doreshkrime bizantine dhe pasbizantine në shqipëri

Download Doreshkrime Bizantine dhe Pasbizantine në Shqipëri

Post on 02-Apr-2015

1.562 views

Category:

Documents

7 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Dorshkrime Bizantine dhe Pasbizantine n ShqipriAndi Rembeci & Sokol unga

KATALOG I eKSPOzITS KOR, 2011

Dorshkrime Bizantine dhe Pasbizantine n Shqipri

Andi Rembeci & Sokol unga Me bashkpunimin shkencor t Agamemnonas Celikas

KATALOG I eKSPOzITS

KOR, 2011

InstItucIonet bashkorganIzuese: Drejtoria e Prgjithshme e Arkivave Fakulteti i Historis dhe i Filologjis, Departamenti i Historis Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipris Mitropolia e Shenjt e Kors Prefektura Kor Bashkia Kor

DorshkrIMe bIzantIne DHE PASBIZANTINE N SHQIPRIKATALOG I EKSPOZITS (Kor. 7 - 15 janar 2011)

Punuan: Andi Rembeci. Sokol unga

P RMBAJTJAPrshndetje e Drejtores s Prgjithshme t Arkivave, znj. Nevila Nika .... 4 Prshndetje e zv/Dekanes s Fakultetit t Historis dhe Filologjis t Universitetit t Tirans, znj. Valentina Duka .............................................. 5 Prshndetje e Mitropolitit t Kors, Imzot Joan Pelushit ........................ 6 Prshndetje e Prefektit t Qarkut Kor, z. Andrea Mano ........................ 7 Prshendetje e Kryetarit t Bashkis Kor, z. Niko Peleshi ..................... 8 Parathnie .................................................................................................... 9 Dorshkrime Bizantine dhe Pasbizantine n Shqipri ............................... 12

3

PRSHNDeTJe e DReJTOReS S PRGJITHSHMe T ARKIVAVe

sht mse e zakonshme q shqiptart n prgjithsi, por korart n veanti, gjithmon t mburren me qytetin e Kors, nj nga djepet e dijes dhe t kulturs s shqiptarve, q me plot t drejt rilindsi yn, Naim Frashri, e quan lule. N kohn kur pr shqiptart bashkimi rreth nj ko mbi dhe nj identiteti ishte domosdoshmri dhe shtje ekzistence, kontribu ti q dhan ditunart dhe bamirsit korar ishte i patjetrsueshm. Por nuk sht vetm ky kontributi i Kors dhe korarve n historin e Shqipris dhe t shqiptarve. N fondet e Arkivit Qendror Shtetror ndodhen mijra dosje, nj pafundsi materialesh dokumentare q flasin pr Korn, histori kun e saj, zhvillimin e saj si qendr tregtare dhe urbane, por, mbi t gjitha, si qendr kulturore. sht pikrisht kultura, veanrisht ajo Mesjetare, subjekti i ksaj ekspozi te. Bashk me kodikt mesjetar q vijn nga Berati, Vlora, Gjirokastra dhe elbasani, n Fondin 488 t AQSh renditen edhe kodikt e Mitropolis s Kors, duke zn nj vend t veant pr nga datimi dhe prmbajtja. Jan nj pasuri kulturore q mbrriti tek ne brez pas brezi. Pak vet kan patur mundsin ta shikojn dhe ta admirojn kt pasuri, e aq m pak ta studiojn. Prandaj punuam pr kt ekspozit: pik s pari pr t afruar publikun e gjer me t, pastaj pr t nxitur specialistt n projekte studimore t s ardhmes. Kta libra n fotografi jan dshmi e gjall e nivelit arsimor dhe kulturor t paraardhsve, dikur e prdorur n do dit t jets s tyre. Le ti soditim, le ti mojm dhe le tua lm me respekt trashgimi pasardhsve, ashtu si i morm nga paraardhsit. Pr kt ekspozit falnderoj ngrohtsisht bashkorganizatort tan, Mitropolin e Hirshme t Kors, Departamentin e Historis s Fakultetit t Historis dhe Filologjis t Universitetit t Tirans, Prefekturn e Qarkut Kor dhe Bashkin e Kors. Me gzim t veant prshndes prurimin e ksaj ekspozite, duke uruar njkohsisht pr bashkpunime t tjera po kaq t frytshme. PROF. DR. NeVILA NIKA4

PRSHNDeTJe e zV/DeKANeS S FAKULTeTIT T HISTORIS DHe FILOLOGJIS

N

j ekspozit me dokumente historike mesjetare, si jan dorshkrimet bizantine dhe pasbizantine q ruhen n Arkivin Qendror Shtetror, pr bn nj ngjarje t rndsishme historike dhe kulturore. Ajo shfaq vlern e jashtzakonshme q mbartin kto dshmi shumshekullore pr historin e popullit ton, q nga perandort e par bizantin, e deri tek patriarkt e fuq ishm q ushtronin veprimtarin e tyre brenda Perandoris Osmane; el nj dritare njohjeje me krijimtarin e shklqyer t s shkuars dhe qytetrimin e trevave Mesjetare t Shqipris, si jan trevat e Kors, Beratit, Durrsit, Gjirokastrs, Vlors etj, depoziton nj dshmi shum t vyer pr kontributin dhe rolin aktiv t Shqipris ndr shekuj n krijimin e kulturave shumshek ullore, si ajo bizantine dhe osmane. Pr m tepr, ksaj here kjo ekspozit elet n nj nga qytetet e Shqipris q ka kontribuar gjersisht n ndrtimin, shprndarjen dhe ruajtjen e vlerave kulturore mes shqiptarve. Pr kto arsye, dshiroj t falnderoj ngrohtsisht Drejtorin e Prgjith shme t Arkivave, Mitropolin e Hirshme t Kors, Prefekturn e Qarkut Kor dhe Bashkin e Kors, pr bashkpunimin e jashtzakonshm q patn me ne gjat prgatitjes s ksaj ekspozite, si dhe tu shpreh prgzime e mirnjohje t pafund t gjith atyre q punuan me prkushtim e kmbn gulje shembullore pr paraqitjen e shklqyer t saj. S fundmi, duke prshn detur me nderim t veant pjesmarrsit n kt ceremoni domethnse t prurimit t ekspozits, shpreh bindjen se ajo do t shnoj nj sukses t ri n publikimin e monumenteve t rralla t trashgimis son kulturore.

PROF. DR. VALeNTINA DUKA

5

PRSHNDeTJe e MITROPOLITIT T KORS do ekspozit mbi historin e s kaluars bhet si n funksion t s ta shmes ashtu edhe n at t s ardhmes, sepse vetm duke u njohur mir e kaluara ne mund t kuptojm t tashmen dhe mund t ndrtojm t ardhmen. ekspozita mbi Dorshkrimet Bizantine dhe Pasbizantine n Shqipri, nj vler jo aq shum e njohur, sht jashtzakonisht e rndsishme, ngaq ato jan nj burim i mrekullueshm informacioni pr historin dhe kulturn e vendit ton. edhe nga nj vshtrim prciptazi mbi kto dorshkrime shihet niveli i lart ekonomik dhe kulturor i qyteteve si Kora, Berati, Vlora, Du rrsi dhe t tjera, duke na treguar se kto ishin qndra dinjitoze t kulturs bizantine dhe jo thjesht provinca t humbura t perandoris. Studime i ktyre dorshkrimeve, ashtu si i do aspekti t historis, duhet t paraqes realitetin ashtu si sht, me tr bukurin, madhshtin dhe dobsit q ato mund t ken. Sepse kam prshtypjen, q shpesh her, kur flitet rreth ktyre dorshkrimeve nuk sht dhn nj informacion i plot, sa q nganjher sht vshtir t kuptohet se pr far po bhet fjal, madje duket sikur t ishin br vetvetiu. sht folur shum pak pr autort, qofshin edhe anonim, akoma edhe m pak pr frymn q i frymzonte ata, si edhe pr ambientin e tyre fetarokulturor ku ata jetonin. Kisha Orthodhokse, e cila ishte krijuesja e ktyre, pr arsye t ndryshme, prmendej fare pak ose aspak, duke u ln pothuajse n hije. Duke i paraqitur n kt form ne i cungojm vet vlerat e ktyre dorshkrimeve. Jam i gzuar sepse koht e fundit shihet nj qasje m realiste dhe m shkencore ndaj tyre. Dua t falenderoj n mnyr t veant Drejtorin e Prgjithshme t Arkivave, jo vetm pr organizimin e ekspozits, por edhe pr punn e ku jdeshme dhe t rndsishme t mirmbajtjes s tyre. Gjithashtu, dua t fale nderoj Departamentin e Historis s Fakultetit t Historis dhe Filologjis n Universitetin Shtetror t Tirans, Prefekturn e Qarkut t Kors, Bashkin e Kors, si edhe t gjith ata q ndihmuan n kt organizim. Kora sht nj qytet i rndsishm pr kulturn shqiptare dhe qytetart e saj jan shum t ndjeshm pr do veprimtari kulturore. Hapja e nj ekspozit t till n qytetin ton prbn jo vetm nj ngjarje kulturore, por sht edhe nj nderim pr kontributin e madh t ksaj treve n hartimin dhe ruajtjen e ktyre doku menteve kaq t rndsishm. Imzot JOAN PeLUSHI6

PRSHNDeTJe e PReFeKTIT T QARKUT KOR

P

r t ndriuar plotsisht lashtsin dhe zanafilln e nj vendi, krahas ar gumenteve t tjera, shrben edhe ekzistenca e burimeve dokumentare t shkruara, nj element historik me shum rndsi pr vetdijen e sotshme his torike dhe qytetare. Pr publikun e gjer ekspozita e dorshkrimeve bizantine dhe pasbizantine sht nj pjes e asaj vetdijeje t prekshme t shqiptarve q na bn t ndjehemi krenar pr t shkuarn. Korart, n veanti, me plot t drejt mund t krenohen pr kontributin q kan dhn paraardhsit e tyre n zhvillimin shoqror, kulturor dhe historik t Shqipris. Prmend ktu nj shembull t spikatur, Kodikun e Kors dhe t Selas forit, i cili prmban informacion pr nj territor mjaft t gjer, si sht Vos kopoja, Vithkuqi, Opari, Prmeti dhe Devolli. Ai pasqyron zhvillim shoqror, ekonomik, arsimor, kulturor e fetar t Kors, si dhe paraqet marrdhniet e komunitetit ortodoks brenda vendit dhe me komunitetet e vendeve fqinj. Ky kodik filloi t shkruhej n shekullin e XVII, konkretisht n vitin 1676, n kohn kur kryepeshkop i Justinians s Par t Ohrit ishte zoti Parthen nga Kora, dhe m pas u b objekt studimi pr mjaft hulumtues, si brenda, edhe jasht vendit, mes t cilve prmendim Thimi Markon, Thimi Mitkon, Mi hal Gramenon, Anthim Aleksudhin, Henrik Gelzenin, etj. Vlerat historike t kodikut qndrojn n radh t par n shnimet kronikale, letrat, testamentet dhe aktet e shumllojta q zbulojn aspekte t ndryshme t jets shoqrore e kulturore t. Po ashtu, del n drit jeta e pasur me veprimtari ekonomike, shoqrore dhe kulturore e qytetit t Kors dhe e trevave t saj, pr t ciln flasin disa monumente t artit kishtar, si kisha e Shn Mris n Maligrad t Presps s Vogl me afresket e saj, kisha e Ristozit n Mborje, etj. Prmes ktij kodiku dalin n pah mjeshtrit e punimit t afreskut, t gurit, prpunimit t metalit, marrdhniet tregtare me krahinat e Shqipris s mesme, por edhe jasht vendit, etj. Si Prefekt i Qarkut t Kors dhe si qytetar i saj, vlersoj hapjen e ksaj ekspozite dhe kam besim se Kora, me kulturn dhe qytetarin q e karak terizon, do t vazhdoj t kontribuoj n fush t kulturs edhe ndr brezat q do t vijn. ANDReA MANO7

PRSHNDeTJe e KRyeTARIT T BASHKIS KOR

J

am i nderuar q marr pjes n kt veprimtari kushtuar vlerave t besimit dhe dijes, t prcjella prmes kodikve t shenjt, deri n ditt tona. N saj t mendimit dhe dijes, dy prej variablave m mistike q udhtojn n koh dhe shumfishohen n shum e shum mendje njerzore duke sjell zhvillim, ne sot jetojm n nj bot rrethuar me informacion dhe q nuk do t ishte e njjt pa prpjekjet biblike t paraardhsve tan, q nxitn zhvillimin, duke dokumentuar dhe prcjell besimin dhe dijen q ndrion shpirtin dhe mendjen njerzore. Nse kthehemi prapa n koh, nuk e ekzagjerojm po t themi se kodikt ndryshuan trsisht prdorimin e fjals s shkruar. Ata prfaqsojn mnyrn m kompakte dhe eficiente t ruajtjes s info