crnogorska kolonija u vojvodini - rata – crnogorska kolonija u vojvodini 5 predgovor...

Download CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI - RATA – CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI 5 Predgovor Kolonizacija

Post on 02-Sep-2019

16 views

Category:

Documents

4 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Nenad Stevović

    RATA - CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI

    Beograd, 2013.

  • Biblioteka MONTENEGRO

    Izdavači CRNOGORSKI KULTURNI CENTAR BEOGRADA, Beograd UDRUŽENJE CRNOGORACA SRBIJE „KRSTAŠ”, Lovćenac

    Za izdavače Jovan VUJOŠEVIĆ

    Ljubomir PEROVIĆ

    Recezenti Prof. dr Ranko KONČAR

    Gordan STOJOVIĆ

    Urednik biblioteke Nenad STEVOVIĆ

    Urednik izdanja Prof. dr Tadija ERAKOVIĆ

    Lektor Aleksandra VUČINIĆ

    Tehnički urednik Šandor VIRAG

    Štampa PANONIA PRINT, Bačka Topola

    Tiraž 700

    Naslovna strana: Crnogorska kolonistička porodica u Vojvodini između dva svjetska rata

  • Poema o seobi (odlomci)

    ... Ruke suve, kosa sijeda, Primače se pa zastade, Skide kapu, u prag gleda, Niz lice mu suza pade.

    Prag poljubi, pomilova, Na rodnu mu kuću dragu, Pokloni se, pa šapuće: „Zbogom ostaj mili pragu, ... ... Ja te evo sad napuštam Nek mi grijeh Bog oprosti, Ovo nebo, ovaj kamen, U tuđ svijet nosim kosti”.

    Radovan S. Stevović

  • RATA – CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI

    5

    Predgovor

    Kolonizacija Crnogoraca u Vojvodinu predstavlja jedan od najvećih migratornih procesa u hiljadugodišnjoj istoriji Crne Gore. Za relativno kratko vrijeme, u procesu dvije kolonizacije, nakon dva svjetska rata, značajan dio ukupnog stanovništva Crne Gore preseljen je u jednu potpuno novu i drugačiju sredinu, đe je prirodno prepušten integrisa- nju u društvene i ekonomske tokove, ali i neizbježnoj asimilaciji. Ovaj fenomen, budući da je crnogorski narod živio u različitim dr- žavnim zajednicama od kraja Prvog svjetskog rata, pa sve do maja 2006. godine, nikada nije posmatran sa naučne strane, jer se radilo o fenomenu unutrašnjih migracija, te je zbog toga svaki napor, uložen u pravcu prikupljanja građe o crnogorskim kolonistima u Vojvodini, od neprocjenjive vrijednosti. Upravo ta činjenica daje posebno veliki zna- čaj najnovijem radu Nenada Stevovića, posvećenom dolasku Crnogo- raca na područje Bajmoka, odnosno Rate, široj društveno - istorijskoj analizi procesa stvaranja, razvoja i opstanka u različitim okolnostima prve, svojevremeno najveće crnogorske kolonije u Vojvodini. Nažalost, do sada se malo pažnje posvećivalo dugoj istoriji migra- cija iz Crne Gore, kao visokomigratorne mediteranske zemlje, kao i mnogim značajnim procesima preseljavanja crnogorskog etnosa još od vremena odlazaka prema Pulji i uopšte italijanskoj obali, preko raselja- vanja širom Dalmacije, Istre, šireg područja Bosne i Hercegovine, Srbi- je, Makedonije pa sve do Bugarske. Mnoge od brojnih kolonija, manjih i većih, danas su u potpunosti nestale. O nekima, kao na primjer o onoj na jugu Italije, svjedoče samo još rijetki natpisi na kamenim pločama ili ostaci tipičnih crnogorskih prezimena u Trstu, na śeveru Italije. S druge strane, u procesima traženja sebe i svog identiteta, na kraju XX i početku XXI vijeka, Crna Gora, crnogorske institucije i

  • RATA – CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI

    6

    istorijografija u cjelini, bili su malo posvećeni projektima koji su se bavili migracijama, posebno istorijskim. Dolazim do zaključka da je, u nacionalnoj politici, stalno promicao onaj dio koji bi se mogao de- finisati kao integrativni pristup i težnja ka jedinstvenom bistvovanju matice i cjelokupnog iseljeništva, posebno kada je riječ o tzv. „starom iseljeništvu”, bilo da se radi o ostacima kolonija porijeklom iz Crne Gore na prostoru jugoistočne Evrope, ili o ostacima prvih iseljeničkih zajednica u Śevernoj i Južnoj Americi, pa i u drugim djelovima svijeta. Sav taj posao je bio prepušten pojedincima koji su, uz nedovoljnu in- stitucionalnu podršku, snalazeći na razne načine, golim entuzijazmom razotkrili mnoge, do tada potpuno nepoznate, činjenice vezane za cr- nogorsko iseljeništvo. Projekti, kao što je „Rata – crnogorska kolonija u Vojvodini”, su spo- na koja nedostaje između nauke i praktičnog rada sa iseljeništvom, sve do trenutka kada se steknu politički i ekonomski uslovi koji bi vodili procesu remontenegrizacije u onim krajevima đe kolonije još uvijek egzistiraju sa osnovnim identitetskim karakteristikama zemlje porije- kla. Upravo ovako detaljni radovi predstavljaju najbolju osnovu za za- počinjanje pomenutih procesa. Nenad Stevović, dokazano najbolji i najprepoznatljiviji poznavalac, ne samo istorijskih već i aktuelnih tokova koji se tiču crnogorske za- jednice u Vojvodini i Srbiji, spriječio je od zaborava Ratu i dao goto- vo idealan metodološki model sličnim istraživanjima, čiji je krajnji cilj davanje smjernica za unaprijeđenje saradnje zemlje porijekla sa onim djelovima iseljeništva koji su sačuvali nacionalni identitet u specifič- nim uslovima kolonija.

    Gordan Stojović

  • RATA – CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI

    7

    Uvod

    Crnogorska istorija je prepuna iseljavanja, migracija i emigracija i danas je teško pronaći zemlju u svijetu đe nema Crnogoraca ili poto- maka crnogorskih iseljenika. Crnogorski kralj Nikola I Petrović jed- nom je rekao: „Nema kraja od svijeta – Crnogorac đe ne šeta”. Da je bio u pravu potvrđuju i današnji istraživači crnogorskog iseljeništva koji su jedinstvenog mišljenja da van države Crne Gore, rasuta na svim meridijanima, živi još jedna Crna Gora. Po obimu najveća crnogorska iseljavanja su bila usmjerena u prav- cu Srbije, na liniji zapadno od Beograda, Avale, Kosmaja i Jastrepca prema jugu, kao i u enklavama na Miroču (Petrovo Selo), Jablanici, Toplici, te Kopaoničkoj i Aleksandrovačkoj župi. U kategoriju planskog preseljavanja mogu se svrstati dvije agrarne reforme i kolonizacije koje su u velikom broju dovele Crnogorce u Vojvodinu. Prva se odvijala poslije Prvog svjetskog rata u periodu od 1919. do 1941. godine, a dru- ga nakon Drugog svjetskog rata u periodu od 1945. do 1948. godine i ona se smatra jednim od najvećih planskih i organizovanih preseljenja stanovništva na istorijskim prostorima na kojima je postojala Jugosla- vija. U Vojvodinu je tada naseljeno ukupno 6681 crnogorska familija, od čega 6043 iz matične domovine i 638 iz drugih djelova Jugoslavije. To je ukupno iznosilo 38450 Crnogoraca i zaslužuje epitet iseljavanja epskih razmjera, imajući u vidu da je to predstavljalo više od 10% uku- pnog tadašnjeg stanovništva Crne Gore. Ova studija govori o naselju Rata, dijelu Bajmoka, varoši pored Su- botice u Vojvodini, đe su se Crnogorci naselili u toku procesa agrarne reforme i kolonizacije nakon Prvog svjetskog rata. Poštujući maksimu da je vrlo moguće da: „Ako nije zapisano, nije se ni dogodilo”, ova stu- dija ima za cilj da osvijetli i otrgne od zaborava iseljeničku epopeju

  • RATA – CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI

    8

    102 crnogorske familije koje su napuštile svoju rodnu grudu i otišle na krajnji śever tadašnje države u potrazi za boljim životom. Kao potomak crnogorskih kolonista iz nekog drugog vremena, ra- stao sam sa saznanjem da onaj ko ne zna odakle je došao, ne zna ni kuda ide. Ako ova knjiga nekom pomogne da sazna đe su njegovi kori- jeni ili ga podśeti da to ne treba da zaboravi, onda je ona ostvarila svoj krajnji cilj. Zahvaljujem se na podršci istoričaru prof. dr Ranku Končaru i istra- živaču crnogorske dijaspore Gordanu Stojoviću, a zahvalnost dugujem i porodicama koje su ustupile fotografije iz privatnih albuma i svima koji su pomogli da ovaj rad bude publikovan.

    Autor

  • RATA – CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI

    9

    Bajmok i Rata, geomorfološke karakteristike i

    kratki istorijski pregled

    Bajmok sa naseljem Rata je varoš na teritoriji grada Subotice, u Au- tonomnoj Pokrajini Vojvodini u Republici Srbiji. Nalazi se u plodnoj Panonskoj niziji, na krajnjem śeveru Bačke, 9 km od srpsko-mađar- ske granice. Od Subotice je udaljen 19 km, a od Sombora 33 km, sa kojima je povezan dobrim saobraćajnim vezama. Pored dobrog puta, posebno treba istaći međunarodnu željezničku prugu Subotica - Rije- ka, koja Bajmok povezuje ne samo sa Suboticom i Somborom, već i sa cijelom Hrvatskom, prolazeći preko Slavonije i Zagreba, pa sve do Ri- jeke i Jadranskog mora. Dobrim asfaltnim putem Bajmok je povezan i sa 29 km udaljenom Bačkom Topolom, a preko nje i sa 101 km dalekim Novim Sadom. Obližnja naselja, udaljena po 9 km, su na jugozapadu Aleksa Šantić i na jugu Pačir. Na udaljenosti od 6 km je Mišićevo, a u blizini se nalaze grupe salaša Skenderovo i Madaraški salaši. Pomenuta sela prirodno gravitiraju Bajmoku koji za njih predstavlja trgovački i privredni cen- tar, iako njemu, kao mjesnoj zajednici, pripadaju samo Mišićevo i Ma- daraški salaši. Rata je kolonija, novo naselje koje je locirano preko željezničke pru- ge koja prolazi kroz Bajmok. Nalazi se śeverno od centra varoši, na udaljenosti 3-4 km. Ratu još zovu Novo Naselje i Bajmok - Rata. Katastarska zemlja na Rati 1780. godine iznosi 2560 katastarskih jutara. Godine 1852. ovaj pośed Subotica širi za još 2987 katastarskih jutara zemlje. Od 1906. godine na Rati se grade salaši, tako da postaje salašarsko naselje. Salaše grade zakupci iz Bajmoka, dobivši parcele od 25 katastarskih jutara, a

  • RATA – CRNOGORSKA KOLONIJA U VOJVODINI

    10

    zemlju su otplaćivali gradu Subotici u djelovima, na „rate”, i to otplaći- vanje na rate daje ime samom naselju. Nakon Prvog svjetskog rata Rata je naseljena kolonistima iz Mađarske (kačmarska, bajska i bačalmaška opština