doğal kaynakların kullanımı

Download doğal kaynakların kullanımı

Post on 01-Jul-2015

1.740 views

Category:

Documents

4 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

7. lm B

EVRE VE TOPLUM

DOAL KAYNAKLAR VE EVREVE N KEF KULLANIMI DOAL KAYNAKLARI ERNDEK ETKLER SAN FAALYETLER Z N N KULLANIMI DOAL KAYNAKLARI N DEER VE DOAL KAYNAKLARI M KULLANIMININ DE ANIMININ FARKLI DOAL KAYNAK KULL EL SONULARI OLMASININ EVRES VE NSAN DOAL KAYNAKLAR FAALYETLER R IN EVRESEL ETKLE ARAZ KULLANIMIN ENERLJ KAYNAKLARI ANIMI LE ORTAYA KAYNAKLARIN KULL IKAN SORUNLAR

KONULAR

Doal kayn ak kullanm evresel etk i Planlama Alternatif k aynaklar Tkenebilir kaynaklar

Temel Ka vramla

r

DOAL KAYNAKLARIN KEF, KULLANIMI VE NSAN FAALYETLER ZERNDEK ETKLERy KONUYA BALARKEN1. nsanlar, ilk alardan bugne neden doal kaynak arayna girmilerdir? Tartnz. 2. Ekonomik faaliyet deyince aklnza neler geliyor? Syleyiniz. 3. Gnlk yaamda kullandnz doal kaynaklar nelerdir? Syleyiniz.Keifler ve catlar Kesici aletler, talar (obsidyen, akmak ta gibi) icat edilmitir Ekonomik Faaliyetler Avclk, toplayclk ve ta iilii faaliyetleri balamtr. nem Kazanan Doal Kaynaklar Avlanmak ve korunmak iin gerekli kesici aletler yaplm bundan dolay obsidyen ve akmak ta nem kazanmtr. Keifler ve catlar Baz bitkilerin yetitirilmi ve hayvanlarn evcilletirilmitir. Ekonomik Faaliyetler Tarm ve hayvanclk faaliyetleri ve seramik yapmna balamtr. nem Kazanan Doal Kaynaklar Tarm iin verimli topraklar ve su, evcilleen hayvanlar iin meralar, seramik iin killi topraklar nem kazanmtr. (Kaba Ta a) (Yeni Ta a)

(Yontma Ta a) ve

Mezolitik a

Paleolitik a

Neolitik a

Peki ya daha sonra...

Keifler ve catlar Kalkolitik a(Maden a) Bakr, demir gibi madenler kefedilmi ve saban icat edilmitir.

Ekonomik FaaliyetlerSabann icad ile tarm geni alanlarda yaplmaya balanm; madencilik ve maden ileme faaliyetleri balamtr.

nem Kazanan Doal KaynaklarMadenlerin kefi ile maden yataklarnn ve maden ilenirken kullanlan suyun nemi artmtr. Madenlerin ergitilmesi iin enerjiye ihtiya duyulmu bylece ormanlar nem kazanmtr.

Keifler ve catlarBuhar makinesi, 1833te pulluk, 1873te dinamo, 1895te patlamal motor ve 1910da iten yanmal motor icat edilmitir.

Ekonomik Faaliyetler Sanayi aBuhar makinesinin, dinamonun, dizel motorlarn icad ile sanayiye gei olmutur. Pulluun ve traktrn icad ile tarmda byk bir gelime yaanmtr. Turizm, XXl. yy. dan itibaren nem kazanm ve zellikle ll. Dnya Savandan sonra pek ok lkede dviz ak salayan bir sektr durumuna gelmitir.

nem Kazanan Doal KaynaklarBuhar makinesinin icad ile kmr ve demirin nemi artmtr. Pulluun ve traktrn icad ile ayr, otlak ve orman alanlar tarla hline dntrlmtr. Dinamonun icad ile akarsular nem kazanm, elektrik retilmitir. Dizel motorlar ve gaz trbinleri ile elektrik enerjisi retilmi bylece doal gaz ve petrolun nemi artmtr. II. Dnya Sava sonras turizmin gelimesi ile doal, tarih gzellikler ve kltrel zenginlikler n plana kmtr.

Sizce gelecekte hangi doal kaynaklar nem kazanacaktr? 190Doal Kaynaklar ve evre

GEMTEN GNMZE DOAL KAYNAKLAR 1. Talarnsanolu ilk alardan gnmze kadar kayalardan deiik ekillerde yararlanmtr. Paleolitik ada hayvanlar avlamak ve tehlikelerden korunmak iin kesici aletlere ihtiya duyan insan bir kaynak arayna ynelmitir. evredeki sileks (akmak ta) ve obsidyen (volkan cam) gibi sert olan kayalar kefetmi bylece ilk madencilik balamtr. Bu talarn ilenip eitli aletlerin yaplmasyla ilk ta iilii ortaya kmtr (Fotoraf 1). lk yerlemelerin kurulmasnda su, akmak ta ve volkan cam gibi kaynaklarn varl etkili olmutur. Neolitik ada ham madde olarak akmak ta ve obsidyenin ticareti yaplmtr. Bugn de ta ticareti , ss talar (elmas, yakut, zmrt, lle ta, Oltu ta vb.) ve yap talar (mermer, granit vb.) gibi deiik kategorilerde srdrlmektedir.

Fotoraf 1: Paleolitik a el aletleri.

2. Metalik MadenlerNeolitik ada madeni tanmayan insan, doada parlak rengiyle dikkati eken hematit gibi minerallerin farkna vararak deneyimlerle onlar boya malzemesi olarak kullanmay renmitir. nsan, doada bulduu saf bakr yerlemelere getirmi ve onu dverek biim vermeye almtr. Souk dvlen bakrn zamanla atladn, krlp koptuunu ama stldnda bu yeni malzemenin daha kolay ilendiini ve plastik zellii kazandn gzlemlemitir. Kalkolitik ada insanlar madenleri ilemek iin sdan yararlanlm ve bu adm gnmzdeki demir-elik fabrikalarnn temelini oluturmutur. Kalkolitik ada (M 5000-3000) maden ustalar; sadece yzeyden cevher toplamakla yetinmemi, derinlere inmi ve "polimetalik" (birden fazla metalin birlikte oluu) cevherleri toplamlardr. M 4. bin yln sonlarnda nce gm ve kurun daha sonra da altn yava yava tarihteki yerini almtr. Bakr-kalay alam olan tuncun bulunmasyla Tun a (M 3000-1200) balamtr. Artk maden, galeriler alarak yer altndan karlm ve ocaklara yakn uygun alanlarda ergitilmitir. Tun retimi byk deiiklikleri de beraberinde getirmi; bu dnemde dkm, tavlama, kaynak, kaplama gibi teknikler de doruk noktasna ulamtr. Demir anda (M 1200-550) dier metalik madenlerden daha az ilenmi olmasna ramen demir, bu aa adn vermitir. Sz edilen alarda metalik madenler basit yntemlerle ergitilip soutulmu ve dvme yoluyla ilenmi, el emei ile baz ara ve gereler (demir saban, atl araba, tekerlek emberi, bak, balta vb.) yaplmaya balanmtr. 191

Doal Kaynaklar ve evre

3. TopraklarToprak, Neolitik adan gnmze kadar nemini kaybetmeyen aksine deeri giderek artan doal bir kaynaktr. Neolitik ada doada becerisini ve bilgisini artran insan, bitkileri kltr altna alabileceini kefetmi, doada bulunan baz bitkilerin tarmn yapmtr. Bylece Neolitik ada tarm topraklar deer kazanm, tarmla birlikte suyun nemi de artmtr. lk tarmsal faaliyetler, ucu sivri denek ile topran ilenerek tohum ekilmesi ve eitli bitkilerin dikilmesiyle balamtr. Bu ekilde yaplan tarm uzun yllar devam etmitir. Neolitik ada doada babo gezen hayvanlar da evcilletirilmi ve kltr altna alnmtr. Hayvanclkla birlikte ayr ve otlaklar da nemli doal kaynaklar durumuna gelmitir. Tarmla beraber yerleik hayata geen nfus says artm ve artan nfusun ihtiyacn karlamak iin doal kaynaklar ekonomik deer kazanmtr. Bu ada insanolu ilk olarak tarmsal ve hayvansal rnleri, evresindeki ham maddeleri ileyerek gnlk hayatnda kullanmtr. Yiyecek iin kap yapma ihtiyac domu, bu ihtiya nce talar oyularak giderilmi sonra kilin piirilmesiyle mlek kefedilmitir. mlek retimiyle kilin nemi artmtr. mlek bu dnemin endstri rndr. Maden anda sabann icad ile topran nemi bir kat daha artmtr. Daha geni alanlar, tarm topra olarak kullanlmtr. Bu metot Orta an sonlarna kadar ok fazla deimeden srdrlmtr. Sanayi anda nce pulluun sonra traktrn icad, tarmsal faaliyetlerde nemli sramalarn nedeni olmutur. Tarmda makinalama ile orman alanlar ve meralar, tarm alan olarak alm ve kullanlmtr. Tarm topraklar hzla Fotoraf 2: Pulluk ve traktr artan dnya nfusunun beslenmesinde vazgeilmez kaynaklardan birisidir (Fotoraf 2).

4. OrmanlarPaleolitik ada avclk ve toplayclk ile yaamn srdren insan, evredeki bitki ve hayvan alanlarnn zengin olduu meknlarda yaamn devam ettirmitir. Neolitik ada snmak, yemek piirmek, kil frnlar iin enerji retmek ve suda yzen ktk aalaryla yolculuk yapmak iin ormanlardan yararlanlmtr. Maden andan Sanayi ana kadar ormanlar maden ergitmede kullanlmtr. Bu yzden Orta an sonlarna kadar demirciler, iletmelerini orman kenarlarnda kurmulardr. Ormanlar azalnca iletmelerin de yerleri deitirilmitir. Fenikeliler, Akdeniz kylarndaki ormanlardan temin ettii ham madde ile gemiler yapm ve denizlere almlardr. Bylece ormanlarn doal kaynak olarak nemi artmtr. Johann Gutenberg'in Avrupa'da 1450'lerde hareketli matbaay icat etmesiyle kitaplar yaygnlamaya balam, bylece bilginin saklanmas ve bilgi iletiimi iin kt nem kazanmtr. Ormanlar gemite olduu gibi gnmzde de stma, gemi yapm, yemek piirme, mobilya yapm, kat retimi, demir yollar gibi pek ok alanda kullanlmaya devam edilmektedir. Fakat be bin yldr ormanlarn aktif olarak kullanlmas, ormanlk alanlarn hzla tahrip edilmesine neden olmutur. Ortaya kan evresel sorunlar nedeniyle gnmzde insanlar gerekli ihtiyalarn plantasyon ormanlarndan karlama yoluna gitmilerdir. Bugn yok olan ormanlarn hzla yenilenmesi iin zm yollar aranmaktadr.

192

Doal Kaynaklar ve evre

5. Su ve RzgrPaleolitik adan, bugne kadar su, insanlar iin vazgeilmez bir kaynak olmutur. Orta aa kadar sulardan; sulama, kullanma suyu ve tama eklinde yararlanlmtr. Orta ada, su ve rzgr, deirmenlerin kanatlarn ve bu kanatlara bal arklar dndrmtr. Bylece insanlar akarsulardan ve rzgrlardan enerji elde etmilerdir. Bu enerjileri, dorama, kt fabrikalarnda ve tabakhanelerde kullanlmlardr. Su deirmenleri, yedi yz yl akn bir zaman fabrikalar harekete geiren g olmu ve akarsularn nemi artmtr. Gerek su deirmenleri gerek rzgr deirmenleri eski nemlerini yitirmesine karn gnmze kadar varln korumulardr (Fotoraf 3). Gnmzde rzgr; buhar makineleri, petrol, doal gaz ve elektrik karsnda bir g kayna olarak hemen hemen unutul- Fotoraf 3: Su deirmeni maya balad. Ancak 1970'lerdeki petrol bunalm rzgr iin bir dnm noktas oldu. Yeni kuak yel deirmenleri ortaya kt. Gnmzde Danimarka'da Kopenhag Krfezi'ndeki ak denizde bulunan 20 rzgr ark, 20 bin evin elektirik gereksinimini karlamaktadr. 1873'te Fransz mucit Gramme tarafndan su gc ile iletilen dinamo icat edilmi, bu icat ile enerji kayna olarak akarsular tekrar deer kazanmtr. Bylece siyah kmrn kart olarak bu kaynaa beyaz kmr denmitir. Dinamo kullanlarak kmr yataklarndan uzak blgelerde sanayi tesisleri ina etmek mmkn olmu ve yerlemelere elektirik verilmesiyle su gc giderek nem kazanmtr. Bununla birlikte su gc bakmndan zengin blgeler, giderek youn sanayileme blgeleri durumuna gelmitir. Akarsulardan elektirik enerjisi elde etmenin yaygnlamasnn ardndan dalga ve gelgitin gcnden de elektirik enerjisi retilmesi yoluna gidilmitir (Fotoraf 4). nsanlarn beslenmesinde su rnleri nemli rol oynamaktadr. nsanlar, i sulardan ve denizlerden eskiden beri su rnleri elde etmilerdir. Dnya nfus artna paralel olarak i sular ve denizlerden avlanan balk miktar her geen yl artmaktadr. Avlanan balk, 1950'de 22.5 milyon ton iken 1995'te 112 milyon tona ul