cumhurİyet devrİ türk edebİyati - · pdf filecumhurİyet devrİ türk edebİyati *...

Click here to load reader

Post on 05-Aug-2018

246 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • CUMHURYET DEVR TRK EDEBYATI *

    Prof. Dr. erif AKTA

    Cumhuriyet Devri Trk Edebiyat, Trklerin millet halinde yaama istek ve iradesi etrafnda vcut bulan edebiyata verilen addr.

    Milletler, tarihin tabi ak iinde, vatan ad verilen belli bir meknda sosyal, kltrel estetik deerlerin ve siyas artlarn, zamann istek ve ihtiyalarna gre akl olarak yorumu neticesinde elde edilen neticelerin hayata intikaliyle ortaya karlar. Millete vcut veren unsurlar, o insan topluluuna ait tarihin derinliklerinden kaynan alr, sz konusu topluluun yaad tarih macera iinde zenginleir ve belli bir mahiyet kazanr.

    Trk toplumu, XIX. yzyl ortalarndan itibaren zmnen XX. yzyln balarnda ise aka, millet halinde yaamaya taliptir. Bu, kaynan hayat karsnda insann her trl tavr ve hareketini ekillendiren zihniyet deiikliinden alr. Millet halinde yaamay istemek zihniyet deiikliinin ak ifadesidir. Zira millet halinde yaamay istemek, akl zihniyetin toplum ve fert hayatna hkim olmasn kabul etmek demektir. Akl zihniyet, ferdin iinde yaad toplumla ilikisini; ferdin gemiini, sahip olduu deerleri, onu dier milletlerin insanlarndan ayran hususiyetlerini, "biz" kelimesinde ifadesini bulan kendi milletinin insanlaryla ortak ynlerini aratrr, gelitirmeye ak biimde, zamann getirdii anlay ve metotla btn bunlar yorumlar.

    Yenileme dnemi Trk Edebiyat, bu faaliyetin aksettii en berrak ve manidar zemindir. Tanzimat Edebiyat'nda, akl zihniyetin varln hissederiz. II. Merutiyet sonras Trk Edebiyatnda, bu zihniyet varln aka ortaya kor. Cumhuriyet'i iln eden irade de gcn, sz konusu zihniyetin olgunlamasndan alr. Bu iradenin Atatrk'te sembolletii gzden uzak tutulmamaldr. Cumhuriyet'in iln ve bu dneme karakteristiini veren inklplarla akl zihniyeti hayata hkim klma istek ve iradesi olarak deerlendirilmelidir.

    Akl zihniyet, Trk insannn tarih iindeki yerini Trk dilinin kaynan ve gelimesini aratracak, bize has edebiyatn nasl ortaya konaca problemi zerinde duracak, sosyal ve kltrel deerlerimizin neler olduunu incelemeye ynelecektir. Gaye, insann kendisini kendisi olarak idrakidir.

    Bu zihniyet, sz edilen faaliyetleri gerekletirirken gzlerini nefsinin kr kuyusuna dikmez, zamann getirdii teknik, anlatma ve sunma tarzlarndan da yararlanr. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e uzanan Trk Edebiyat bu istein zaruri kld kademe kademe ilerleyen bir mcadele ve aray dnemi edebiyatdr. Mcadele ve aray II. Merutiyet'ten, hususiyle Cumhuriyet'ten sonra belli bir merhaleye ulam gibi grnr.

    Dilde sadeleme hareketi, geni kitleye alma gayreti, tarihten yararlanma endiesi, halka ynelme abas, dini ve gemiteki baarlar estetik hazla yorumlama cesareti, Bat'y tanma istei, halkn yaama tarz ve problemleri zerinden durma arzusu, zerinde yaadmz mekn tanma ve tantma faaliyeti hep ayn kaynaa balanr. II. Merutiyet sonras ve 1923-1950 yllar arasndaki Trk Edebiyat bu problemler etrafnda dner. 1923'ten itibaren gerekletirilen sosyal deiiklikleri geni kitleye kabul ettirmek iin edeb faaliyetlerde bulunanlar da bu erevenin dna pek kamazlar. Yukarda saydmz genel tema ve temayller etrafnda her yazar bir dierini her grup bir dier grubun eksik brakt bir yn tamamlar. Bunun iin Cumhuriyet Devri Trk Edebiyat'n (1923-1950) akl zihniyet evresinde vcut bulan Trk Edebiyat demek istiyoruz. Bunun da, II. Merutiyet'ten sonra varln kabul ettirdiini daha nce belirttik. Zaten iki dnemi ne tema, ne de yazar kadrosu bakmndan birbirinden ayrmak mmkndr.

    Byle bir giriten sonra Cumhuriyet Devri Trk Edebiyat'n "iir", "roman", "hikye", "tiyatro", "edebiyat tarihi" balklar altnda ksaca tantmaya alalm.

    * Trk Dnyas El Kitab, 4 Cilt, c. 3 (Edebiyat Trkiye), Trk Kltrn Aratrma Enstits Yaynlar, Say: 158, 3. Bask, Ankara, 1998, s. 661-719

  • Cumhuriyet Dnemi Trk iiri

    (1923-1950)

    Cumhuriyet dnemi Trk iirini yalnz bana dnmek hatal olur. Buna geni bir hazrln tabi sonucu olarak bakmak gerekir. Osmanlya ait hayat tezahr, batdan alnan her trl yenilik, halkn sahip olduu zihn ve bedi faaliyetler, yeniden var olmak ideali ve endiesi etrafnda bir terkibe ular. te Cumhuriyet dnemi Trk Edebiyat bu terkibin endiesini ve zevkini yaar. Bu yzden de dnemin iir atmosferine birka koldan girmek gerekir.

    Cumhuriyet dnemi Trk iiri, Merutiyet dneminde yaz hayatna giren insanlarn gayretleriyle ekillenir. Avrupa'dan 1912 ylnda memlekete dnen Yahya Keml, sohbetleri ve Darlfnn'daki dersleriyle ismi etrafnda hayranlkla kark bir dedikodu uyandrr. Yahya Keml, iirde tarih zaman iinde kazanlan kltr birikimini deerlendirmek ister. Ayrca bizde Bat iiri terbiyesiyle, Divan iirinin kendi dnyas iinde olgunlatrd zevki yakalama gayreti ierisindedir. Dergah Mecmuas etrafnda teekkl eden Yahya Keml grubu, Osmanl medeniyeti zevkini "msra- berceste" de terennm edilen seste bulur. Merutiyet dneminde Ziya Gkalp evresinde teekkl eden bir iir mektebi vardr. Buna edebiyat tarihimizde "Be Hececiler" ad verilmitir. "Be Hececiler" Yusuf Ziya Orta, Faruk Nafiz amlbel, Halit Fahri Ozansoy, Orhan Seyfi Orhon ve Enis Behi Koryrek'tir. Mehmet Emin'le balayan sade Trke ve heceyle iir syleme gayreti, Ziya Gkalp ve evresindekilerce fikr bir zemine oturur. Bunun millet olma endiesinin tabi bir sonucu olduunu sylemek gerekir. Hareket noktas da mer Seyfettin ve Ali Cnip'in "Gen Klemler" de balatt dilde sadeleme gayretidir. Bu da iirde vezin problemini gndeme getirir. Zevk deimesi ortamnda, bir zevk meselesi olan veznin tartlmas tabidir. Ziya Gkalp, halkn deerlerini terennm etmeye alr. Geni kitlenin tarih zaman iinde kazand kltr birikimini iirlerle edebiyata yerletirmek ister. Bunun iin yeni tema, yeni anlay ve yeni anlatma tarzlarna ihtiya vardr. Ziya Gkalp manzumeleriyle bu yolda nderlik yapmtr. Bata yukarda saydklarmz olmak zere pekok air de Gkalp' e itirak ederler. Aruzda baladklar sanat hayatn heceyle srdrrler. Be Hececilerin ilk dnem yazdklar iirleri okuduumuzda belki basit bulacaz. Fakat unutulmamaldr ki, burada yeni bir iirin temeli atlmaktadr. Bu arada Yahya Keml' in hemen yannda, Fransz sembolistlerinden gelen bir sesle kendi mizacnn sesini birletirerek, ayr bir terkibe giden garip bir kii doar. Bu Ahmet Haim'dir. Haim, Bremond, Wagner ve Paul Valery' nin eserlerinin tesirinde saf iiri arar. Ahmet Haim'in iirine Edebiyat- Cedide zevkinin ayr bir mahiyet kazanm ekli denilebilir. Merutiyet dneminde yetien bu air, eserlerini Cumhuriyet dneminde verecektir. Bu arada Rza Tevfik de halk iiri zevkini gelitirir. Cumhuriyet Dnemi Trk iirinin bir baka kayna Mehmet Akif'tir.

    Mehmet Akif'in iiri din karakter arz eder. Milletler, dine estetik nokta-i nazardan yaklarlar. Mehmet Akif de iirlerinde din heyecan terennm eder. te Trk iirinin Merutiyet' ten Cumhuriyet' e nakleden hali bu atmosfer iindedir.

    1923-1950 yllar arasnda deiik iir hareketleri ortaya kmtr. Bu yllar arasnda edebiyat sahasna adm atanlara gemeden nce gemiten gelenler zerinde durmak icap eder. Gemiten gelip, yukarda belirttiimiz yllar arasnda edeb faaliyetleri srdren airler unlardr: Ali Ekrem Bolayr, Hseyin Siret zsever, Sleyman Nazif, Fazl Ahmet Ayka, Mehmet Behet Yazar, Mehmet Emin Yurdakul, Ziya Gkalp, Ahmet Haim, Yahya Keml, Yusuf Ziya Orta, Halid Fahri Ozansoy, Enis Behi Koryrek, Orhan Seyf Orhon ve Faruk Nafiz amlbel.

    Servet-i Fnun mensuplarndan Ali Ekrem Bolayr, Cumhuriyet dneminde de edeb faaliyetlerini srdrr. 1925 ylnda din ve mill duygular coturmak amacyla nceden yaynlad "Ordunun Defteri" adl kitabn, yapt eklemelerle birlikte "Vicdan Alevleri" ad altnda yeniden karr. Ayrca 1921'de yaynlanan "Ana Vatan" adl iir kitabyla, ocuklar iin yazd iirleri bir araya getirerek iir demeti adyla karr. Btn bu rnekler Ali Ekrem Bolayr'n iir hayatna bir yenilik getirmez. Yine Servet-i Fnun mensuplarndan Hseyin Siret zsever, 1928 ylnda "Babozumu" ad kitabn karr. Sleyman Nafiz' in ise 1924 ylnda nesirleri ve iirlerini ihtiva eden "Malta Geceleri" adl kitab kar. Servet-i Fnun mensuplarnn bu eserleri onlarn edeb kiiliklerine nemli bir katkda bulunmaz.

    Fecr-i Ati mensuplarndan Mehmet Behet Yazar, "Buhurdan" adl kitabn 1925 ylnda karr. Fazl Ahmet Ayka ise 1924 ylnda "Krpnt' y nereder. Fecr-i Ati mensuplarnn bu eserleri nemli bir atlm saylmaz. Fakat Fecr-i ti mensubu olmakla birlikte, Cumhuriyet dneminde verdii eserlerle Trk iirinin byk ustalar arasnda yer alan Ahmet Haim farkldr. Haim zerinde daha sonra durulacaktr.

    Mill Edebiyat dneminin ba mimar olarak kabul edilen Mehmet Emin Yurdakul, bu dnem ierisinde de iir faaliyetini srdrr. 1928 ylnda "Mustafa Keml" adl kitab karr. Fakat bu onun edeb kiiliine herhangi bir

  • ilveyi gerektirmez. Mehmet Emin' le birlikte Mill Edebiyat dneminin balatcs olan Ziya Gkalp de, lmnden bir yl nce 1923 ylnda "Altn Ik" adl iir kitabn yaynlar. imdiye kadar zerinde durduumuz gemi dneme ait airler, 1923'den sonra yazdklar eserlerle, edeb kiiliklerine nemli bir katkda bulunduklar sylenemez. Fakat imdi zerinde duracamz airler Cumhuriyet dnemi ile birlikte anlrlar.

    Trk Edebiyatnn 1912 ylndan itibaren tanmaya balad Yahya Keml, olgun eserlerini Cumhuriyet dneminde vermeye balar. Yahya Keml, byk emeklerle uzun zamanda yazd iirlerin pek azn dergilerde nereder. Buna ramen ismi etrafnda byk bir hayranlk uyandrmaktadr. Aruz vezniyle iir kaleme alan air, tr eser vermektedir. "Eski iirin Rzgryla" ad altnda Divan iiri rneklerini sergiler. Klsik rbailer ve serbest tarzda yazd iirler vardr. Ahmet Haim' le birlikte saf iirin peinde olan Yahya Keml Beyatl, iirde bizi biz yapan deerler zerinde dnr. "Sleymaniye'de Bayram Sabah" adl iirinde 1071 tarihinden itibaren Anadolu'yu vatan edinen Trk milletini bayram namaznda bir araya getirir. Bu dokuz asrlk bir rh birlemesidir. Mimar, sanat ve zevk de bir aradadr. Bu, corafya ile insann birlikte yorularak vatan olma macerasn da dndrr.

    Yahya Keml "Koca Mustafa Paa" adl iirde bir semtin insan manzaras ve yaama biimi zerinde durur. Semtin vcuda geliiyle tarih zaman iinde kazand deerleri ifade eder. Bu iirde bir t

View more