlkn de ekleyerek btnleyecek ve bytecekti. Bu arada hemen hemen bombo kalan kasalarn yeniden doldurmak iin de, korularndaki, ormanlarndaki btn odunlar kestirip, ayrlarndaki kavaklar satacakt. Btn bunlar kafasnda olunca, insan artk Monsieur Grandet'nin evi szcklerinin nemini anlayabilir. O gri, souk, kentin bir ucunda, yukarda, harap ato duvarlarnn glgesindeki ev. Kapnn giriini ereveleyen iki stunla bir kemer ve evin kendisi Loire vadisine zg beyaz bir tatan yaplmlard. Bu yle yumuak bir snger tayd ki, ortalama mr ta atlasa iki yz yld. Eve fantastik bir hava veriyordu. Ta, urasnda burasnda, irili ufakl deliklerle doluydu, bu haliyle Fransz mimarisinde ska kuklanlan kvrntl ta andryordu ve payandalarla kemer talan evin giriine bir cezaevi girii grnmn veriyordu. Kemerin zerinde, daha sert taa oyulmu uzun bir yar kabartma vard, drt ypranm, kararm ekil, drt mevsimi gsteriyordu. Kabartmann evresindeki bolukta kendiliinden yetimi birka bitki vard: Sar yapkan otu, kahkaha iei, boru iei, sinir otu ve gelimekte olan kk bir kiraz aac. Koyu renk meeden yaplm masif kap, eri br ve atlakt, her yerinde yarklar vard. Sanki parampara olacakt, ama simetrik bir biimde aklm kocaman bal uzun kaln ivilerle salamlatrlm ve ayrlacak gibi duran paralar birletirilmiti. Ortaya, sk, pasl telleri olan, olduka k 45 k, kare biiminde bir kafes geometrik bir ss gibi yerletirilmiti, bir halkaya asl tokmak, demir mandaln zerine vururdu. Uzunca tokmak, atalarmzn jaquemart dedikleri trdendi, kocaman bir nlem iaretini andryordu. Onu yakndan inceleyen bir antikac, zerinde tipik bir soytar yznn izlerini seebilirdi, ama kullanlmaktan hemen hemen silinmiti. savalarda dostlar tanmak iin yaplm kk parmaklkl kapya gzn uyduran bir merakl kemerin altndaki kasvetli yolun yeilimsi nda krk merdivenlerle klan, tuhaf bir biimde kaln duvarlarla evrili bir bahe grebilirlerdi. Duvarlar nemliydi ve zerlerinde salksz bitki kmeleri vard. Bu duvarlar eski istihkmlarn bir blmydler ve tede surlarn zerinden, baz komu evlerin baheleri de grlebilirdi. Evin zemin katndaki ba oda bir salondu, buraya giriteki kemerin altndaki bir kapdan giriliyordu. Anjou, Touraine, Berri gibi kk kentlerde, bu odann yaamda ne nemli bir rol oynadn pek az insan bilir. Salon; holdr, oturma odasdr, alma odasdr, kadnlarn odasdr, yemek odasdr, her eydir, aile hayatnn tiyatrosudur, evin merkezidir. Berberin, ylda iki kez Monsieur Grandet'nin san kesmeye geldii oda bu odayd. Ortak, iftiler, papaz, memur, deirmencinin olu hepsi de buraya gelmilerdir. Tahta demeli odann sokaa bakan iki penceresi vard. Griye boyanm, antik tahta oymalar yerden tavana kadar duvarda bir hat oluturuyordu. Tavann plak kirileri de griydi; aradaki boluklardan sarms al grnmekteydi. Kaplumbaa kabuunun iine arabesklerle kaklm eski bir pirin saat kabaca oyulmu beyaz tatan mineyi sslyordu, minenin zerinde, kalnln gstermek iin kenarlar eriltilmi yeilimsi camdan bir ayna vard, ayn duvardaki am eliinden baka bir aynadan ince bir k huzmesi yanstmaktayd. 46 minenin ularn ssleyen iki dall amdanlar ift i grmekteydiler; eer birisi, mum koyma iine yarayan gl dallarndan birini kaldrrsa, antika bakrla ssl mavimsi mermer bir kaidenin iinde duran gldal, her durumda kullanlabilecek bir mumluk olurdu. Modas gemi sandalyeler, La Fontaine'in masallarndan sahnelerle ssl ekillerle kaplyd, ama bunu bilmeyen biri konularn ne olduunu anlamakta glk ekecekti. nk renkler ok soluktu ve ekiller o kadar ok yamanp onarlmlard ki, hemen hemen zeminden ayrdedilmez durumdaydlar. Odann her kesinde bir ke dolab vard ya da tepesinde pis raflar bulunan bir tr bfe. ki pencerenin arasnda, zerinde satran tahtas olan eski, kakmal bir oyunmasas vard. Bu masann stndeki duvarda siyah ereveli oyma fiyonklarla ssl, bir zamanlar yaldzl olan oval bir barometre aslyd. Sinekler zerine o kadar ok pislemilerdi ki, yaldzn varl^ imdi yalnzca tahmin edilebilirdi. minenin karsndaki duvarda iki pastel portre aslyd, sylendiine gre biri Madame Grandet'nin byk babasn Muhafz Alay temeni olarak gstermekteydi, teki de obankz kyafetiyle Madame Gentile'ydi. Pencerelerden, Tours'da dokunmu koyu krmz, ipek perdeler sarkmaktayd, bunlar ipek kordonlu, pskll eylerdi. Bu lks perdeler, Grandet'nin yaam biimine pek az uyuyordu, perdeler, ayna, saat, kilim kapl sandalyeler ve gl aac kelikler evle birlikte satn alnmt. Yani pazarla dahildiler. Kapya en yakn pencerenin nnde hasr bir sandalye vard, tahta desteklerle ykseltilmiti. Bylece

  • Madame Grandet oturduu zaman sokaktan gelen geeni grebiliyordu. br pencere araln da kiraz aacndan bir alma masas dolduruyordu. Eugenie Grandet'nin kk koltuu bu masann yanbandayd. Gnlerce, nisandan kasma ka 47 dar, son on be yl, ana kzn zaman burada sessizce, srekli alarak gemiti. Kasmn ilk gn minenin yanndaki klk yerlerine geme zgrlne sahiptiler. Yalnzca o gn, Grandet salonda ate yaklmasna izin verirdi ve ilkbaharla sonbaharn ilk gnleri ne kadar yal olursa olsun 31 Mart'tan sonra da ate yaklmasn yasaklard. Ana Nanon'un mutfaktaki ateten becerip getirdii kzlerin konduu kk bir mangal Madame ve Mademoiselle Grandet'nin nisan ve ekimin en souk sabahlaryla akamlarna dayanabilmelerini salard. Evin btn amrlarn ana kz onarrlard ve bu ar i gnlerini ylesine doldururdu ki, Eugenie annesine bir yaka ilemek isterse, gereksindii zaman uykusundan almaya mecbur kalrd, diki dikmek iin gereksindii k iin de babasn aldatmak zorundayd. Cimri uzun sredir, mumlar Ana Nanon'la kzna teslim ediyordu, her sabah ekmei ve yemek iin gerekenleri de onlara brakyordu. Ana Nanon, efendisinin Uranlna ayak uydurabilen belki de tek insand. Btn kent, Nanon'un hizmetlerinden tr Monsieur ve Madame Grandet'ye imrenmekteydiler. Uzun boyu yznden Ana Nanon ad taklan Nanon, son otuz be yldr Grandet'de almaktayd. Ylda, yalnzca altm livre kazanmasna karn, Saumur'un en zengin hizmeti kzlarndan saylyordu. Ylda altm livre otuz be yla vurulunca ona biraz sermaye vermiti, o da son zamanlarda, ilerde yllk bir gelir almak iin, Noter Cruchot'ya 4000 livre yatrmt. Nanon'un uzun ve yorucu abasnn bu sonucu yerli hizmeti kzlarn gzne ok fazla grnmt. Birka yla kadar altmna girecek olan zavall kadn, yallnda alaca para iin hepsi birden kskanyorlar, onun bu kk geliri elde etmek iin ne kt koullar altnda, nasl cann diine takarak altn ise grmemezlikten geliyorlard. Nanon, yirmi iki yandayken hibir yere kaplanamamt, acayip grn aleyhinde oluyordu. Zavall kzn izgileri konusundaki bu genel yarg ok hakszd. Kzn ban bir as 48 kerin omuzlar zerine oturt, ne ahane olur. Ama ne demiler, ta yerinde ardr; o kafa askere iyi gider de bir kadnda felaket durur. nekleri otlatt bir iftlikte yangn kp da Nanon baka bir yerde i aramak zorunda kalnca, byk bir cesaretle dolu ve her eyi yapmaya hazr olarak Saumur'a gelmiti. Monsieur Grandet de o sralarda evlenmeyi dnyor ve evle ilgili hazrlklarn da yoluna koymaya alyordu. Her kapdan geri evrilen bu kz gz tuttu. Fc olduundan bedensel g uzmanyd. Herkl gvdeli, kklerinin zerindeki altm yanda bir mee aac rnei ayaklarnn zerine salamca basan, geni kalal, kaln srtl, arabac elli ve erdeminden kuku duyulamayacak diinin ne kadar yararl olabileceini anlad. Ne, Nanon'un cengvere benzeyen yzn iyice bozan siiller, ne tula krmzs rengi, ne de adaleli kollan ve paavralar fcy geriletti. O zamanlar hl yoksullua duyarl olabilecek kadar genti. Onu giydirdi, yedirdi, iirdi, aylklarn dedi ve ok sert kullanmamakla birlikte sk altrd. Bylece kendini kabul edilmi bulan Ana Nanon sevinten gizlice alad ve kendi asndan onu feodal bir biimde smren fcya itenlikle baland. Nanon her eyi yapt. Yemek piirdi, ykad, kirli amarlar Loire'a ykamaya gtrd ve omzuna alp getirdi. Alacakaranlkta kalkyor, ge vakit yatyordu. Babozumunda btn zm toplayclarn yemeklerini hazrlad ve hile hurda olmasn diye de gzn pazarclarn zerinden ayrmad. Efendisinin mallarna sadk bir kpek gibi bekilik ediyor, ona gz kapal gveniyor, en akl almaz buyruklarna yasa gibi, sesini karmadan boyun eiyordu. 1811'de o nl babozumu ylnda, rn toplamann maddi manevi iitilmedik glklerle dolu olduu o ylda Nanon'un hizmeti yirmi yl doldurmutu, Grandet eski saatini ona vermeye karar verdi, bu Nanon'un kendisinden ald tek armaan olacakt. in gerei Grandet ona eski ayakka 49 blarn da (ayana uyduu iin) vermiti ama bu ayakkablar pek armaan saylamazlard nk ok eskiydi. Yoksulluk zavall kz yle cimriletirmiti ki, Grandet ona kar, bir adamn kpeine duyduuna benzer bir sevgi duymaya balad ve Nanon da kendi asndan boynuna bir klelik tasmas taklmasna izin verdi ve tasmann sivri ivilerinin acsn da hissetmez oldu. Grandet ekmei cimrice verirdi ama Nanon homurdanmazd. Sevinle sk bir rejimin salk iin iyi olduunu belirtirdi. yle evde hi hastalanan olmazd. Ve en sonunda Nanon aileden biriydi. Grandet'nin akalarn, fke ve zntlerini paylard, ayn gnele snr, tpk onun gibi buzda donard ve onun ilerinde bir arkadaiiydi. Bu eitlikte ne tatl avantalar vard. Hem efendisi ona aalarn altna dm kayslar, armutlar, erikleri, eftalileri yedii iin hibir

  • kt sz sylememiti, bu aalar ba aralarna dikilmilerdi. Dallarn meyvelerin arlyla eildii ve iftilerin fazla meyveleri domuzlara vermek zorunda olduklar yllarda Hadi Nanon, ye! derdi efendisi. Tarlalarda alm, ocukluundan beri kabalktan baka bir eyle karlamam bir kyl kz iin, ortada kalmaktan kurtulmu bir kz iin, Grandet'nin iinden pazarlkl neesi gne gibi nimettendi: te yandan, Nanon'un basit yreinde ve dar kafasnda yalnzca bir duyguya, bir dnceye yer vard. Otuz be yldr kafasnda kendisinin bir resmi olumutu, paavralar iinde, ayaklar plak Monsieur Grandet'nin kereste maazsnn kapsnda duruyor ve fcnn Ne istiyorsun, canm? dediini duyuyor ve ite bylece yreinde ona kar hissettii kran her zaman taze kalyordu. Bazen Grandet onu izler ve onun beeni belirten tek bir szck bile duymadn, tatl duygular uyandrmakta ka \ dnlarn sahip olduu g hakknda hibir ey bilmediini ve bir gn Tann'nn huzuruna Bakire Meryem kadar masum 50 kaan dnerek bir acma duygusuna kaplr ve aznda Zavall Nanon! szckleri dklrd. Bu nlemi her zaman yal hizmetinin tanmlanmaz bak izlerdi. Bu szckler yllarca ayn biimde yinelendi ve krlmaz bir dostluk zinciri oluturdu. Acma Grandet'nin yreine kk salmt ve yalnz kz bunu btnyle kabulleniyordu. Ama bu acmada aksayan bir ey vard. Bu acma yal fcya bedavaya gelen, ktcl bir cimrinin acmasyd ve onun yreini syle byle yumuatyordu. Oysa Nanon'un insanca mutluluktan btn ksmeti buydu. Zavall Nanon! szcklerini yinelemekten kim ekinebilir ki? Tanr, meleklerini ses tonlarndan ve yreklerindeki sakl hznden tanyacaktr. Saumur'da, hizmetilere daha iyi davranlan bir sr ev vard, ama efendiler btn iyiliklerine karn ok iyi karlk almyorlard. Ve bu durumda insanlar Grandet'ler su Ana Nanon'a ne yapyorlar kendilerine bu kadar balayabilmek iin? Onlar iin kendini atee bile atar! diyorlard. Nanon'un, avluya bakan demir parmaklkl pencereleri olan mutfa her zaman temiz, dzenli, souk, hibir eyin ziyan olmasna izin verilmeyen gerek bir cimri'nin mutfayd. Nanon bulaklar ykaynca akam yemeinden artanlar dolaba kilitler, atei sndrr, mutfaktan kar, mutfa salondan ayran koridora geer ve efendilerinin yannda oturup kendir eirirdi. Geceleri, btn ailenin geresinimlerini tek bir mum karlamak zorundayd. Hizmeti koridorun sonundaki dorudan aydnlanmayan bir yklkte uyurdu. Gl salna kr, gece gndz derin bir sessizlik iinde olan evdeki en kk bir grlty duyabildii bu delikten bir zarar grmedi. Bir beki kpei gibi, bir gz ak uyumak ve dinlendii zaman bile nbet tutmak da grevinin bir blmyd. Evdeki teki odalarn nasl olduklar yk ilerledike aklanacaktr ama evin herhalde btn grkeminin ve lksnn younlat konuk odasnn durumu br odalarn tam 51 takrl konusunda bir dnce verecektir. 1819 ylnn Kasm aynn ortasnda bir gn, akam olurken, Ana Nanon ilk kez ate yakt. O yl sonbahar ok iyi gemiti. Gn, Cruchot ve Grassinsci partilerin iyi bildikleri bir yldnmyd ve iki uzlamaz elikici, tepeden trnaa silahlanm olarak salondaki bu karlamaya hazrlanmaktaydlar, orada dostluk kisvesi altnda birbirleriyle boy leceklerdi. Sabah, btn Saumur Madame ve Mademoiselle Grandet'yi, Ana Nanon'la birlikte kiliseye ayine giderlerken grmler ve herkes o gnn Mademoiselle Grandet'nin doumgn olduunu anmsamt. Bylece Noter Cruchot, Rahip Cruchot ve Monsieur C. de Bonfons akam yemeinin artk yenmi olduunu dndkleri bir zaman seerek, Grassinsler'den nce Mademoiselle Grandet'yi grmek onuruna erimek iin bir an nce gelmekte acele ettiler. de kendi limonluklarnda yetitirdikleri ieklerden yaptklar kocaman buketler tayorlard, ama reisin iekleri zarif bir biimde sarlm ve altn pskll beyaz saten bir kurdeleyle balanmt. O sabah Monsieur Grandet, Eugenie'nin doumgnn de ve azizlerin gnnde yaplagelen krmz mektup gnleri geleneini her zamanki gibi uygulad. Eugenie kalkmadan ona srpriz yapmak ve son on yldr ok az bulunan bir altn para olan armaann tumturakl bir havayla sunmak zere odasna geldi. Madame Grandet byle frsatlarda genellikle kzma mevsimine gre yazlk veya klk bir giysi verirdi. Babasnn ylbalarda ve doum gnlerinde verdii altn paralar ona yz kuronluk kk bir gelir salamt; ve Grandet kznn paray iletmesini byk bir zevkle izlemekteydi. nk bylece yalnzca parasn bir kuladan bir kutuya boaltmakla kalmyor, ayn zamanda varisinin hrsn da beslemi, gelitirmi oluyordu. Zaman zaman kzna parasnn hesabn sorard, bu parayla La Bertelilierler'de bir

  • eyler bek 52 lemislerdi, paraya bakarken de hep Bu senin dndzinen olacak derdi. Dzine orta Fransa'nn bir iki blgesinde hl uygulanan ve saygyla korunan eski bir gelenektir. Bevri'de ya da Anojou'da bir kz evlenince, ailesi ya da kocasnn ailesi ona iinde on iki, ya da on iki dzine ya da bin iki yz (ailenin koullarna gre) altn veya gm para bulunan bir kese vermek zorundadr. En yoksul oban kz bile dzinesi olmadan evlenmeyi dnmez, on iki kuru bile olsa dzine olmazsa olmaz. ssoudur'da, zengin bir varis kza verilen yz krk drt Portekiz altnndan oluan masals bir dzineden ve Papa VII. Clement'in yeeni Catharine de Medice'ye II. Henry ile evlendii zaman verdii bir dzine paha biilmez antika altn madalyadan hl sz edilir. Yemekte Mademoiselle Grandet yeni giysisini giymiti, babas Eugenie'sini byle k grnce keyiflendi ve sevinle seslendi: Bugn Eugenie'nin doum gn, ate yakalm! yilik getirecektir. Ana Nanon, fclarn yoksul kylsnn getirdii kazn artklarn sofradan toplarken, Mademoiselle bu yln iinde kesinlikle evlenecek dedi. Madame Grandet, onun yanda bir kadn iin btnsel bir evlilik boyunduruu altnda ezilii gsteren ve kalbinin ne kadar krk olduunu aa vuran ekingen bir bakla kocasna bakarak Grebildiim kadaryla Saumur'da ona uygun koca yok dedi. Grandet kzna bakt ve neeyle, ocuk, bugn yirmi yanda! Ona bir eyler yapmak iin kollar svamalyz! dedi. Eugenie ve annesi, aralarndaki yaknl gsteren bir tavrla sessizce baktlar. Madame Grandet, zayf, kuru grnl, ayva sars renginde, devnimileri biimsiz ve ar, hani u hkmedebilmek iin domu kadnlardand. Geni yapl, byk burunlu, yk 53 sek alnl, iri gzlyd; ilk bakta suyu ekilmi, kokusunu yitirmi, dalnda kurumu meyveleri anmsatrd sanki. Dileri seyrek ve renksiz, az derin izgili, enesi ise fndkkran trndendi. Mkemmel bir kadnd, tam bir la Bertelliere'di. Rahip Cruchot, punduna getirip ona bir zamanlar gzel olduunu sylemeyi becerir,o da buna kar kmazd. Huyunun melek gibi tatll, kendisine ikence yapan bir ocuun elindeki bceinkine benzer aresizce boyun eii, dinine olan allmadk ball, deimez drstl, iyi kalbi, ona herkesin acma ve saygsn kazandrmt. Kocas ona hibir zaman alt franktan fazla harlk vermezdi. Grnden belli olmasa da bu kadn Monsieur Grandet'ye yz bin franktan fazla drahoma ve kendisine den miras getirmiti; bal ve boyun een durumda oluundan tr kendisini aalanm hissediyor ama nazik huyu kar kmasn nlyordu, yle ki ne imdiye kadar kocasndan tek bir frank istemi ne de zaman zaman Noter Cruchot'nun imzalamas iin getirdii belgeler konusunda herhangi bir yorum yapmt. Yapt her eyde bu mantksz, gizli gurur tarafndan ynetiliyordu ve Grandet srekli incitmekle birlikte onun soylu davrann anlamaktan acizdi. Madame Grandet'nin giysisi hibir zaman deimezdi. Her zaman hemen hemen bir yl dayanan kaln ipekli, yeilimsi bir elbise giyerdi. Geni, beyaz pamuklu bir al, hasr bir bone ve srekli takt siyah, ipek bir nlk bu giysiyi tamamlard. ok ender sokaa kt iin ayakkablar da ok az eskirdi. Gerekten ok az eye gereksinirdi ve hibir zaman kendisi iin bir ey istemezdi. Bazen Grandet karsna en son alt frank verdiinden beri ok zaman getiini hatrlar ve vicdan biraz onu rahatsz ederdi, byle durumlarda ba bozumundan sonra arabn sattnda pazarlkta mteriden olmak zere mutlaka kars iin de bir cep harl payn koyard. Hollandal ya da Belikal alclardan gelen bu drt be louis, Madame Grandet'nin yllk gelirinin en emin 54 sayabilecei blmn olutururdu. Ama kadncaz be louis'ini alnca kocas sanki keseleri ortakm gibi, Bana birka frank verebilir misin? derdi. Ve zavall kadn, gnah kartt papazn kendisine efendisi, tanrs olarak tantt adam iin bir ey yapabildiine sevinerek kk btesinden bir iki kronu ona geri verirdi. Kzna her ya giysisinin ssleri, ine, iplik iin be frank verir ve cebini dmeledikten sonra karsna dnp, Ya sen, anne? Bir ey ister misin? demeyi hi ihmal etmezdi. Madame Grandet ise annelik arballyla Bunu sonra konuuruz canm derdi. Karsna iyi davrandn dnen Grandet'ye gre bu tavr akln dnya ilerinden habersiz bir tavryd ve ondan btnyle uzakt. Nanon, Madame Grandet, Eugenie gibi kadnlarla karlaan filozoflarn yazgnm temelde alayc olduu sonucuna varmalar yanl mdr? Yemekten sonra Eugenie'nin evlenme sorunu ilk kez gndeme geldiinde Nanon, Monsieur Grandet'nin odasndan bir ie siyah Frenk zm ikisi getirmek zere gitti, aa inerken de sendeledi, az kalsn decekti.

  • Efendisi Sakar yaratk! Bir de dmeye mi balayacaksn? diye sordu. O tahtalar rm merdiven yznden, efendim. nsann aya giriyor iine. Hakl, dedi Madame Grandet. Sen, onu oktan onartmalyd. Eugenie'nin nerdeyse aya burkuluyordu dn. Tamam dedi Grandet, Nanon'un ok solgun grndn farkederek. Madem bugn Eugenie'nin doum gn, sen de az kalsn dyordun, bir kadeh iki al. Bu, seni ayaa kaldrr. Dorusu ben de bunu hak ettim dedi Nanon. Benim yerimde kim olsayd ieyi krard, ama ben ie krlmasn diye havaya kaldraym derken dirseim krlacakt. Zavall Nanon! diye mrldand Grandet ikiyi boaltrken. 55 Bir yerine bir ey olmad ya? diye ilgiyle sordu Eugenie. Hayr. Srtst dtm ve hemen kendimi toparladm. Hadi bakalm, bugn Eugenie'nin doum gn olduu iin merdiveninizi onaracam, dedi Grandet. Anlalan, hanmlar size ayanz u merdivenin henz salam olan orta yerine basverin demek, sizden ok ey istemek oluyor. Grandet, karsn, kzn ve hizmetiyi minedeki atein nda brakarak mumu ald ve aletlerini, -bir tahta paras ve biraz ivi- bulmaya gitti. Yardm ister misiniz? diye bard Nanon, eki sesini duyunca. Hayr! Hayr! Ben yle ilerde deneyimliyim diye yantlad fc. Tam o anda, Grandet kurtlarn yedii merdivenini kendi elleriyle onarr, bir yandan da genliinde byle ilerle uratnda yapt gibi var gcyle slk alarken, Cruchot da kapy vurdular. Oh, siz misiniz Monsieur Cruchot? dedi Nanon, demir parmaklkl kk pencereden bakarak. Evet, diye yantlad reis. Nanon kapy at ve Cruchot menideki atein yla aydnlanm karanlk koridorda el yordamyla ilerleyip salon kaps olacak kapy buldular. Oh, doum gnn kutlamamza katlmaya geldiniz dedi Nanon ieklerin kokusunu duyunca. Balayn, beyler, diye bard Grandet dostlarnn seslerini tanyarak. imdi yannza geleceim! Hi kimse, bende, sahte gururun zerresi olduunu syleyemez, merdivenimi kendim onaryorum! Devam edin tabii Monsieur Grandet! Kmrc kendi evinde belediye reisidir! dedi. Reis bir vecize sylermiesine, sonra kendi imasna gld, ama bu onun zel akas olarak kald, nk hi kimse anlamad. 56 Madame ve Mademoiselle Grandet konuklar selamlamak zere kalktlar. Reis karanl frsat bilerek Eugenie'ye zninizle, Mademoiselle, size doum gnmz nedeniyle uzun, baarl yllar ve imdiki salnzn srmesini dilerim dedi. Reis Eugenie'ye Saumur'da pek az grlen trde ieklerden oluan koca bir demeti uzatt, sonra varis kz kollarndan onun yzn kzartc bir scaklkla tutarak boynunun her iki yanndan pt, bunlar yaparken byk, pasl bir iviye benzemekteydi. Onun dncesine gre kur dediin byle yaplrd. Treni brakn dedi Grandet odaya girerken. Yortu gnlerinde ve tatillerde pek yamansnz Reis Bey! Yeenimin asndan Mademoiselle Eugenie'yle her gn yortu gndr dedi kucanda buketiyle Rahip Cruchot. Eugenie'nin elini pt. Noter Cruchot'ya gelince formaliteyi brakp kz yanaklarndan pt ve: Bu tr olaylar bize yalandmz hissettiriyor, deil mi? Her yl on iki ay daha yal! dedi. Hibir zaman fazladan iyi bir eyi olamayan ve her aka. yi ypranana kadar yineleyen Grandet, imdi de mumu saatin nne koyarken, Madem bugn Eugenie'nin doum gn, biraz ortal aydnlatalm! dedi. Dikkatle amdann kollarn kard, mumluklar yerletirdi, Nanon'un elinden, kda sarlm yeni bir mum ald, mumlua takt, iyice yerletirdi, yakt, sonra karsna doru gitti ve yanna oturdu, bir yandan da arkadalarna ve kzna bakyor, derken gzlerini yanan iki muma dikiyordu. Yuvarlack, tombul, kzl perukal, yz kumarbaz yal bir kadn andran Rahip Cruchot, gm tokal, biimli ayakkablarm uzatarak soru sorar gibi bir tonla: Grassins'ler gelmediler? dedi. Henz gelmediler, diye cevaplad Grandet. 57 Yal noter kevgir gibi deliklerle dolu yzn ona dndrerek, Ama siz onlar bekliyorsunuz? dedi.

  • Ah, evet. Sanrm gelecek