eğitimin genel amaçları açısından din kültürü ve ahlak bilgisi

Click here to load reader

Post on 30-Jan-2017

222 views

Category:

Documents

6 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • AFD CiLtXLIV (2003) Say 1 s. 271-291

    Eitimin Genel Amalar Asndan Din Kltr veAhlak Bilgisi Dersleri

    Osman EGRYrd. Do. Dr., Gazi niversitesi orum ilahiyat Fakltesie-mail: [email protected]

    Abstract: Religious Culture and Moral Educatian in terms of GeneralAims of Education. The education is the fundamentaL dynamic of indivudiL,sociaL, and cuLturaL Life. There are generaL aims of education. These aimscan be enumerate as such: lnstruction of Leaming. Thinking, probLemsoLving and creative thinking. We discussed in this article how can betransferred these aims to reLigious education.Key Words: Educatian, ReLigious Education, Moral Education.

    GiriEitim, insan varlnn derinliklerine ve zne kk salan tutumlar,

    davranlar, hayat felsefesini, hayatn anlamn, grevini ve sorumluluk-larn, sregelen insan kltryle yourarak, bireyde ve toplumda deimeve olumalar meydana getirme srecidir.'

    i Saffet Bilhan, Eitim Felsefesi. Ankara, 1991, A. . Eitim Bilimleri F. Y., s. 121; FerhanOuzkan, Eitim Terimleri Szl, Ankara, 198 I, Trk Dil kurumu Y., s. 57; MustafaErgn. Eitim Felsefesi, Ankara, 1996, Ocak Y., s. i .

    mailto:[email protected]

  • 272 Al FD Cilt XLIV (2003) Say 1

    insanda doalolarak bir eitim vardr: Doruya varmak, evresindeolup bitenleri bilmek gibi. insan, var olan grmekle kalmaz; bunun varlknedeni, dayand ilkeler hakknda da dnme ihtiyac duyar. Sorular sorar;bunlarn cevabn arar, bilmediklerinin peini brakmaz. Bildiklerininkoullarn, yntemlerini aratrp gelitirerek, genel ilkeler ortaya koyup,hem bildiklerini salamlatrmak, hem de bilmediklerini kefetme yollarnyakalamak iin dncesini sistemletirmeye alr? Bylece, bilinmeyenyeni bilgilere ular.

    Eitim srecinin kkeninde, bilgi, bilgilenme ve renme vardr.Eitimi, "bilgi edinme" eyleminden soyutlamak mmkn deildir. Bunakarlk, eitim olayn salt bilgiyle zdeletirmek de nemli bir hatadr.Eitim; temel besinini bilgiden alr, ama onu aan bir yaplandrc,biimlendirici, davran deitirici etkinlik gcne ular.3 Bilgiler, eitimvastasyla yeniden dzenlenerek insanlara ulatrlr. Ama, yeni bilgilereulalmasn salamak iin zemin hazrlamaktr.

    insan, bir dizi zihinsel ve duyusal faaliyetler sonucu ulat bilgileri,bakalarna da retir. retme, deien ve gelien bilginin devamllnsalamak iin bir gerekliliktir. Belli bir zamana kadar birikip gelen bilgiler,insanlara retilerek gelitirilmeyi bekleyen malzeme, onu gelitirecekinsanlara iletilmi olur. Bu anlamda eitim, retme ve renme srelerinide iine alr ve onlardan daha geni bir anlam ifade eder.

    retme ve renme sreleri ise, herhangi bir eitim faaliyetininmerkez noktasn tekil ederler. Herhangi bir eitim faaliyetinin baarsndansz edebilmek iin, bir retme ve bu retmenin sebep olduu birrenmeden bahs edebilmek gerekir. Yani sonu rn olan renmegereklememise, bir eitim faaliyeti yaplmam demektir. Bir dersin veyabir konunun retiminde salanacak baar, ayn zamanda genelolarakeitimin de baarsdr.

    retici asndan "renmeyi retme", renci asndan da"renmeyi renme", gnmzdeki eitim anlaynda nihat hedef halinegelmitir. renmeyi renmi bir rencinin, yeterliini kefetmi bir bireyolarak, bilgiye srekli ulama ve rendii bilgilerden yararlanarakkarlat problemleri zme kabiliyetini kazanm olaca varsaymndanhareket edilmektedir. Eitim anlayndaki paradigma deiiklii, yani bilgive yeteneklerin, renciye ne lde ve nasl kazandrlaca noktasndakihedefler, herhangi bir dersin retme ve renme srelerinin niteliine deyansmal

  • 273Eitimin Genel Amalar Asndan Din Kltr veAhlak Bilgisi Dersleri

    deimesine paralelolarak, eitimin genel amalarnda meydana gelendeime ve gelimelerin yn, din retiminin amalarnda da kendisinihissettirir. O halde, "eitimin genel amalar, din eitimi ve retimisrecinin niteliini dorudan etkiler" demek mmkndr. Bu etkinin ynnve niteliini tespit edebilmek iin, ncelikle genel eitimdeki paradigmadeiikliinin analiz edilmesi, daha sonra da bu deiikliin din eitimi-retimine yansmalarnn neler olabileceinin tartlmas gerekmektedir. 4

    Eitimin Genel AmalarEitimin, insan eksiksiz bir yaam dzeyine gtrmeyi, dier bir

    deyimle, gerekli tm geleriyle yaamda btnlk salamay amaladkabul edilmektedir.5 Bu ama, eitimin "statik" ynne dikkat ekmektedir.Buna gre, yaamn tm geleriyle uyumlu bir ekilde hayatn devamettirmeyi renen birey, huzurlu ve mutlu olabilecektir. Peki, eitimin amacsadece bu btnln salanmas m olmaldr? Eitimin baka amalar davar mdr?

    Hilmi Ziya lken, bu soruya yle cevap vermektedir:"Eitimin vazifesi, deien kltr artlarna gre daima yeni intibaklar

    salayacak genleri deil, fakat deimelere msbet bir yn verme gcndeolan genleri de yetitirmek olmaldr. Bu da, eitimin sadece realist olmak,yani renci-toplum-okul btnln ele almakla kalmayarak, renci-ideal toplum-okul btnln de dnmesiyle mmkn olabilir. Ksacaeitim, daima ideal bir hedefe sahip olmaldr. Eitimin gayesi, renciyi(genci), yalnz halihazrdaki topluma intibak ettirmek deil, ideal bir toplumiin hazrlamaktr.,,6

    Bugn eitimden beklenen ift ynl bir grev vardr:1. Toplumun mevcut deer yarglarn ve hukuk dzenini yetimekte

    olan nesle tantp benimsetmek,2. Onlar bu dzene itaatle birlikte yeni deerler retmeye, benlik

    gelitirmeye ve topluma yeni seviyeler kazandrmak iin almayayneltmek.?

    Her insan, kendisinin de katkda bulunabilecei bir miras devr alr.Giderek zenginleen bu mirasn iinde teknoloji, adetler, gelenekler,deerler, inanlar gibi herey vardr. Byle hazr bir ortamda doan insan,onu alp benimsemekle ve onu gelitirebilecek faaliyetleri ile, kltrn hemrn, hem de yapcsdr. Kltr sayesinde yenilenen, gelien insan,

    Bu konuda bkz. Beyza Bilgin, Eitim Bilimi ve Din Eitimi, Ankara, i998, Gn Y., s. 67.5 Bilhan,a.g.e .. s.37.

    6 Hilmi Ziya lken, Eitim Fe/sefesi. stanbul, 1967, M. E. B. Y., s. 37.7 Bilgin.a.g.e., s. 17-18.

  • 274 AFD Ci lt XLIV (2003) Say 1

    kltr yeniler, gelitirir.8 Esasen ktr, atalarmzn eitli problemlerinasl zdklerini gsteren kaytlardan baka bir ey deildir.

    Her neslin, kendisinden ncekilerden devr ald kltre ilaveleryapmak iin faaliyetler gstermesi sosyo-kltrel gelimenin devam iinzorunludur.9 Mevlana; kltrn ierisinde yer alan deerleri, annenindnyaya getirdii ocua benzetmektedir. 10 Deerin, yani ocuun varl,annenin kann ste dntrmektedir. Toplumun ihtiyacna gre yenideerler retilecektir ki, kltr varln devam ettirebilsin. Buradan, deerretebilen toplumlarn varlklarn devam ettirebilecei sonucu kmaktadr.

    deal bir toplumu hazrlayacak genler, onlara dinamizm kazandrmaamacnda ve yeterliliinde olan bir eitim ortamnda yetitirilebilirler. Bylebir eitim ortam; renmeyi renme, yeni ihtiyalara gre yeni bilgilerretme, problem zme, yaratclk, isabetli dnme, isabetli karar verme,isabetli davranma, gelecekle ilgili doru karsamalarda bulunma, yani ufukve vizyon sahibi olma gibi zihinsel sreleri ihtiva eder.

    sabetli dnme, isabetli davranma, baka bir ifadeyle; etkilere karisabetli tepki, insan hayatna yn veren olumlu eylemlerdir. Eitimin buynlendirmeyi yapabilmesi iin, zeka, hayal ve hafza gcn ykselticiprogramlar, pedagojik yntemlere uygun olarak gndemde tutmas gerek-mektedir.ll Zeka ve eitimin ilikiye gemeleri lsnde, daha dorusuzekann eitim vastasyle ilerliini artrmas lsnde, basiret ve dncernne dnen eylem, dier canllarn eylemlerinden farkllaarak tesa-dflerin bamllndan kurtulur. Zekasn kullanabilen insan, sratle -renebilen, rendiini yerinde deerlendirebilen, yeni durumlarla kar-latnda neler yapabileceini isabetle tayin ederek uygun davranlar gs-teren, problemler karsnda isabetli zmler bulabilen kiidir. O, hayatnakna ve gelecee olumlu bir yn verebilir.

    Eitim alanndaki gelimelerle birlikte, artk gelecekte ortaya kmasmuhtemel problemlerin nasl zlebilecei konusunda fikir retebilengenlerin yetitirilmesi amalanmaktadr. "Gelecekteki Problemleri zmeProgram" olarak isimlendirilen bu uygulamalarda, ulusal veya kresellekte dinf, sosyo-kltrel, bilimsel veya teknolojik problemler masayayatrlarak, zm iin rencilerin fikir retmeleri tevik edilmektedir.13

    8 Beyza Bilgin, "Din Eitiminin Genel Eitimdeki Yeri", A..llahiyat FD., e. XXiV, ss.

    469-483, s. 469.9 Halis Ayhan, Eitim Bilimine Giri, stanbul, 1995, ule Y., s. 36.10 Mevlana, Mesnevf, stanbuL, 1991, Milli Eitim Bakanl Y., e. II., s. i.ii Bilhan,a.g.e., s. 88.12 Ayhan,a.g.e .. s. 99.il Bu konuda bkz. E. Paul Torrance, "Experiences in Developing Technology for CreativeEducation", Undersanding and Recognizing Creativity:The Emel'gence of a Discipline.New Jersey, 1993, Ablex Publishing Corporation, ss. 158-201, s. 179, 180.

  • 275Eitimin Genel Amalar Asmdan Din Kltr veAhllik Bilgisi Dersleri

    nsan hayatnn zellikle genlik dnemi, yukarda saylan kabiliyetIerinen ok gelitii ve daha da gelitirilmeye msait olduu bir zaman dilimidir.Genci ocuktan ayran zellik, onun durumlar daha etkin yorumlamas, d-nme, ak yrtme, yarglama ve genellerne hususlarnda olgunlamolmasdr. Fakat bu olgunlama, onlarn gelimelerini tamamladklar anla-mna da gelmemektedir. Dier bir ifadeyle, bu kabiliyetler eer uygunyntem ve stratejilerle daha da gelitirilmezlerse krelebilirler. Bu geliimzellikleri ile ilgili olarak birey u ihtiyalar duyar:

    I. Yaama problemlerini kritik dnme yoluyla halletmek.2. Olaylardan faydalanarak genellemeler yapma hususunda deneme

    sahibi olmak.3. Manta uygun dnmeyi renmek.4. Dnme ve davrana etki yapmak iin kullanlan gvenilir ve

    hatal teknikleri ayrt edebilmek.5. Subjektif dnce ve olaylar arasndaki fark ayrt edebilmek.6. Fikirleri manta uygun bir yolda sralamay renmek.7. Bir problemin nasl zleceini renmek.8. Bakalar ile olan mnasebetlerinde rasyonel bir ekilde d-

    nebilmek.Grld zere daha ok zihinsel zelliklerin gelitirilmesiyle ilgili

    olan bu ihtiyalar, aslnda insann hayat servenindeki baarsn etkileyecekneme sahiptirler. Zira, yukarda sralanan zihinsel ihtiyalarn isabetli bireitim program ile gideremeyen insann, hayatta baarl olma ans oldukaazdr. nk, nasl dneceini ve nasl karar verebileceini, ksacadoruyu yanltan nasl ayrt edebileceini bilemeyecektir. Hayat ise, isabetlikarar vermeyi gerekli klan ikilem ve problemlerle doludur. te bu noktadaeitime byk bir grev ve sorumluluk dmektedir.

    Eitimin Trkiye'deki genel manzarasna bakldnda ise, busorumluluun ihmal edildii gerei ile karlalmaktadr: lkemizdekigenler hiWi,hayatn karlarna karabilecei problemlerle baa kabilecekkabiliyet ve donanm la yetitirilememektedirler. Bu gerein farknda olanNurettin Topu, eitim anlaymzdaki bu eksiklii u cmlelerle tesbiteder:

    "Tahsili bitirdikten sonra hayata balamak, elli yandan sonra dnyahayatmn kymetlerini tanmak, iyi ile kty, hakl ile haksz, beni vecemiyetimi yaatanla rteni ayrt etmee ellisinde balamak, /ilhakika okackt bir hakikattr. ,,14

    Elli yandan sonra hayatn kymetlerini tanmann ve iyi ile kty elliyandan sonra ayrt etmenin sebebi; eitim vastasyle gelitirilmesi gerekenbu kabiliyetlerin inkafnn, deneme ve yanlmalardan ibaret olan ac hayattecrbelerine, yani tesadflere braklm olmasdr: rencilerin, rgneitime tabi tutulduklar okul yllarnn, bu anlamda boa geirilmesidir.

    14 Nurettin Topu. Trkiye'nin Maarif Davas, stanbul, 1998, Dergah Y., s. 61.

  • 276 AFD Cilt XL/V (2003) Say J

    Yani; beyinlerinin, hayatn anlamn, mutlu ve huzurlu yaamann artlarnhazrlayan, ksaca onlara yaamay reten bilgilerle deil, kendilerindensadece ezberlemeleri istenen, yaanan hayatla ilikisi olmayan kuru bilgilerledoldurulmasdr. lkokuldan lisenin sonuna kadar, ders ve bilgilerinbirbirlerinin zerine ylmas, herbir bilgi ve konunun devaml tekraredilmesidir. Zekaya ve problem zme kabiliyetine ilerlik kazandrmakyerine, bilinen bilgilerin hi unutulmamasn temin iin, rencinin sreklibir ezbercilie ynlendirilmesidir. Srekli ezbercilik ise, rencinin zihinselyeteneklerini kemiren bir zehir ilevi grmektedir.

    Eitimi ezbercilikten kurtarabilmek iin ncelikle, renilen ve -retilenlerin insan hayat ierisinde bir yer, bir balant bulmas gerek-mektedir. Eitimin bilim ve mantk temeli kurulduu andan itibaren, sistemkendi kendisini, yeniler ve canlln korur. Fazla bilgi deil, salam bilgiinsan yaamyla btnleebilir ve insan anlaml bir zne yapar.l) Elde edilenbilginin, zekaya ilerlik kazandrmas, rencideki yetenekleri beceriyedntrmesi, bu becerinin bilineni temel alarak, bilinmeyeni kefetmesi,ondaki gizil gleri yaratcla geirmesi, allmn dndaki yeniliklerimerak edebilmesi, eitimin beklentileri arasndadr.

    Yalnz tek bir doruya bal olarak ve mevcut bilgilerden karlan,renciyi bilinen sonulara gtren dnce tarzna, "odaklaan" sre den-mektedir. Bu dnce dzeninde renciler, doru olarak grnen ve ret-meninin kabul edebilecei sonulara ulamaya alrlar. Odaklaan srecinzdd olan oalan dnceye zg karakteristik ise, mevcut bilgiye daya-nlarak deiik cevap ve sonularn retilmesidir. Odaklaan srele d-nen, tek ve belli olan doru cevab arar. nk retmeni sadece o cevabistemektedir. Buna karlk oalan dncenin cevaplarnda ok see-neklilik, uyumlu esneklik, yorum ve yaklamlarn yeniden ve farkl bir e-kilde yaplandrlmas, orjinallik gibi zellikler vardr.6 Herhangi bir dersinretmeni, eer retim sresinden zaman kazanmak iin ekseriya yapldgibi, bir tek doru cevap zerinde srar ederse, renci neticede, kabuledilebilir bir tek doru cevab arayan bir renme tarzn benimseyecektir.Birbirinden farkl zm yollarnn aranmasn tevik ederse, renci dahaok yaratc ve retici problem zmeye katkda bulunan oalan dnmebiimlerini renme eiliminde olacaktr.1? ,

    Odaklaan ve oalan dncelerle birlikte anlan zihinsel srelerunlardr: Odaklaan dnceyle birlikte anlanlar: Analitik, tmdengelimsel,kesin (tek doru), zoraki (baskc), biimsel (ekli). oalan dnceyle bir-likte anlanlar: Tmevarmsal, genileyen (gelien), baskc olmayan, biim-

    15 Bilhan,a.g.e., s. 90.Lo Alev Ark, Yaratclk, Ankara, 1988, Kltr Bakanl Y., s. 69-70.17 Ark, a.g.e., s. 73.

  • 277Eitimin Genel Amalar Asmdan Din Kltr veAhlak Bilgisi Dersleri

    selolmayan, yaylan ve yaratlc.l~ Odaklaan dncede sonu, yani -renme rn nemlidir. oalan dncede ise, dnme sreci nplandadr. Baarl bir ekilde dnebilen renci, alternatif yoardanhereket ederek farkl sonulara kendi bana ulaabilecektir.

    Eitimin amac; rencileri hr bilimsel dnceye sahip, olaylar e veart zamanl olarak inceleyebilen, grnen sebeplerin dnda da sebep-sonuarayp, bulabilen bireyler haline getirmektir. Bilimsel dnce, renciyiyalnzca bilgiyle donatan deil; bilgilenme srecinde renciyi retmeninotoritesinden bamsz, kendi bana dnmeye, eletirmeye, yorumlamaya,yani, okuduunu, syleneni anlamaya ynlendiren bir eitimle gerek-leebilir.19 Bilimsel dnce, rencinin alternatif sonular bulma, hkmverme ve tahminde bulunma, bilgi toplama ve tasnif etme, rnek bulma, ge-neeme yapma, sralama ve programlama, lt kuanma, bilgiyi sorgulamave yeniden ekiendirme, etkili balantlar kurma ve problem zme gibikabiliyetlerinin gelitirilmesini gerektirmektedir.20

    Ortega Gasset'in ifadesiyle "ilim, kendi ilerleyiinin gerekli dzen-leyicisi olarak, yeniden kurulma emeine ihtiya gsterir."21 Yeni keiflereve sonulara, elde edilen bilgilerin yeniden dzenlenmesi ile ulalabilir.Ezbere dayal retim srecinden geen renciler, ancak o ana kadar eldeedilen bilgileri, srasn bozmadan tekrar edebilirler. Hr bilimsel dnceyesahip renciler ise, elde edilen bilgileri farkl kombinezonlarda yenidensralayp, bir araya getirerek yeni sonulara ularlar.

    Geleneksel anlaya gre, eitimli kii; tanmlanm bir bilgi stokunasahip bir insandr. Gnmzde ise eitimli insan; hayat boyu devamlrenmeyi renen, kendisini gelitirmeyi alkanlk haline getirmi kiianlamna gelmektedir. Eitim, yeni renme teknolojileri, kuramlar vergtlenmeleri sayesinde hayat boyu elde edilebilir bir olgudur. Giderekevrenselleen ve ulalabilirlii kolaylaan bilgiye sahip olmann yolu,renmeyi renmekten gemektedir.22 Bu anlamda, ders programlarnnierik ve sunumlarnn, renciye bilgi yklemeyi deil, onlarn bilgiyikuanmasn hedef almas beklenmektedir. Baka bir deyile, dersin ieriinisunma ekli, rencilere bilgiyi ezberlerneyi deil, bilgiyi retmeyi, yanidnmeyi retmelidir.23

    Gnmzde her ders iin, renmeyi retecek retim yntem vestratejilerine ihtiya duyulmaktadr. Aslnda 2 I. yzyln bireylerinin,renmeyi renmesi bir zorunluluktur. nk, yaamak iin lehimize

    18 Raymond S. Nickerson, The Teaeling of Thinking. New Jersey, 1985, Lawrens ErlbaumAssocates, s. 62.

    19 Servet zdemir, Eitimde rgtsel Yenileme, Ankara, 1997, Pegem Y., s. 103.~ Nickerson.a.g.e .. s. 173.21 Ortega Gasset, Ktlelerin isyan. ev. Nejat Muallimolu, stanbul, 1992, Bedir Y., s. 94.22 zdemir,a.g.e .. s. 112.2l Yksel zden, Eitimde Dnm. Ankara, 1998, Pegem Y., s. 19.

  • 278 A FD Cilt XLIV (2003) Say 1

    evirmemiz gereken artlar, zmemiz gereken problemler ve renmemizgereken bilgiler, gnden gne hzl bir ekilde deimektedir. Dn okuldarendiklerimiz, yarn yeterli olmayabilmektedir. Hayatta kalabilmek vemutlu olabilmek iin, kendi bamza nasl renebileceimizi renmeyeihtiyacmz vardr. Bu yzden, her ders ve konunun nasl renilebi-leceinin, bireylere rgn eitim vastasyle retilmesi byk bir nemtamaktadr.

    Her renme durumu, bir tr "problem zme"dir. Kii, daha nce -rendiklerini kullanarak, onlar "reorganize" ederek problemi zer. Problemizdnde, bilmedii yeni bir bilgiye ulam, yani renmi olur. Buanlamda renmeyi renme; ayn zamanda problem zmeyi, karlatrmave genellerne yaparak sonuca gitmeyi renmedir.

    Yaplan aratrmalar, ok kk ocuklarn bile problem zme ileminiyaptklarn gstermitir.24 ocuklar, yeni deneyimler elde ettike, daha zen-gin bilgiler toplar ve problem zm iin yeni aralar kefederler.25 nemliolan, ocuklara veya gen rencilere, daha fazla problem zme deneyimiyapmalarna imkan verecek bir retim sreci yaatabilmektir.

    Geleneksel retim tasarm olarak kabul edilen nesnelci tasarm mo-delleri, tmdengelirnci anlaya dayaldrlar. Bu anlaya gre; belirlenmiretim hedefi, rencinin adna renme amacn tanmlar; bu amacgerekletirmek zere renciye bir dizi bilgi sunulur ve sunulan bu bilgininne dzeyde edinfldii deerlendirilir. rnein; bir genellerne retilirken,nesnelciler ncelikle genellerneyi sunar; ardndan bir rnek verir ve deer-lendirme aamasnda da farkl bir rnei sunup genellemenin anmsanmasnbeklerler. Yapc renme yaklamlar ise; temelde tmevarmsal etkin-likleri kullanmaktadrlar. rencilerin etkin olarak kefetmelerine dayal butr retim faaliyetlerinde, rencileri renmesi istenen kural, genellerne,olgu vb. eyle ilikili birok rnei ieren zengin bir balam sunulur verencinin bu deneyim sonunda bir sonu karmas beklenir. Bylece, herrenci kendi gereini kefetmi olur.26

    24 Bu konuda bkz. Stephanie Thornton, ocuklar Problem zyol', stanbuL, 1998, Genda

    Y., s. 42.25 Thornton, a.g.e., s. 47; renciye problem zmeyi, yani renmeyi retmenin eitli

    yollar vardr. Bunlardan birisi, retmenlerin bu dorultuda eitilmeleridir. Bu konudabkz. Jerome Bruner, Bir retim Kuranlina Doru, ev. Fatma Var, Ankara, 1991, A. .Y., s. 130; retmenlerin, doru karlatrma yapma ve problem zme srelerininkullanlmas gerektiini idrak etmeleri ve bu hususta rencilere klavuzluk yapmalar,rencilerin tartlan herhangi bir konunun anlalmasna byk lde katkdabulunmalarna yol aar. Bu konuda bkz. Mefharet Ersin, Eitimde Psikolojinin Rol.stanbul, 1981, M. E. B. Y., c.lI, s. 303.

    26 Cevat Alkan, Eitim Teknolojisine Giri, Ankara, i985, nder Matbaaclk, s. 66, 67;Nickerson,a.g.e., s. lO, 118.

  • 279Eitimin Genel Amalar Asndan Din Kltr veAhlak Bilgisi Dersleri

    Paulo Freire, renciye problem zmeyi retmeyi hedef alan retimyaklamna, "problem tanmlayc retim modeli" adn vermektedir. Bueitim modelinde retmen ve renciler, hem kendileri, hem de dnyahakknda birlikte dnrler. renciler, gereklii dnen "dnrler"haline gelirler.l? Yapc renme yaklamlarna dahil edebileceimizproblem tanmlayc retim modelinde, renciyi retimin merkezineyerletiren retmenlerin nemli bir fonksiyonu vardr. Onlarn grevi,gerekli bilgileri bulmak, problemi yorumlayarak analiz etmek ve farkldnme yollarn bulmak iin renciye yardm etmektir.28

    Problem tanmlayc retim modelinde, sadece programdaki konularlayetinilmez. renci, karlat herhangi bir gncel problemi snf ortamnatayarak, zm konusunda retmeninden yardm isteyebilir. Hatta snftaretmen ve btn rencilerin katlmyla bir "beyin frtnas" dagerekletirilebilir. Mesela; bu dorultuda dergi yazlar, gazeteler ve kitapblmleri snfta okunarak tartlabilir. Gazete ba yazlarnn muhtevasanaliz edilebilir. "Niin ayn olay, deiik gazeteler farkl yorumluyorlar?"sorusuyla, farkl yaklamlarn ardndaki nedenler zerinde durulabilir.29

    rencinin, devaml olarak "nedir"? Bu konu hakknda ne biliniyor, nesylenebilir? Eer. ..ise ne olur? gibi sorularn cevabn aratrmas sa-lanabilir. Yine devaml olarak, "daha baka? Bu olay bundan baka naslyorumlanabilir? Bu olaydan hangi sonu kartlabilir?" sorularnn cevabnbulmak iin derin aratrmalar yapmalar temin edilebilir. renci, hedefefarkl yollardan varmay denemeli ve buna tevik edilmelidir. retmen,renciye doru cevab vermek veya olay deerlendirmek yerine, onu d-nmeye sevkederek, problem zme srecini renmesini salamaldr.Bylece renci, bir olayn farkl bak alaryla nasl yorumlanabileceinitecrbe etmi olur. Yorumlar arasndaki benzerlik ve ztlklardan yola kpkarlatrmalar yaparak, yeni bir "sentez"e ulamay dener. Dnme g-cnden yararlanmay rendiinde, retim sreci amacna ulam de-mektir.

    Eitimin Genel Amalar AsndanDin Kltr ve Ahlak Bilgisi DersleriGrld zere gnmzn eitim-retim anlay (paradigmas),

    yapc yaklam ynnde deime ve gelime gstermektedir. Bu yenianlaya paralelolarak, bilgileri ezberletmeye dayal retim yntem veteknikleri terkedilmektedir. renciyi merkeze alan retim srecinin hedefdavranlar artk, kavrama, aklama, uygulama ve problem zme gibizihinsel faaliyetlerdir. Hazr bilgilerin pasif bir alcs olmak yerine, aktif bir

    27 Paulo Freire, Ezilenlerin Pedagojisi. ev. Dilek Hattatolu, stanbul, 1998, Ayrnt Y., s.62.

    2LI Servet zdemir, Her Ynyle retmenlik Meslei, Ankara, 1998, Nobel Y., s. 40.29 Bkz. Freire, a.,!?l' .. s. )OO-IO.

  • 280 AFD Ci/ XLIV (2003) Say]

    ekilde renmeyi renen renciden, srekli yeni bilgilere ulamas, yenisentezler yapmas, baka bir ifadeyle srekli bilgi retmesi beklenmektedir.Herhangi bir ders, rencideki bu kabiliyetleri harekete geirmekle sorum-ludur.

    ilkretim ve liselerin programlarndaki Din Kltr ve Ahlak Bilgisidersleri vastasyle yaplmakta olan din eitimi de, bu sorumlulukla karkaryadr. Bir fizik retmeni nasl rencilerinden, elektrikle ilgili temelolgular renmelerini ve bu olgular kullanarak laboratuvarda elektrik re-ten kk bir tesis kurmalarn isterse, DKAB dersi retmeni de, temelolgular rettikten sonra; rencilerinden din konularda problem z-melerini, tavr ve tutum gelitirmelerini, insanlarla iletiim kurarken dinduygu ve dncelerden etkin bir ekilde yararlanmalarn isteyebilmelidir.Tabii ki renciden sadece bunlar istemek yetmez. Ona, din dersinin labo-ratuvar olan toplumda, din bilgileri nasl kullanabileceklerini retmek ge-rekmektedir. Yani bilgileri rencinin yaad hayatla balantlar kura-bilecei ekilde retim konusu yapmak icap etmektedir.

    Bu anlamda din retimi de, eitimin genel amalar dorultusundakidavranlar renciye kazandrmak durumundadr. renci, dilli renirken,ayn zamanda yukarda geen zihinsel kabiliyetlerini de gelitirebilmelidir.Din bilgiler, renciye yle bir yaklam ve yntemle verilmelidir ki,zihinsel kabiliyetleri harekete geen renci, rendiklerini kullanarakrenmediklerine de ulaabilmelidir. Bir ders sresi iinde veya ilkretimdrdnc snftan lise e kadar devam eden Din Kltr ve Ahlak Bilgisiders program boyunca, renciye dilli konudaki btn bilgileri ulatrmakmmkn deildir. Mmkn olsa bile, hayatn karmza kard dilli ie-rikli problemler srekli deimektedir. O yzden, renciye bu problemleridinn formuna aykr olmadan, yani doru bir ekilde nasl zecein iretmek gerekmektedir.

    renci, rendii bilgileri aklayabilmeli, inand ya da bildii bireyin neden ve niin yle olduunu izah edebilmelidir. Kendi gayretinin birrn olarak; hangi davrann doru, hangi davran n yanl olduunu ayrtedebilecek bir lt gelitirebilmelidir. Bunun iin, dilli duygu, dnce vedavranlarn altnda yatan temel espriyi renciye kavratmak gerekmek-tedir. Kavrama sreci sonucunda renci, bamsz bir ekilde, yani;bakalarna ihtiya duymadan, kendi bana dnebilecektir. Kendi banadnmeyi renen insan, pekok kabiliyetini kullanmak zorundadr. OL-gular tanma, akl yrtme, kavram oluturma, genellerne ve sentez yapma,deerlendirme gibi kabiliyetler, dnen bir zihnin geirdii srelerinaddr.30

    o Mualla Seluk, "Din retimi zgrletiren Bir Sre Olabilir mi?", Islamiya Dergisi, S.1., ss. 73-87 .. s. 78.

  • 281Eitimin Genel Amalar Asdan Din Kltr veAllfk Bilgisi Dersleri

    Bir ok tecrbe gstermitir ki, renciye ok ey ezberletmek ve oknasihat etmekten ziyade, onlar dnmeye altrmak daha verimli ol-maktadr. Dnmeye alan insan, kendisine retilmek istenen bir okeyi, dnme gcyle bulacaktr. Dnlerek elde edilen bilgi ve haki-katler, bir emek mahsul olduundan dolay hafzada uzun sre kal-maktadr.3l rencinin istediimiz ynde davran kazanmas da daha kolayolmaktadr. ou zaman dnce ile bilgi birbirinin zdd imi gibi an-lalmtr. Halbuki her ikisi de eitimde gereklidir. zellikle, davran, tavrve tutum gelitirmenin nemli hedefler arasnda yer ald din retiminde,dnme ve kavrama vazgeilmez zihinsel srelerdir. renci, hayatniindeki yerini ve nemini kavrayamad bir davran, gelitirmek(gerekletirmek) iin nasl istekli olabilir?

    Mesela; renciye "ibadet" kavram retilmek ve ibadet etme dav-ran benimsetilmek istenmektedir. Bu konuda ou zaman ba vurulanyntemlerden birisi; namazn rknleri ve kln ile birlikte, ibadet etmeeyleminin insan iin bir "zorunluluk" olduunu onlara retmektir. -rencilere, "bu dnyada ibadet etmeyen insanlarn ahirette cezalandr-lacaklar" haber verilerek, onlarn ibadet etme davrann benimseyecekleribeklenir. Burada, eitimin genel amalarna uygunluk asndan sorulacaksoru udur: Acaba, bu tarzdaki bir retim srecinde, insann niin ibadetetmesi gerektii, ibadet etmenin Allah-insan ilikisi asndan ne anlam ifadeettii zerinde durulmakta mdr? Yani; renciye benimsetrnek istediimizdavran, onun duygu ve dnce dnyasnda anlamlandrlmakta mdr?rencinin dnme, kavrama, uygulama, analiz-sentez yapma ve deer-lendirme yetenekleri retim sreci boyunca harekete geirilmekte midir?

    renciye ibadet etme davran, yaplmad takdirde karlalacakceza! meyyideler akla getirilip, ondaki korku ve endie duygular hareketegeirilerek mi, kazandrlmak istenmektedir? Yoksa Allah'n insanlaraverdii deer, onlara bahettii trl nimetler gibi, hayatn iinde bire birilikiye geebilecei olgu ve olaylar aklna getirilip, kran ve saygduygular harekete geirilerek mi ibadet etme istei uyandrlmakistenmektedir? rencinin gelien ahsiyeti, hayat boyunca elde ettiideneyimler ve hr iradesi hesaba katlarak m, yoksa gz ard edilerek midinf duygu, dnce ve davranlar ona kazandrlmak istenmektedir?

    Bu soruya Nurettin Topu yle cevap vermektedir:Beden, el, ayak, diz, dirsek hareketleriyle Allah 'n sevgisini kazanarak

    ebedf sadete ulalaca, durmadan halka telkin edildiinden Mslmancemiyetinin ruh dnyas, sadece ilenmemi olarak kalmad, saydmz be-den hareketlerinin yannda deersiz, nemsiz ve manasz bir bolua dn-trlm oldu. badet esnasdaki Allah ' dnme ve O'na yaknlama, srfhayal gcnn fantezisine baland. nsanlar, dinf davranlarnda ken-

    31 Faruk Bayraktar, Islam Eiiminde retmen-renci Mnasebetleri, Istanbul, 1989,lFA V Y., s. 199.

  • 282 AFD Cilt XLIV (2003) Say 1

    dilerini, polis karakolunda dayak yemeye hazrlanan sulunun korkusunasun 'i bir zorlayla sokmaktan baka bir ey yapmad/ar. ,,32

    Topu'nun da ifade ettii gibi, rgn ve yaygn din retimindeyaptmz hatalardan en nemlisi, rencilere dini', matematiksel bir man-tkla benimsetmeye almamzdr. "u davranlar yaparsan, u sonularlakarlarsn. Bu davranlar yaparsan, bu sonularla karlarsn"eklindeki bir anlayla renciye yaklamamzdr. Bu ekildeki biryaklamla rencideki cezalandrlma korku ve endiesinin galip gelecei,sonu olarak da rencinin bizim istediimiz davranlar yapmay tercihedecei hesab edilmektedir. badet kuHanma veya etmeme ile cezalandrlmaveya mkafatlandrlma arasnda, ok basit bir iliki kurulmaktadr. Allah'nemirlerine uyulmad, yasaklarnn inendii takdirde bir cezalandrma ilekarlalabilecei, phesiz Kur'an'da da ifade edilmektedir.33 AncakKur'an'da AHah, insanda ibadet etme arzusu ve evki uyandracak ekildeKendisi'ni ve insanlara olan inayet ve rahmetini de anlatmaktadr.34

    Kur'an'da, dnya ile ahiret arasnda ok basit bir sebep-sonu ilikisikurulmamaktadr. Yani AHah, kuHarn sadece; "u u davranlar yapar-sanz Cennet'e, u u davranlar da yaparsanz Cehennem'e gidersiniz" gibi"ya o, ya da bu" eklinde bir tercihle kar karya brakmamaktadr. nsana,dnme ve irade etme niteliklerini veren AHah, ou zaman onun bu nite-liklerine hitap etmektedir: "Dnmyor musunuz?", "akletmiyor musu-nuz?" gibi?5 AHah, Kur'an'da insanlara bilmedikleri konular, dnpanlasnlar diye aklamaktadr. AHah'n yaratt eyler zerinde dnmek,onlar incelemek, insan Yaratan'n Birliine, Kudret, Hikmet ve Rahmetinegtrr.36 Doru bir AHah tasavvuruna sahip olmas temin edilebilirse,renci zaten Allah' a duygusal bir yaknlk hissedecektir. Duygusalyaknl, davransal yaknla, yani ibadetlere dntrmek kolayolacaktr.

    renci tarafndan Allah, srekli kusur arayan bir varlk olarakdnlrse, bunun eitli mahzurlar olabilir. Srekli su ve ceza peindekoan, tehdit edici, her zaman sertlii n planda tutan bir AHah tasavvuru,rencinin O'nu yanl ve eksik tanmasna neden olabilir. ayet dini'nyasaklad bir fiilin "kt olduunu ve cezalandrlmay hak ettiini"retmek istiyorsak, rencinin o fiile tepki gsteren bir insan halinegetirilmesi nemlidir. lenen bir sua verilecek cezann, adil bir davranolduunu, renciye kavratmak lazmdr. Baz insanlarn, tehdit ve korkutmakarsnda sutan caydrlabilecei bir gerektir. Ancak, AHah'n sadece

    32 Topu, Trkiye'nin Maarif Davas, s. 156.33 En'am, 6/157; Maide, 5/98.34 Bu konuda bkz. Mehmet Emin Ay, Dili Eiiminde Mkafa ve Ceza, zmir, 1994, Nil Y ..59-64.

    35 Bkz. Zariyat, 51/21;31> Mehmet Aydn, "tlim-slam Mnascbeti". Bilgi, Bilim ve islam, stanbuL, 992, SA YY.,ss. 65-84, s. 8 i.

  • 283Eitimin Genel Amalan Asndan Din Kltr veAhilik Bilgisi Dersleri

    korkutucu ve ceza verici bir Yaratc olarak tantlmas da doru deildir. Bu,O'nun bir yndr. rencinin srekli byle bir telkine tabi tutulmas, onupsikolojik olarak olumsuz etkileyebilir. Hayatnn ve beklentilerinin aknaengelolan Allah tasavvurundan renci, souyabilir ve uzaklamak iste-yebilir. Yanl bir anlay ile bozulmu zihinlerin, baka bir deyile; salklbeslenmeyen gnllerin, Allah ile bartrlmas, zamanla bir mesele halinebile gelebilir.37 Allah' cezalandran, azap veren biri olarak tantmak slameitim anlayna ters dmektedir. Kullarn seven ve onlara saylamayacakkadar nimetler veren Allah', rencinin zihninde, kzan, ceza ve azap verenbiri olarak ekillendirmek doru deildir.38

    Kur' an' da Allah, kendisini insana doksan dokuz ismi ile tantmaktadr.Halbuki, insana kendisinin mcerred ve akn bir varlk olduunu haberverip, ondan kaytsz artsz iman ve itaat isteyebilirdi. Byle yapmamtr.Evrendeki ok eitli olgu ve olaylar anlatarak, insan kendi varl vedoksan dokuz isminin tecellileri zerinde dndrmek istemitir. Kur'an'dabirbirinden farkl imi gibi grnen pek ok anlatmda, insana ynelik bir"kavratma, izah etme" iradesi grlebilmektedir.39 Dnen bir varlk olaninsandan, Yaratcsnn kendine olan inayet ve yaknln farketmesi bek-lenmektedir.40 Yine Kur'an'da Allah, insana lutfettii nimetleri anlatmak-tadr.41 Buradaki maksadn, nimetierin hepsini saymak olmad, izaha gerekduyulmayacak kadar aktr. Zaten Allah, nimetlerinin saylamayacak kadarok olduunu baka ayetlerde ifade etmektedir. Pek ok ayette, Allah-insanilikisinin sevgi balamnda ele alnm olmas da42dikkate alnacak olursa,Allah' n insanlar Kendi sevgisini kazanmaya doru ynlendirdii grlebil-mektedir.

    Allah, insann kendi i alemi hakknda da dnmesini istemektedir."Kendi nefisleri hakknda dnmediler mi?,,43 ayetinde bu istek dilegetirilmektedir. nsann kendisi hakknda dndkten sonra, d aleminyaratl keyfiyyetini ve Yaratcs'n tanmas daha kolayolacaktr. ByleceYce Allah, dnceyi insann kendi i aleminden balatarak, d alemeoradan da ahirete yneltmektedir. nsan, i alemindeki oluumlar zerindednp, oradaki frtnalarn iddetini, ynn ve arln tanynca, dalemi ve ahireti daha iyi anlayacak ve imana ulaacaktr. Bu iman, bir

    37 Kerim Yavuz, Gnmzde Din Eitimi, Adana, 1998, ukurova O., lahiyat F. Y., s. 216.Jll Mehmet Emin Ay, ocuklarmza Allah' Nasl Anlatalm, Ankara, 1987, s. 106.39 Bkz. Al-i Imran, 3/190-91., Ra'd, 13/3-4., Gaiye, 88/17-29.411 Bu konuda bkz. Gazaif, el-Hikmetji Mahlukati'llahi Azze ve eelle, stanbul, 1971, Dede

    Korkut Y.; Cafer Sadk Yaran, Tanr inancnn Aklilii, Samsun, 2000, Ett Y. s. 48.41 Bkz. Rahman, 55.42 Bkz. Bakara, 2/222.43 Rum, 30/8.

  • 284 A FD Cil XLIV (2003) Say 1

    dayatma ile veya dardan bir etkiyle deil, insann kendi dncesinin birrn olarak olumaktadr.44

    Kur'an'da, insann hr iradesiyle Allah'a ibadet ve itaat etme uuruuyandrlmak istenmektedir. Zaten slam Dinf'ne gre, hr olmayan birininyapt bir ibadetin, Allah katnda deeri yoktur. nsan, herhangi bir baskyamaruz kalmadan, kendi iradesiyle Allah'a tevecch gstermelidir. "Dinnvaz ediliinin gerek amac; insan zorunlu kul1uktan karp, kendi serbestseimine dayal kullua yiikseltmektir.'.45

    O halde, ibadet retimi yaplrken Kur'an'daki bu yaklam esas alna-bilir. Yani; bir nevi ibadet fenomenolojisi yaplabilir. badet fenomenolojisi;ibadetin zn aklamak iin, tm olgular, yani ibadetin ibadet olmas iinyerine getirilmesi gerekli ekil, art ve rknleri; dinfn genel prensipleri vegayesini de gz nnde bulundurarak anlamlandrmaktr.46

    Peki bu naslolacaktr? ncelikle rencinin, Allah' ok iyi tanmassalanabilir. nk, btn ibadetlerin ilk ve son gayesi; insan Allah'nhuzuruna gtrmektir. Din Kltr ve Ahlak Bilgisi dersinde, Kur'an'dakilam beyann rehberliinde, retmenin de yardmyla, Al1ah'n evrendekivarl ve birliinin tecellilerini grp, onlar zerinde dnerek, salam birAllah inanc ve tasavvuruna sahip olmas mmkndr. Eya ve olaylarzerinde dnerek, kendi zihinsel abasnn rn olan tahkikl bir inancaulamas Allah'n da iradesine uygundur. "Marifetullah" adn verdiimiz bubilgiyle, Allah'a yaknlk ve muhabbet duymaya balayan renci, O'nakar bireyler yapmann isteini, yapmyorsa yapmamann ezikliini hisse-decektir. Yoksa, sadece namazn iindeki ve dndaki farzlar, namaz sure,dua ve rknlerini ezberleyen, namaz klmad takdirde arptrlaca ceza-lar dnerek, derin bir korku iinde namaz klan bir renci, ibadetetmenin ruhunda var olan Allah-insan ilikisindeki gzellii hissedemeye-cektir. Allah'a, gnl dnyasnda hissettii ak ve evkle ibadet etmediiiin, insanlarla olan ilikilerinde de msbet bir gelime muhtemelenolmayacaktr. nk, zorla yaplan ibadet, rencinin gelimekte olan kiilikve karakter yaps zerinde bask kurduu iin, onun ahlakn dei-tiremeyecek, hatta renci, zamanla dinf phe ve buhranlara kadar vara-bilecek "i atmalar" yaayabilecektir. Bunun nedeni, inanc ile dnce vebilinci arasndaki gerekli btnln salanamam olmasdr. Din Kltrve Ahlak Bilgisi dersi retmeninin grevi, bu btnl salayacakyntem, teknik ve stratejileri uygulayarak, renciye rehberlik etmektir.

    44 Bayraktar Bayrakl, Mukayeseli Eitim Felsefesi Sistemleri, Istanbul, 1999. lFA V Y., s.

    231.45 Seluk,a.g.m .. s. 80.46 Mehmet Bayraktar, islam ibadet Feomenolojisi. Ankara, 1987, Aka Y., s. 5; Bukonuda bkz. Ruhi zcan, ibadetlerde ekil ve Maa ilikisi. Erzurum, 1986, Ravza Y., s.

    31-64.

  • 285Eitimin Genel Amalar Asndan Din Kltr veAhlak Bilgisi Dersleri

    Yukarda yaplan deerlendirmelerden hareketle, RamazanBuyruku'nun u tesbitierine katlmamak mmkn deildir:

    "Din eitimi ve retimini, emir ve yasaklarn ezberletilmesi eklindeanlamak ve uygulamaktan kurtaracak zihniyetin olumas ve yaygnlamasgerekmektedir. nk, byle bir anlay, dinin kiilik geliimi zerindekietkisini azaltmaktadr. Halbuki din eitiminin grev ve amalarndan birisive en nemlisi, insana kiilik ve karakter kazandrmaktr. phesiz, dinfnilke ve prensipleri, emir ve yasaklar, inan esaslar, ibadet ekilleri veahliiki kurallar, din eitimi programlarnda yer alacaktr ve almaldr.Ancak bu prensipler, insann geliim zelliklerine gre ilenirse bir anlamkazanr. nan esaslarn, zihnen ve ruhen anlamayan ve yorumlayamayaninsann iman taklidi, ibadet ve ahlaki kurallar yerine getirmesi, riiolacaktr. ,,47

    Bu durumda da, insanla Allah arasndaki metafizik bir ilikidendoacak ve "kutsal" bir deer ifade edecek olan; "ibadet" adn verdiimizdavranlar, sadece "alkanlklarn" yerine getirilmesinden ibaret kalacaktr.badetin sadece bir alkanlk olarak yerine getirilip, insan ahlakna olumlumanada yn vermemesi, bizzat Kur'an tarafndan eletirilmektedir.48 Kur'an- Kerim, namaz insan davranlarn olumlu ynde etkileyen49 ve kalplerihuzura kavuturan50 bir ibadet olarak tarif etmektedir.

    Alkanlklar, eitim vastasyle insanda gelitirilmesi gereken karakterhakknda bize salam bir bilgi vermez. "Baz faydal alkanlklardanmeydana gelen hareketler, yllarca ayn tarzda yaplsa dahi, hakiki karakterininsan aldatmayan bir tasviri saylamaz. Zira i ilgi ve ihtiyalardan ziyade,zorlama ile meydana gelen alkanlk hareketleri, ileride yava yava hiyaplmayabilir. Hatta araya yle hadiseler girer ki, alkanlk sonucumeydana gelen hareketlerin yaplmas beklenirken, bunlarn yerine tamamenaksi hareketlerin yapld da grlebilir."sl

    Kerschensteiner, byle bir sonula karlalmasnn nedenini u ekildeizah etmektedir:

    "yle retim yntemleri vardr ki, ikinci ocukluk ve genlikdnemine kadar, d ve mutlak itaati devam ettirmekte, rencinin harekethrriyetini son derece zorlatrmakta ve durmadan ahLaki ve dini taleplerizorla kabul ettirmeye almaktadr. Bu retim tarz, bir ok ocuun,zellikle sert kiiliklerin hakiki karakter geliimini kstekler. Zekay kurban

    47 Ramazan Buyruku, "Ortaokullardaki Din Kltr ve Ahlak Bilgisi retimine Genel BirYaklam, Dini Aratrmawr D., c. 2., S. 4.,177-195., s. 189.

    48 Maun, 107/4-7.49 Ankebut, 29/45.50 Ra'd, 13/28.51 Kerschcnstciner G., Karakter Kavram ve Terbiyesi. ev. Fikret Kanad, Ankara, 1977, M.E. B. Y., s. 16.

  • 286 A FD Cilt XLIV (2003) Say 1

    ederek, Allah vergisi akl kullanmaktan vaz geme bahasma talep edilen birharid itaat, yalmz karakterin belkemiini krmakla kalmaz, harid tesiribakmndan karakterin sevimli ve kymetli cephesi de felce uratlmolur.,,52

    renci, her konuda olduu gibi, dinf konularda da isabetli dnebil-meli ve isabetli karar verebilmelidir. En nemlisi ise, daha sonra iindenklmaz hale gelebilecek problemlere yol aan yanl dnce ve dav-ranlardan uzak kalabilmelidir. Daha dorusu, yanl dnce ve dav-ranlar, dorularndan ayrt etmeyi renmi olmaldr. Bu, bir tr "dinbilin" kazanmadr. Aslnda, herhangi bir davran n anlam kazanabilmesiiin, onun bilinli bir ekilde yaplmas gerei, slam Dini'nin de istedii bireydir. slam Dini, cahilce yaplan davranlar eletirir. Hatta slam'a gre,"inanmama"nn sebeplerinden en nemlisi, bilgisizlik ve bilinsizliktir.Kur'an'n pek ok yerinde Allah inanmayanlar, akl etmemek, dnmemek,ibret almamak ve cahillikle sulamaktadr.53 nanmak iin, belli bir bilgibirikimine sahip olmak ve evrene aratrc bir gzle bakmak gerekmek-tedir.54

    te bu yzden, rencilere din bilgileri retirken, onlarn zeka, d-nme, kavrama, karlatrma yapma, bir senteze ulama gibi melekeleriniie komak gerekmektedir. "Hatta Din Kltr ve Ahlak Bilgisi dersleri, birbakma "dnme ve dnmeyi renme" dersleri haline getirilebilir.Dnme veya baka bir deyile akl yrtme, neden ve niinlere ulamannbiricik yoludur. "Dnme, eya ve olaylar arasndaki gizli mnasebetl~rianlamaya, onlarn uzak ve yakn sebeplerini ortaya karmaya, muhtemelneticeleri tahmin etmeye ve gelecee ynelik hkmler vermeye yarar.,,55"Bu derslerde, dnme ya da zihinsel araya geme yolu alp, oradanzme ulalabilir. Din eitimi-retiminde, rencinin dine zihnen iyicenfuz etmesi ve onun zn yakalamas bakmndan, akla ilerlik kazan-drma lzumu vardr.,,56Bylece, hem eitimin genel amalar, hem de slamDin'nin istei dorultusunda hareket edilmi olacaktr: renci, inancnakl ve bilgi zemininde temellendirerek, salam bir karakter ve kiilikyapsna, istenen bir ahlaka sahip olabilecektir.

    Din Kltr ve Ahlak Bilgisi derslerinde dinf konularda bilgilenen -renciler, zaman zaman inanlarn sarsabilecek fikir ve olaylarla karlaa-bilmektedirler. Mesela; Din Kltr ve Ahlak Bilgisi derslerinde, Peygam-berlere iman ve Hz. Muhammed'in Peygamberlii gibi konular renen

    52 Kerschensteiner, a.g.e., s. 97.53 Enfal, 8/22; A'raf, 71179; Bakara, 21171.54 Bu konuda bkz. Ramazan cl-Buti, Kur 'an Eitiminin Esiz Metodu, stanbuL. 1987, MadveY., s. 23-24.

    55 Faruk Bayraktar, "Eitimin En nemli Hedefi Dnmek ve Dnmeyi retmek", Dinretimi D., S. 28., ss. 16-20, s. 16.

    56 Yavuz,a.g.e., s. 217.

  • 287Eitimin Genel Amalar Alsmdan Din Kltr veAllcik Bilgisi Dersleri

    renciler, eitli yaynlar vastasyla da Peygamberlik messesesinin varlve Hz. Muhammed'in Peygamberlii hakknda phe duymalarna sebepolabilecek fikirlerden haberdar 0Iabilmektedirler.5?

    Farkl inan ve dncelere sahip kiilerin varl, renciyi kendi inanve deerlerini yakndan incelemeye zorlar. O ana kadar, hibir tenkide tabitutmakszn benimsemi olduu din inan ve uygulamalar, renci tara-fndan sk bir ekilde gzden geirilir. zellikle ergenlik dnemindekirenciler, zihn bakmdan btnlemi benliklerinin farkna vardklarndandolay, hayatn sentezini tenkiti bir ekilde yaparlar. Dilli inanlarn an-lamn ve din gereklerin mahiyetini de zihinselolarak anlamak ve bunlaryaanan hayatla badatrmak isterler.58

    rencinin hayatndan bamsz olarak renilen bilgilerle, hayatn ger-ekiklerinin rtmedii durumlarda, zerinde dnlmeksizin ezber-lenilen bilgilerin renciyi skntya drebileceini dikkate almak gerek-mektedir. Byle durumlarda renci, derste rendikleri ile, hayatnda kar-lat bilgileri badatramamakta ve bir tercih yapmak zorunda kalmak-tadr.59

    Din Kltr ve Ahlak Bilgisi derslerinde rendikleri bilgilerle atanbu fikirler zerinde dnp, nceki bilgilerini ve inanlarn dorulayacakbir sonuca ulaamadklarnda ise, inandklar eylerden phe duyabilmek-tedirler.60

    Bu durum, nemli ve zlmesi gereken bir problem halidir. Fakat dahada nemli alan; rencilerin, karlatklar bu problemi zmelerine yardmedecek dnme, karlatrma yapma, olaylar yorumlama, genellerne yap-ma ve nihayet problemi zme egzersizinden geip-gememi olduklardr.Eer, DKAB derslerinde rencilere, karlatklar bu tr problemlerikolaylkla zebilmelerine imkan verecek kabiliyet kazandrlmsa, yani on-lara renmeleri retiImise, onlar ksa bir srede bu iin iinden ka-caklardr. Aksi durumda ise, ya birine gidip dorunun ne olduunu sora-caklardr; ya da zamanla onlarn zihninde girdap haline gelecek olan bu du-rum, onlarn din inanlarn yutabilecektir.

    Mesela; rencilere hem ilkretim, hem de ortaretim DKAB dersprogramnda Hz. Peygamber'in hayat yer almaktadr. Burada konumuz a-sndan u soruyu sormak gerekmektedir: Hz. Peygamber'in hayat naslretilmektedir? Hz. Peygamber'in hayat rencilere sadece kronolojik birsrayla, yani olay, yer ve tarih gsterme eklinde retiImise; ezberlenen bubilgiler, renciye bu problemi zme konusunda yardm etmeyecektir.

    57 Mesela; Turan Dursun 'un "Din Bu" adl kitaplarnda bu tr iddialara rastlanmaktadr. Bkz.Turan Dursun, Tabu Can ekiiyor Din Bu, stanbul, 1992. Kaynak Y.; Ayrca bkz.Erdoan Aydn, slamiyet Gerei, stanbul, 1993, Kaynak Y.

    5" Hayati Hkclekli, Din Psikolojisi, Ankara, 1993, Trkiye Diyanet V. Y., s. 271.59 Cemal Tosun, Din Eitimi Bilimine Giri, Ankara, 2001, Pegem Y., s. 158, 159.6{1 Bkz. Hkelekli,a.g.e., s. 270-273.

  • 288 A FD Cil! XLIV (2003) Say 1

    phesiz renci, nemli olaylarn getii tarih ve yerleri bilecektir; fakateitimin genel amalar anlatlrken de deinildii zere; bu kuru bilgiyle,inancn devam ettirme ve savunmasn yapma konusunda yetersiz kalabile-cektir. nk o, henz inand deerlerin aklamasn kendi kendisine vebakalarna yapamamaktadr. nanc, zihinselolmaktan ok taklit ve itaatseviyesindedir. Zihnine istif edilmi bilgileri bir araya getirip, farkl kom-binezonlar reterek, yeni genellemelere ulaamamaktadr. Dolaysyle,DKAB dersi imtihanlarnda sorulan sorulardan farkl bir soru ile karla-tnda mantkl bir cevap bulamamakta, sonu olarak inancndan pheyedmektedir.

    "Lise eitimini tamamlayan birey, n yarg ve tutarszlk konusunda biryorum yapabilmelidir. Lise mezunu bireyler, olgu ile gr ayrt etme, te-melsiz varsaymlar saptama, n yarg ve propaganday fark etme, mantklzmler retme ve olas sonular tahmin etme gibi yetenekleri okulyllarnda kazanm 0Imaldrlar.,,61 Bu adan, DKAB derslerinde, genlerinkarlat inan, din, ahlak ve gnlk hayatla ilgili gncel sorular ya daproblemlere zm getiren bir yaklam benimsenmelidir.62 Fakat ne yazkki, bunun yaplabildiini sylemek olduka zordur. Din konularda kar-latklar problemleri zme yeteneini kazanamam renciler, menfi pro-paganda ve cereyanlardan kolaylkla etkilenebilmektedirler.

    renci din deerlere inanabilir veya inanmayabilir. nanp inanmama,onun hr seiminin bir sonucu olacaktr. DKAB dersinin amac, rencinindim olana tavr alndaki bilinlilii salamaktr. Din konusunda doru vegeerli davranlar kazandrmaktr. Baka bir ifadeyle; yetimekte olan nesle,din hakknda doru bilgi vermek, onlarn toplumda yaygn olan zihniyetlerzerinde dnerek bilinlenmelerini salamaktr.63

    Mesela; rencinin dim inanlarn sarsabilecek kitaplarda ileri sr-len iddialardan biri, Hz. Peygamber'in Kur'an ayetlerini Tevrat ve ncil'denkopye ettii eklindedir. Tevrat ve ncil, Kur'an'dan nce nazil olduu iin,bu iddia, rencinin kafasnda pheler dourabilecek niteliktedir. nkrenci, tarihi sadece kronolojik olarak bilmektedir.64 Bu tr iddialarngndeme getirilmesinin en nemli nedenlerinden birisi; bizlerin, tarihi,fikirlerle hadiselerin irtibat asndan deil de, sadece kronolojik olarakbilmemiz ve genlerimize byle retmemizdir. Yani genelolarak eitim,zelolarak da din eitimi anlaymzdaki boluktur.

    61 zden, Eitimde Dnm. s. 23.62 Yavuz, a.g.e., s. 213.63 Tosun,a.g.e .. s. 159."" rencinin kronolojik larih bilgisine gre, Hz. Muhammed'in risaleini ebliinden nceTevral ve ncil insanlarn elinde bulunmaktadr. Olaylar, e zamanl ve art zamanldeerlendiremediinden dolay renciye, Hz. Muhammed'in Tevrat ve ncil'i okumuolmas ihtimali makul gelebilecektir. rencinin bu iddiay, tarihteki nedensellik ilkesinegre tahlil edip, rtememesi durumunda inancnn sarslma ihtimali bulunmaktadr.

  • 289Eitimin Genel Amalar Asndan Din Kltr veAhldk Bilgisi DersleriHz. Peygamber' e ilk vahyin gelmesi olay, sadece tarih ve yer eklinde

    deil de, hadise yorumlanarak ve karlatrmalar yaplarak, yani nedensellikilkesine uyularak verildiyse; renci bu bilgilerden hareketle yeni sonularada ulaarak, bu problemi zebilecektir. "renciye tarih bilgisini kazan-drmann hedeflendii bu tr konularda, sebep fikri baa gemeli, zamanfikrinin ona tabi olduu bilinmelidir. retmen, ta balangca gtren ne-denseilik zincirini koparp, kendiliinden hkmler vermemeli; gemiteyaanan olaylar, bugnn olaylar gibi, adeta bizim tarafmzdan tekraryaanyorlarmasna ele almaldr. Bylece ders, hafza yk olmaktankarak, rencinin dnmesini salayc bir mahiyet kazanm olacaktr.,,65

    Hz. Peygamber'in, kendi kendisini Peygamber ilan etmediinin eitlidelilleri vardr. Peygamberliin delillendirilmesi yntemi, bizzat Kur'an ta-rafndan Hz. Peygamber' e retiImitir. Hz. Muhammed'le onun pey-gamberliini inkar edenler arasnda geen bir konumay Kur'an ayetlerinetayan Allah, Peygamberine yle buyurmaktadr: "De ki: Allah dileseydiben onu (vahyi) size okumazdm. Size de bildirmemi olurdum. Daha nceyllarca aranzda bulundum. Hi dnmyor musunuz?,,66 Grld gibiAllah, Peygamber'inden sadece Peygamberliini ilan etmekle yetinmeme-sini, mantkl bir delillendirme yntemi ile doru sylediini isbatlamasnistemektedir.

    Pek ok Peygamber ile kavmi arasnda geen diyalogta da nbvvetindelillendirilmesi yntemine bavurulmutur. Mesela Kur'an 'da anlatlan, Hz.Nuh ile kavmi arasnda geen diyalog bunun bir rneidir. Hz. Nuh'tan,kavmine Rabb'inden bir "delil" zere olduunu sylemesi istenmektedir.67Hz. Nuh'un, yapt tebli grevi karlnda bir cret istememi olmas da,Kur'an tarafndan bir delilolarak ifade edilmektedir.68 Ayetlerde kullanlandelillerin nclleri, kabul zorunlu olan eylerden seilmitir.69

    Mslman bilim adamlar, Kur'an'daki Peygamberliin delillendiril-mesi ynteminden yola karak, bu konuda fikir retmilerdir. Hatta slamFelsefesi ve Kelam bilimlerinde "isbat- nbvvet", "isbat- vacib"le birliktenemli konulardan birisi haline gelmitir. 70

    65 Topu, Trkiye'nin Maarif Davas, s. 124.66 Yunus, 10/16 . 7 Hud, 11/28.68 Hud, 11/29.

    ffi Muhammed elik, Kur 'an 'n ikna Hususiyei, zmir, 1996, alayan Y., 267.70 Mesela; bn-i Sina, isbat- nbvvet konusunda fikir reten filozoflardan birisidir. O, "er-Risale ii isbat'in-Nbvve" adl eserinde, insan topluluklar ierisinde onlar ynlendirenstn niteliklere sahip bir Peygamber'in niin bulunmas gerektiini aklamaktadr. Bkz.Ibn-i Sina, "er-Risale fi sbal'in-Nbvve", Resayii fi'l-Hikmei ve'l-Tabiat,Kahire, 1989, Dar'l-Arab Y., ss. 120-132., s. 123; slam Dncesi 'ndenbvvetin isbat konusunda geni bilgi iin bkz. Salih Sabri Yavuz, is/amDncesinde Nbvvet, stanbul, nsan Y., s. 168-175. Vahyi; Tanr'dan danya bir

  • 290 AlFD Ci/ XLIV (2003) Say]

    Peygamberlik messesesnn, insanlk iin gerekli olduu ile ilgilidelillerin nasl retildiini ve onlarn mantn kavrayan renci, kendisi deyeni delil1er retebilecektir. Bylece, Hz. Muhammed'in Peygamberliineolan inanc glenecektir.

    Hz. Muhammed'in Peygamberlii konusu bu ekilde ilendiinde, -rencide u davranlar gelitirilmi olacaktr:

    i .renci, bu retim sreci sayesinde, olaylardan faydalanarakgenel1emeler yapma hususunda deneyim kazanacaktr. Bu deneyim,daha sonraki yaantsnda benzer durumlarla karlatnda genel-leme yaparak, bir sonuca ulama hususunda ona yardm edecektir.Bir retim srecinde rencinin, iinde yaad zaman dilimindekarlat veya karlaaca, zihninde phe ve tereddt uyan-dracak soru ve fikirlere cevaplar vermek (cevap vermeyi retmek)nemli deildir. Sorular ve fikirler zamanla deiecektir. Btn soruve fikirleri cevaplaryla birlikte renciye retim sresi boyuncaretmek mmkn deildir. nemli olan renciye olaylar e ve artzamanl dnebilmeyi, bilinenlerle bilinmeyenler, allmlabeklenmedik arasnda diyalektik bir mnasebet kurarak genellerneyapmay ve bir sonuca gitmeyi retmektir.

    2 . Herhangi bir konuda manta uygun dnmeyi renecektir.Manta uygun dnebilme, sadece Din Kltr ve Ahlak Bilgisidersinde deil, dier derslerde de gerekli olan bir kabiliyettir.

    3. Subjektif dnce ve olaylar arasndaki fark ayrt edebilecektir.nsan, hayat boyunca ok eitli dnce ve fikirlerle karlaabil-mektedir. Subjektif dnce ile olay ve gerekler arasn ayrtetmeyi renen renci, kazand bu bilin sayesinde, karlather fikir ve grn etkisinde kalmayacak, doru ve yanl kolay-lkla belirleyebilecektir.

    4. rencinin mutlaka kendi gelitirdii baz fikir ve grleri vardr.Fakat, onlar nasl dzenleyeceini bilernemektedir. Yukarda izahedilen bir retim sreci sonunda renci, fikirlerini manta uygunbir yolda dzenleyebilecektir.

    5. Bu tarzdaki bir retim sreci sonunda renci, karlat diniierikli bir problemin nasl zleceini renmi olacaktr.

    6 .Bakalar ile olan mnasebetlerinde rasyonel bir ekildednebilecektir. Bu durum, onun insanlarla olan ilikilerine deolumlu bir ekilde yansyacaktr. Sahip olduu bir fikri, karsndakibir insana aklamay, onu ikna etmeyi renecektir.

    tama olarak nitelendiren bn-i Sina, Peygamberi; bu tamay kabul edip insanlarailetebilccek stn vasfl bir insan olarak tarif etmektedir. Ona gre, vahyin Tanr'dandarya tamas ne kadar tabii ise, onu alp insanlara ulatracak bir kiinin bulunmas da okadar tabiidir. Bkz. bn-i Sina, a.g.e., s. 124.

  • 291Eitimin Genel Amalar Asdan Din Kltr veAhlak Bilgisi Dersleri

    7. Eitimin ve din eitiminin amalar asndan en nemlisi ise; fikirve inanlarn mantkf bir yolla savunabilecektir.

    SonuDin Kltr ve Ahlak Bilgisi dersinin genel amac olan inanl, bilgili

    ve iyi ahlakl insan yetitirme hedefi, dn olduu gibi bugn degzetilmektedir. Fakat, ayn olmayan bir ey vardr ki o da, bu nitelikleresahip insann nasl yetitirileceidir. ok eskiden kalma retim yntem veteknikleriyle (ezbere dayal), gnmzn deien ve gelien artlarndayetimi, okuyan, dnen ve sorgulayan genlere her istediimiz bilgiyikolaylkla retmek, en nemlisi ise benimsetrnek mmkn gzk-memektedir. Artk genler, aratrp, sorguladktan sonra, doruluuna kararverdikleri bilgileri renmek istemektedirler. Hele hele renmek zorundabrakldklar bilgileri, zgrlklerinin kstland gerekesiyle, gizli veyaak, ou zaman reddetmektedirler.

    Bu nedenlerden dolay, gnmz eitim anlaynda, zihinsel retimsreleri nem kazanmtr. rencinin zeka, dnme, karlatrma vegenellerne yapma, problem zme gibi yeteneklerini gelitirerek, bilgileri buyetenekler vastasyle retmek, eitimin genel amalar arasnda yerinialmtr. Ayn amalar, Din Kltr ve Ahlak Bilgisi dersi iin de geerlidir.Din Kltr ve AhHik Bilgisi dersinde de, retim konusu yaplan bilgiler,rencilere zihinsel bir sre yaatlarak retilmeye allmaldr. Buyapld takdirde, dersin. genel amalarna ulamak daha da kolaylaacak,renciler, bilinli bir inanca sahip olacaklardr. Bilmedikleri dilli konular,nasl reneceklerini renen renciler, gnlk hayatlarnda karlatklardin ierikli problemleri, daha kolay zebileceklerdir.

    000000010000000200000003000000040000000500000006000000070000000800000009000000100000001100000012000000130000001400000015000000160000001700000018000000190000002000000021