derechos de las personas que viven con vih o con sida

of 20/20
U páajtali b s áako’ob Derechos humanos de la personas que viven con VIH o con Sida U páajtalil le m yaan VIH wáaj SIDA ti’ obo’ (lengua maya yucateca)

Post on 21-Dec-2016

215 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • U pajtali b

    s

    akoob

    Derechos humanos de lapersonas que vivencon VIH o con Sida

    U pajtalil le myaan VIH wajSIDA ti obo (lengua maya yucateca)

  • Primera edicin: noviembre, 2015 ISBN: 978 -607-729-203-6

    D. R. Comisin Nacional de los Derechos Humanos Perifrico Sur 3469, esquina Luis Cabrera, Col. San Jernimo Ldice, C. P. 10200, Mxico, D. F.

    Diseo, ilustracin y formacin: Flavio Lpez

    Impreso en Mxico

  • U pajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA tiobo (lengua maya yucateca)

    Derechos humanos de las personas que vivencon VIH o con Sida

  • U pajtalil le makoob yaan VIHwaj SIDA tiobo

    Le SIDAo ku loobiltik toj olal, le pech olalo ku loobiltik u muuk u yol mak.

    U pajtalil make jach u tsamaj u yol u tan olt ma u tiitpajal u yikilil le VIH/SIDAo.

    U pech oltaal le maxoob kojaantakoob ti V I H/SI DAe ku loobi lt i k le p ajt a l i loob yaa n tiobo, yetel xane ku talamkuuntik u kaxtaal bix ma u tiitpajal u yikilil le kojaanilo, tumen ku tsel i k u pajta l i l u kanant i k u toj ola l le max taasik le ikila.

    Le pajtalil yaan ti makoobo jach kaanaan utial u tan oltaal u yikilil le VHI/SIDAo. Baaxten ma uts u pech oltaal le maxoob tsaayal u yikilil VIH/SIDA tiobo.

    Tumen ma naatkajaan tu beel le kojaanila, tu luumil Mexicoe tulakal le maxoob tsaayal le kojaanil tioba jach ku mansikoob jejelas pech olaloob, jeel bix le paastaanoobo, pupultaanoob, poochi loob yetel ujeeloob. Yaan ki in xane maatan u tan oltaaloob chen tumen tsaayal u y i ki l i l le V I H t iobo, ya an ma xe saaja k t a k natsal tu yiknaloob tumen ma u kaj oloob bix

    5

  • u tsaayal le kojaanila. Le jeelooba leti le pech olaloob ku jach ili k le maxoob kojaanoobo, baale yaan xan ujeel, yaan kiine maatan tak u tan oltaaloob yetel le tsaakoob kaabet tiobo.

    Le pech olalo ku yuchul tumen jach yaab make ma u yoojel bix u tsaayal le kojaanila, ma u kaj oloobi, tsookole bejlae ku tukultaale tul a k a l l e m a x o o b y a a n V I H t i o b o l a j xibilchuupoob, xkakbachoob wa makoob jupik tubaob kaakas baaloob. Le jeela ku yuchul tumen kaache le yax makoob taasik le kojaanila beyoob le sam manchiitkajako.

    Bejla te kiinooba ma chen letiob talam yanikoobi, tak xan le kooleloob yetel le mejen p a a l a loob o. Yaabk a c h koole loob e, ke x w a jet saa noob yetel junt u l u y icha moobe ku yalkabtikoob u talamil u tsaayal xan le kojaanil tioba tumen ma u yoojeloob wa minaan kojaanil tu kiikel u yichamoobi ( kex wa yanili tiob le k oj aa n i l a k a t sook u b e e l oo b o y et e l x a n jeenbixak tu kaxtil u tsaayal tie). Juntul natsil tsaaya l V I H t ie, wa ma u y ilaal yetel u tan oltaal ti kitake, jeel u tsayik xan le kojaanil ti u chaampal kex ma sijiko.

    6

  • Baax talamiloob ku taalsik le pech olil yetel

    xan le pek olilo

    Le pech olilo ku yaabkunsik u pajtalil u tsaayal ti mak le VIH waj SIDAo, beyxane ku kas jooltik u tsaakal utial ma u jach seb yaajtal.

    L e pek ola lo k u t a a lsi k sajbeent si l i l t u yoklal kex olalil yetel xan ma u kaamal mak ichil jumpel kaj waj tumen ojeltaan tsaayaltoon le VIH waj SIDAo.

    Yaab u tenele, tu yoklal le sajbeentsila, mix tan k bin ka aalak waj tsaayaltoon VIH w aj SI DA , w aj m i x t a n x a n k k a x t i k tsoltaan tu yoklal bix jeel u pajtal kanantikbaj yetel xan k jawsik u tsaayal ti ulak make.

    Saajakoon uuy bix yanik k toj olalil, tumen saajakoon ti u kex olal ujeel makoob yetel xane tumen k tukultike , leti tun le baaloob meetik u bin u tiitkajal u tsaayal le kojaanil ti ujeel makobo.

    Tu yoklal le baax tsook u tanilkuunsaalo, jach kaabet k a n a nt i k ma u tiitpaja l le kojaanila yetel u yantaj jejelas nuukuloob:

    7

  • jee l bi x le pi x toono; u k aab et k uu n s aa l jupuboob chen junmalili, beyxane waj tsaayal le V I H t i juntul koolel kojaan t i chaampale jach kaabet u kanantaal u toj olal yetel u tsaabal u tsaak ti tumen juntul ajtsaak yoolal u yilaal ma u tsaayal xan ti le chaampalo.

    Bix u tiitpajal ich mak le VIHo

    Ken tsaayak VIH ti make, lela te ku yantal ichil u jail u winkilal make: baale u yaabile te yaan ichil u kaab le baalob ku joksik u kobol mako (sail keep yetel u sail peel) yetel xan ichil le kiik. Utial ka tsaayak ti make kaabet u yookol u yiklil ichil k kiikeloon; oxpel u jejelasil bix jeel u tiitkajal ich make: Bey ma t a n u k a na nt i kubaj m a k ken

    tsiisnake. Yetel u kiikel mak tsaayal VIH ti: ken k

    mul kaabet kuunsoon jumpelili jupub beyxan puts yetel maxaoob kojaanoob yetel VIH (le jupubo chen junmalili yetel xan chen ti juntul mak kaabet u meyaj).

    8

  • Ken sijik juntu l chaampa l: le natsi loob kojaanoob yetel le V IHo jeel u pajtal u tsayikoob xan ti u chaampaloob maaili sijike waj tu sutukil tan u sijilo.

    Baaxoob beetik u tsaayal VIH

    L e ba a l o o b b e e t i k u t s a a y a l o l e t i e u xaakbesikubaj u jail u winkilal mako (kiik, sail ke e p, s ai l p e e l ) , l e jee l a t u me n m i x t a n u kaabetkuunsaal le pixtoono.

    U kanant i k u sexualidad ma ke te yaan tik kaabe ma kaabet k patik tu kab ujeel maki. Le maxoob kojaanoob yetel le VIHo yaan u pajtalil tiob le sexualidado.

    Baaxten kaabet u kanantaal u pajtalil lemakoob yaan VIH tiobo.

    Tumen tin lakaloone yaan in tsikbeeniloon yetel laj winikoon tu tan aalmajtaanoob. Le beetike, tak le maxoob tooj u yoloob yetel xa n le mao, kaabet u y i l i koob u chimpoltaa l u pajtal il le keet i lo, jeelbix kaabetil u chimpoltaal ujeel noj pajtaliloobe.

    9

  • Tumen le pech olilo ku chikpajal bey loob olalil tu tan le noj aalmajtaan ken meyajnako, tumen ku loobiltik u paajtalil tulakal mak yokol kaab.

    Tu y ok l a l le t uu k u loob t a k mu kt i k u kalbejtikubaj mak , u pech oltaal yetel u paastaal makoob yaan V IH waj SI DA tiobo , u Noj Molaayil u Pajtalil Makoobe (CNDH) ku jach kubentike tulakal make y a a n u p ajt a l i l t i m a u p e c h olt aa l , yoklal beyo ka pajchajak k kuxtal yetel utsil beyxan ka pajchajak k beetik baaloob yaan t tuukuloon, kex wa kojaanoon wa ma, kex wa yaanal meyajtsil u taaloob, kex tanxel luumiloob, kex wa ku chinil u kuxtal tu tsel u yet x iibil waj u yet chuupil, wa yaan taakin ti wa ma, wa yoklal ujeel baaloob yaan u yil yetel k kuxtal.

    U pajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA tiobokeet yanik yetel u pajtalil tulakal mak:

    L e b e e t i k e le C N D Ho k u t s aj i k t a k a b le pikiljuuna, tuux ku tsajik kaj oltbil u pajtalil makoob yaan VIH waj SIDA tiobo, yoklal u

    10

  • yantal teech u pajtalil a wilik max yetel a takik u pool le maxoob pech oltikecho.

    Wa yaantech VIH waj SIDAe,a pajtalil le jeelooba:

    1. Jeel bix tulaka l ma k tu luumil Mx ico yetel yokol kaab yaan V IH waj SI DA tiobe kaabet u kuxtaloob yetel tulakal u pajtaliloob.

    2. Wa yaantech VIH waj SIDAe ma kaabet u tsajik u kuchil tuux a pech oltali.

    3. Mix mak jeel u pajtal u tsalpachtaal utial ka xiik u yil wa yaan VIH tie, mix u yaalik wa yaan le kojaanil tia. Chen wa leti u kate, ku bin.

    4. Wa ka chaik u tuukulil a bin a wil wa tsaay a lt e c he, y a a nt e c h u p ajt a l i l ut ia l u tsoololtech bi x ij, bey xane ma kaabet u tiitbesaal u tsikbalil bix jokiki yetel xane chen ti teech kaabet u kuubul tumen le max u meyaje. Ma kaabet u tsabal kaj olt bi l bi x j ok i k u toj ol a l m a k t e kuchiloob tuux jeel u yilaal tumen jeen

    11

  • maxake, mix xan u tsabal u yojelt mix mak wa leti ma yolt u yaali.

    5. Wa chikpaj yaantech le kojaanila, yaantech u pajtalil a kamik tsolxikinoob utial a w o o j e l t i k b i x k e c h k u x t a l y e t e l l e kojaanila.

    6. Ut ia l a tsaa ka l, u tsabal tech meyaj, u tsookol a beel waj a yantal ichil jumpel molaay i le ma kaabet u k at aa ltech wa tsook a bin a wil wa yaantech le VIHo.

    7. Ta k w a y a nte c h V I H w aj SI DA e m a kaabet u yaa laaltech ma a tan oltaa l w a j u t s a b a l t e c h t s a a k i , a walkabchintaal ta meyaj, a joksaal ti jumpel najil xook, a walkabpachtaal ti ju mpel naj w aj a tojochi ntaa l t u noj luumil Mxico. Mix xan u yaalaal tech wa ma tan a mani, a jokol yetel a wookol tu noj luumil Mxico.

    8. Kex yaantech VIH waj SIDAe ma kaabet u beetik a kaalali, a paykuntaal yaanal tuuxi.

    9. Wa yaantech V IH waj SIDAe mix mak jeel u tseliktech u pajtalil mix u jalkabil

    12

  • u yantal baa l a w il yetel ma ke, baa le kaabet a kanantikabaj.

    10. Jeel bix tulakal make, yaantech u pajtalil a muchikabaj yetel a takbesikabaj ti jeenken molaay a kate.

    11. Yaantech u pajtalil a kaxtik, a kamik yetel a titik u jaalil taan tu yoklal le VIH waj SIDAo.

    12. Yaantech u pajtalil a tan oltaal yetel a tsaakal tu beel, beyxan ka ilaakech yetel utsilil yetel ka tsabak teech maalob tan olal. Ma kaabet xan u tsikbaltaal bix u bin teech yetel a kojaanilo.

    13. Yaantech u pajtalil u tsoolol teech tu beel tumen le molaay ku tsakankilo tulakal baax yaan tu bakpaach le V IH waj SI-DAo, bix jeel a tsaakale, baax talamiloob k u t a a l s i k y et e l baa x b e eji loob jeel u joksikech tanile.

    14. Ya a nt ec h u p ajt a l i l a t saa k a l yete l a wantaal yoklal u bintech utsil tu kiiniloob a kuxtal.

    15. Yaantech u pajtalil a kaj oltik tulakal bix u meyaj le molaayoob ku tsaakankiloobo

    13

  • ut ial a meetik jumpel ta k pool, wa baa x taak a waalik tu tan le baaloob ma tu beel ku yuchuloob tu yoklal u pech oltaal a pajtalilo.

    16. Wa natsilech wa tatatsileche, yaantech u pajtalil u patal ta kab u kananil a paalal. B ey x a ne yaa ntech u p ajt a l i l a waa l l i k max kun kanantikoob ken patak ma tan u pajtal a beetik teech, utial le jeela yaan u yantikech le molaayo.

    17. Tulakal le mejen paalaloob yaan VIH waj SIDA tiobo, yaan tiob u pajtalil u tsaakaloob, u tsabal xook tiob yetel u kanantaaloob jeelbix ujeel paalaloobe.

    18. Wa ka k imikeche yaantech u pajtali l a muukul jeelbix kaabete.

    Bix u yilik le CNDH wa tan u pech oltaal upajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA tiobo.

    Le baaloob ku yilaal bey jumpel pech olal tu yoklal u pajtalil le maxoob kojaanoob ti VIH tumen u Noj Molaayil u Pajtalil Makoobe leti le jeelooba:

    14

  • M a u c h aa ba l u y o o k o l x i m ba l t b i l l e makoob kalanoob utial ka yanak baal u yil yetel ujeel makoobo.

    U kaataa l wa minaan V I H t i le max ku yookol ximbalo yoklal beyo ka beyak u yaantal baal u yiloob yetel ujeel mak.

    U paykuntaaloob tuux ku tsaakal mak w aj t uu x ku kaa la l m a k , chen t u men kojaanoob ti SIDA.

    Ma u tan oltaa loob waj u tsaa ka loob chen tumen yaan SIDA tiob.

    U tseelel meyaj tiob chen tumen yaan SIDA tiob.

    Ma u yaalaal ti tu beelal wa yaan SIDA ti. Ma u chaabal u yookol meyaj waj u yookol

    xook. Ma u chaabal u yookol ti kuchiloob tuux

    ku man yaabkach makoob. Ma u yaalikoob bix yanil u toj olal mak

    chen tumen yaan SIDA ti. Ma u tsabal tsaak ti mak.

    15

  • Le CNDHo yaan u takpajal u meet keet pis olalilwa le baaloob kaastak beetaab:

    Tu me n ajt sa a k oo b , w a a nt ajoo b t i u molaayil tsaak, waj xan chen ka u yaal ka beetaak tumen ujeel mak utial u loobiltik jeel maxak yaan SIDA tie, kex wa ma jach uchak yanak le kojaanil tio, wa xan u loobiltik mak ma u yoojel wa yaan le kojaanil tio.

    Wa yaantech VIH/SIDA yetel wa ku pecholtaal a pajtalil tu yoksale, jeel u pajtal a

    takpool tu Noj Molaayil u Pajtalil Makoobe:

    Tuux ku tsabal nuukbesaj taanoob ti

    chuykab taan: Tu xookolil 56 81 81 25, Ext. 1127 waj 1129.

    U sutukil u tan oltaal make: Tu kiinil lunes tak viernes, 9:00 a.m. tak 21:00 p.m. [email protected] www.cndh.org.mx

    16

    www.cndh.org.mx

  • Universidad de Oriente Dr. Carlos Bojrquez Urzaz Rector Dr. Carlos Alberto Prez y Prez Director Acadmico Jos Antonio Cutz Medina Coordinador de Programas en Lengua Maya

    Coordinacin y Traduccin: Lic. Jos Cipriano Dzib Uitzil Lic. Didier Argelio Chan Quijano

    Traduccin: Lic. Irma Yolanda Pomol Cahum Lic. Rosa Mara Couoh Pool www.cndh.org.mx

    17

    www.cndh.org.mx

  • rea de emisin: Programa Especial de VIH/Sida y Derechos Humanos, Primera Visitadura General Contenidos: Coordinador, Ricardo Hernndez Forcada. Traduccin, Lic. Irma Yolanda Pomol Cahum y Lic. Rosa Mara Couoh Pool Fecha de elaboracin: octubre, 2015 Nmero de identificacin: SALU/CART/201

    18

  • U pajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA tiobo (lengua maya yucateca). Derechos humanos de las personas que viven con VIH o con Sida, editado por la Comisin Nacional de los Derechos Humanos, se termin de imprimir en noviembre de 2015 en Corporativo Progrfico, S. A. de C. V., Calle Dos nm. 257, bodega 4, colonia Granjas San Antonio, Delegacin Iztapalapa, C. P. 09070, Mxico, D. F.

    El tiraje consta de 10,000 ejemplares.

    19

  • Derechos humanos de las personas que viven con VIH o con Sida

    U pajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA ti obo (lengua maya yucateca)

    20

    Derechos humanos de lapersonas que vivencon VIH o con SidaU pajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA tiobo(lengua maya yucateca)U pajtalil le makoob yaan VIHwaj SIDA tioboBaax talamiloob ku taalsik le pech olil yetelxan le pek oliloBix u tiitpajal ich mak le VIHoBaaxoob beetik u tsaayal VIHBaaxten kaabet u kanantaal u pajtalil lemakoob yaan VIH tiobo.U pajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA tiobokeet yanik yetel u pajtalil tulakal mak:Wa yaantech VIH waj SIDAe,a pajtalil le jeelooba:Bix u yilik le CNDH wa tan u pech oltaal upajtalil le makoob yaan VIH waj SIDA tiobo.Le CNDHo yaan u takpajal u meet keet pis olalilwa le baaloob kaastak beetaab:Wa yaantech VIH/SIDA yetel wa ku pecholtaal a pajtalil tu yoksale, jeel u pajtal atakpool tu Noj Molaayil u Pajtalil Makoobe: