çocuk edebİyati ders notlari -i- kaynaklar etimi · pdf filedahrendorf, malte (1997)...

Click here to load reader

Post on 01-Feb-2018

238 views

Category:

Documents

9 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • 1

    OCUK EDEBYATI DERS NOTLARI -I- KAYNAKLAR SEVER, Sedat (2010) ocuk ve Edebiyat. Ankara: Tudem Yaynclk. SEVER, Sedat (2013) ocuk edebiyat ve Okuma Kltr.Tudem DLDZGN, Selahattin (1996) ada ocuk Edebiyat. stanbul: Yap Kredi Yayn. DLDZGN, Selahattin (2003) letiim Odakl Trke Derslerinde ocuk Kitaplar. stanbul: Morpa Y. RN, Mustafa Ruhi (1998) 99 Soruda ocuk Edebiyat. stanbul: ocuk Vakf Yaynlar. SEVEN, Serdal (2010) Edebi Metinlerle ocuk Edebiyat (Ed. ener Demirel), Pegem Akademi Yaynlar, NAS, Recep (2004) rneklerle ocuk Edebiyat. Bursa Ezgi Kitabevi ALPGE, Glin. (2003) ocuk Edebiyatnn ocuk Geliimine Katks. oluk ocuk, 24, 32 KAVCAR, Cahit, OUZKAN, Ferhan ve SEVER, Sedat (2004) Trke retimi. Ankara: Engin Yaynlar. OUZKAN, Ferhan (2000) ocuk Edebiyat. Ankara: An Yaynclk. NEYDM, Necdet (2003) eviri ocuk Edebiyat. stanbul: BU Yaynclk. URAL, Serpil (1989) ocuk ve Kitap. ocuk Edebiyat Yll. (Ed. M. R. RN). stanbul: Gkyz Yay. OTUKSKEN, Yusuf (2003) Anadili retiminde Edebiyatn Yeri ve levi. ada Trk Dili. KAVCAR, Cahit. (1999) Edebiyat ve Eitim. Ankara: Engin Yaynevi. GKEN, E.N. rnekleriyle ocuk Edebiyatmz, stanbul, 1966 II. Ulusal ocuk ve Genlik Edebiyat Sempozyumu. Gelimeler, Sorunlar ve zm nerileri. DAHRENDORF, Malte (1997) 90l Ylllarn Sonunda Almanyadaki ocuk ve Genlik Edebiyatnn Gelime Eilimleri. ocuk Kltr. stanbul: Mavibulut Yaynlar. GANDER, Mary J. ve GARDINER, Harry W. (2001) ocuk ve Ergen Geliimi. (ev: B. Onur) Ankara: mge Kitabevi. TANIMLAR Edebiyat Nedir? Szlk anlamyla edebiyat, duygu, dnce ve hayallerin sz ve yaz ile gzel ve etkili bir ekilde anlatlmas sanatdr. ocuk ve ocuk Edebiyat ocuk, genel bir ifadeyle, 2-13/15 ya arasndaki bireydir. Ancak bu birey, geliim zelliklerini tam olarak tamamlayamam, zihinsel ve fiziksel adan birtakm ihtiyalar olan bireydir. ocuk Haklar Szlemesine gre: Bu Szleme uyarnca ocua uygulanabilecek olan kanuna gre daha erken yata reit olma durumu hari, on sekiz yana kadar her insan ocuk saylr. (HS, Madde 1 ) ocuk edebiyat ifadesi, ocukluk anda bulunan kimselerin hayal, duygu dncelerine ynelik szl ve yazl btn eserleri kapsar. Dier tanmlara gre; ocuk edebiyat genel anlamyla, duygu, dnce ve hayallerin ocuklarn dnyasna uygun sz ve yaz ile gzel ve etkili ekilde anlatlmas sanatdr. Dilimizdeki ilk ocuk Edebiyat kitabn yazm olan Gken, ocuun fikir ve sanat eitimine yarayacak teknii, ilkeleri olan ayr bir edebiyat tan sz eder. ocuk edebiyat; erken ocukluk dneminden balayp ergenlik dnemini de kapsayan bir yaam evresinde, ocuklarn dil geliimi ve anlama dzeylerine uygun olarak duygu ve dnce dnyalarn sanatsal nitelii olan dilsel ve grsel iletilerle zenginletiren, beeni dzeylerini ykselten rnlerin genel addr (Sever, 2010, 17). Bir gei edebiyat olan ocuk edebiyat, okulncesi dnemden balayarak ocuklar renk ve izginin estetik diliyle tantran, onlara anadilinin gzelliini duyumsatan ilk aralardr (Sever, 2002a, 12). Ouzkan (2000, 3), ocuk edebiyatn, Usta yazarlarca zellikle ocuklar iin yazlm olan ve stn sanat nitelikleri tayan yaptlardan oluan edebiyat olarak tanmlar ve ocuk edebiyatnn, ocukluk anda bulunan kimselerin duygu, d ve dncelerine ynelik szl ve yazl btn yaptlar kapsadn belirtir. ocuk edebiyat, hem edebiyat nitelii tayan hem ocuun doal evresindeki konular ele alan ve onun kendi dnyasna geni bir ayla bakabilmesini salayan hem de ona bilinli bir okuma alkanl kazandrmay ngren edebiyat rnlerinden oluur (Dilidzgn, 2002). Gler (1993, 170)e gre en iyi ocuk edebiyat, byklerin de tat aldklar edebiyattr. Alpge (2003, 32)ye gre ocuk edebiyat, ocuklar iin yazlm dnce, duygu ve dlerin gzel ve etkili bir biimde anlatlmas sanatdr.

  • 2

    irin (1998, 9)e gre ise, ocuklarn byme ve geliimlerine, d, duygu, dnce ve duyarlklarna, zevklerine, eitilirken elenmelerine katkda bulunmak amac ile gerekletirilen ocuksu bir edebiyattr. Dilidzgn (2003, 41)e gre ocuk edebiyat, yetikinler iin retilen edebiyat yaptlar gibi ncelikle edebiyattr ve bu niteliinden dn veremez. ocuk kitaplarn yetikin kitaplarndan ayran temel zellik, edebiyat olma zelliklerine ek olarak, ocuun zel koullarnn dikkate alnmas gerekliliidir. Bu nedenle ocuklar iin yazmak, yetikinler iin yazmann aynsdr; aradaki fark, ocuklar iin yazmann biraz daha zor olmasdr. Dilidzgn (1996, 22), ocuk kitaplarnda ocuk gereinin ele alnmas ve onun dnyasna kout bir dnya kurgulanmas gerektiini syler. Ona gre ocuk kitaplar, ocua sanat eitimi veren, onlara ilk sanatsal deneyimler kazandran birer ara olmak zorundadr. Ayrca, ocuk edebiyat rnleri, ocua uygun olmal; ancak ocuka olmamal, ocuun kltr geliimine, d gcnn gelimesine, okuma alkanl kazanmasna katkda bulunacak nitelikleri tamaldr. ocuk edebiyat, edebiyatn bir parasdr ve ocuun geliiminde nemli bir rol oynamaktadr. ocuk edebiyat anlamadan, sorgulamadan karar veren insanlar yerine; dnerek, duyumsayarak karar verebilecek duyarl insanlarn yetitirilmesine dnk bir abann rn olarak da adlandrlabilir Bu nedenle dilin ve resmin anlatm olanaklaryla ocuklara ulaabilecek yetkinlikteki sanatlarn, ocuk edebiyat adna ocuklar iin sorumluluk stlenmesi gerekmektedir (Sever, 2010, 24). OCUK EDEBYATINA GR KAYNAK: SELAHATTN DLDZGN, ANADOLU N. YAY. ocuk edebiyat, yetikinler iin retilen edebiyat rnleri gibi ncelikle edebiyattr. Ne var ki hedef kitlesi teki grup edebiyatlarnkinden ok daha farkl ve zel olduundan zel bir ilgiye ve titizlie de gereksinim duyar. Baka bir deyile yetikin edebiyat kitaplarnda nasl bir nitelik sorunu varsa ayn sorun ocuk kitaplar iin de vardr. Yani her kitabn edebiyat ve sanat deeri ayn deildir. Her edebiyat metni gibi ocuk edebiyat metinleri de kendi edebiyat, niteliinden dn veremez. Ne var ki ocuk edebiyat ile ocuka yaplm edebiyat ska birbirine kartrldndan ortaya kan basit, okur kitlesini kmseyen, edebiyat adna hor gren ve deyim yerindeyse ona kei boynuzu yediren ocuk edebiyat metinlerini hemen her yerde grmek olasdr. Zaten dnyada olduu gibi lkemizde de ocuk edebiyatnn olup olmamas gerektii konusundaki tartmalarn temel kaynan bu sorunsal oluturmaktadr. Bu konuda artc biimde lkemizin nde gelen yazarlar bile ocuk edebiyat ayrmna kar koyarlar. nk ou yazar; ocuu kmseyerek, dahas ocuun gerekliine inebilmek iin ocuklaarak ve bu ocuklamay rapor haline getirerek ocuk edebiyat yazdna inanr. Bu gibi durumlarda karmza ocuk gibi konuan, dnya gerei karsnda aresiz ve bilgisiz olan tipler ortaya kar. Hem yetikinler hem de ocuklar iin yazan ou yazarn paylat dnceye gre ocuklar iin yazmak, tpk yetikinler iin yazmak kadar zordur; tek fark ocuklar iin yazmann biraz daha zor olduudur. Bu dnce, kendi iinde birok hakl neden ieriyor. Edebiyat yapt oluturmak zaten bal bana iddial ve g bir uratr. ocuklar iin yazmak ise yetikinden farkl ve apayr zellikleri olan bir kitleye yazmak demektir, bu da hi kolay deildir. nk hem o kitlenin gerekliini ok iyi bilmek, anlamak gerekiyor hem de yazlan metin ile kitlenin dikkatini ekmek, onu skmadan belli bir kurgu iinde dndrmek, elendirmek gerekiyor. Btn bunlardan yle bir sonu kmaktadr: ocuk edebiyat; bir edebiyat trdr, ocuk gereklii ve ocua grelik ilkeleri gz nne alnarak yaplmaldr. ocuk edebiyat da yetikin edebiyat gibi ncelikle edebiyattr ve edebiyat niteliklerinden dn vermemelidir. ocuka yaplm bir ocuk edebiyat, ocuu kmsemek anlamna gelir. Edebiyat metinlerini okumada nemli olan, anlatlan kurmaca yky deil kastedilen satr aras iletileri almaktr. imdi temelde birbirinin benzeri olan bu iki kavramn ne ifade ettiine bakalm. Greceiz ki sz konusu kavramlar aklarken ocuk edebiyatnn da nasl olmas gerektii, temel ilkeleri ortaya km olacaktr. ocuk gereklii iin Dilidzgn (1996), ... ocuklarn gerekmi gibi almladklar, fakat hi de nesnel olmayan almlama farklarnn yakalanmasdr. demektedir. Baka deyile ocuk gereklii, ayn nesnel olay ocuklarn yetikinlerden farkl olarak alglamasdr. rnein grl grl yanan bir soba, yetikin iin iyi bir snma arac iken ocuk iin ayn soba; azndan alevler saan kokutucu bir yaratk, belki bir canavardr. Yaznsal nitelii olan her ocuk kitabnda bulunmas gereken ocua grelik iin ise Yurttan (1995) deyimiyle; ocuun dlem gcne seslenen, onun rahata ve tat alarak okuyup anlayabilecei dili ve anlatm iinde barndran, ilgi

  • 3

    duyabilecei konular ileyen, onu duygu ve dnce ynnden besleyen, kurgusu ve olay rgs karmak olmayp onun kavrayabilecei bir dzeyde olan, dikkat datc ayrntlardan artlm olan ..... diyebiliriz. ocuklar iin retilen edebiyat metinleri, konularn ocuun olas dnyasndan almaldr. Yani idealize edilmi bir dnyann olaylar, deerleri belki biz yetikinleri ilgilendirebilir. Ama ben merkezli ocuk kendisini ilgilendiren konularn dna kldnda ok abuk dikkatini yitirir. Bu nedenle ocuun kendi ilgi evreni snrlarnda yaratlan bir dnya; ocuu okumaya yreklendirecek, okuduka edebiyatn kurgusundan kaynaklanan sistematik iinde daha dzenli dnmeyi renecektir. Bylece hem okuma alkanl hem dnme ve yorumlama yetenei artacak olan ocuk, okumann amalarndan biri olan eletirel bak asn da kazanm olacaktr. ocuk kitaplarnda ska karlalan ar reticilik ise ocuk edebiyat asndan bir risk etkenidir. nk ou yetikin, asl dorunun kendi dorusu olduunu savunur. yinin ve dorunun giderek eitlendii ve greceletii gnmzde, kimin dorusunun daha doru olduu tartlrken ocuklara ahlak ve erdem dersi verme alkanl, Trk ocuk edebiyatnda henz alamam bir sorundur. ocuklarn her eyi ilk kez rendikleri gerei gz nnde bulundurulursa reticiliin ocuk kitaplarndan btnyle yaltlmas sz konusu deildir. Bu nedenle ocuklara retilen gereklerin yazarn znel gereklerinden yaltlm olmas, istenmeyen reticikten uzaklamay salayacaktr. Yoksa ocuk kitab, otoriter ve baskc bir araca dnerek yazarn kafasndaki ve kendine ait dorusunu zorla benimseten bir ey oluverir. Bu balamda ocuk kitaplarnda otoriter/antiotoriter anlatm zelliinden sz edilmektedir. Bu kavramlar, ocuk kitabndaki konusal otoriteden ok kitabn anlatmna egemen olan buyurgan yaklam belirler. Yani edebiyat kitabnn iki dzlemlilii arasndaki iliki, kitabn anlamn tek bir anlama indirgeyecek kadar yaknsa kitabn ok anlamll kaybolur. Bu da yazarn sylem