braterstwo, solidarność, współdziałanie. pisma spłódzielcze i

Download Braterstwo, solidarność, współdziałanie. Pisma spłódzielcze i

Post on 11-Jan-2017

213 views

Category:

Documents

1 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Braterstwo, solidarno,

    wspdziaaniePisma spdzielcze

    istowarzyszeniowe

    Wybr iopracowanie Remigiusz Okraska

    Edward Abramowski

    d 2012

  • Koncepcja ksiki i serii, wybr iopracowanie tekstw, redakcjaRemigiusz Okraska

    Skad, redakcja techniczna, projekt okadkiMagda Warszawa

    Wydawca:Stowarzyszenie

    Obywatele Obywatelom(gwny dystrybutor ksiki)Redakcja pisma Nowy Obywatel ul. Piotrkowska 5, 90-406 dtel./fax. 42 630 22 18 redakcja@nowyobywatel.plwww.nowyobywatel.pl

    Wydanie drugie poprawione

    Pierwsze wydanie ksiki powstao dziki wsparciu finansowemu Krajowej Rady Spdzielczej oraz Instytutu Stefczyka

    Publikacja na licencji Creative Commons b a

    ISBN 978-83-926008-2-4

    http://nowyobywatel.pl/http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/

  • Spis treci

    Do Czytelnikw Alfred Domagalski / 6

    Wprowadzenie Adam Piechowski / 8

    Od redaktora ksiki / 12

    Znaczenie spdzielczoci dla demokracji / 14

    Idee spoeczne kooperatyzmu / 20

    I. Stowarzyszenia ipastwo / 20

    II. Kultura demokratyczna / 24

    III. Ludowe pastwo pracy / 29

    IV. Idea wyzwolenia / 45

    V. Wiedza radosna / 49

    Kooperatywa jako sprawa wyzwolenia ludu pracujcego / 55

    Wstp / 55

    RozdzIa I. Zasada ekonomiczna kooperatywy spoywcw / 57

    RozdzIa II. Korzyci, jakie daje kooperatywa spoywcza / 65

    Rozdzia III. Zwizki iinstytucje kooperatyw spoywczych / 80

    RozdzIa IV. Wytwrczo kooperatyw spoywczych / 103

    RozdzIa V. Stowarzyszenia ludowe wspdziaajce zkooperatyw spoywcz / 121

    RozdzIa VI. Idee kooperatyzmu / 155

  • Stowarzyszenia iich rola / 172

    I. Ostowarzyszeniu wogle (czym jest stowarzyszenie) / 172

    II. Formy stowarzysze ludowych / 183

    O znaczeniu stowarzysze / 197

    Zasada respubliki kooperatywnej / 200

    Listy wsprawie zwoania pierwszych zjazdwspdzielcw / 203

    Zwizki Przyjani / 208

    Czym maj by Zwizki Przyjani / 216

    Projekt ustawy Zwizkw Przyjani / 221

    Odczyt oZwizkach Przyjani. 6 maja 1917r. / 226

    Zwizki Przyjani (II) / 232

    Apendyks: Zprzemwie EdwardaAbramowskiego JanWolski / 234

    Posowie: Braterstwo ponad wszystko. EdwardAbramowski jako wizjoner spdzielczoci Remigiusz Okraska / 237

  • Do Czytelnikw

    Odj spdzielczoci ide, byoby tym samym, co odj mioci jej uduchowienie pisaa znana polska pisarka Maria Dbrowska. Idea spdzielcza, jak kada inna, wymaga pielgnacji, promocji, upo-wszechniania, ale take rozwijania iunowoczeniania.

    Z tego powodu ruch spdzielczy przywizywa du wag do roz-woju myli teoretycznej ibada nad spdzielczoci. Spdzielcy od pocztku doceniali potrzeb tworzenia bibliotek iplacwek nauko-wych, wprowadzania rnych form szkolnictwa oraz wydawnictw spdzielczych. Ju w1919r. powoali do ycia Spdzielczy Instytut Naukowy oraz organizowali spdzielcze szkoy celem ksztacenia kadry idziaaczy. Wdorobku Instytutu znalazo si midzy inny-mi wydanie kilkudziesiciu pozycji ksikowych oraz opracowanie pierwszego programu nauki spdzielczoci wszkole.

    Prace te kontynuowane byy po II wojnie wiatowej wSpdzielczym Instytucie Badawczym, jednak myl spdzielcza podporzdkowana zostaa obowizujcej wwczas doktrynie politycznej. Pozmianach ustrojowych w1989 r. Instytut zpowodw ekonomicznych prak-tycznie zaprzesta dziaalnoci naukowej, by w2003r. doczeka si formalnej likwidacji. Obecnie stanowi jeden zzespow Krajowej Rady Spdzielczej.

    W ksztatowaniu irozwijaniu myli spdzielczej powstaa wic ogromna luka, co niewtpliwie pogbia kryzys tosamoci spdziel-czej. Dopiero w2005r. powoana zostaa przy Krajowej Radzie Sp-dzielczej Rada Konsultacyjno-Programowa, skupiajca wybitnych przedstawicieli wiata akademickiego, zajmujcych si spdzielczo-ci. Zkolei w2008r. wznowiony zosta po blisko 20 latach Sp-dzielczy Kwartalnik Naukowy. Od 2005r. Krajowa Rada Spdzielcza jest take organizatorem konkursu na najlepsz prac ocharakterze naukowym, dotyczc spdzielczoci. Odbudowa orodka myli spdzielczej potrwa jednak wiele lat.

    Warto wic w tym okresie przypomnie dorobek naukowy imyl spdzielcz uksztatowan pod koniec XIX iw pierwszych

  • dziesicioleciach XX wieku przez najbardziej znanych polskich teore-tykw spdzielczoci.

    ywimy nadziej, e wydawnictwa te stanowi bd ciekaw iin-spirujc lektur zarwno dla modziey, dziaaczy gospodarczych ipolitycznych, jak idla modych pracownikw naukowych.

    Alfred DomagalskiPrezes Zarzdu Krajowej Rady Spdzielczej

  • Wprowadzenie

    Synny ekonomista John Maynard Keynes powiedzia kiedy, e to idee, myli rzdz wiatem. Idee leay u podstaw wielkich projektw spoecznych, gospodarczych i politycznych, z ktrych jedne koczyy si fiaskiem, niektre pozostay jedynie w sferze marze, inne jeszcze z powodzeniem przetrway do dzi. Takim wanie projektem bya spdzielczo ogromny spoeczno-ekonomiczny ruch samoobro-ny i samopomocy, nawizujcy do naturalnych ludzkich instynktw kooperacji i solidarnoci, do istniejcych od tysicleci we wszystkich spoeczestwach instytucji nadajcych im materialne formy.

    Twrcy powstajcych w XIX wieku pierwszych spdzielni czerpali jednak inspiracj nie tylko z owego dziedzictwa, lecz take z trzech wielkich prdw ideowych ksztatujcych si w tamtej epoce, a wy-wodzcych si z tradycji socjalistycznej, solidarystyczno-chrzecija-skiej i liberalnej. Bez poznania i zrozumienia idei, myli, warunkw, w jakich dziaali ich twrcy i propagatorzy co podkrela o dwa pokolenia modszy od Keynesa inny wybitny ekonomista, noblista Joseph Stiglitz niemoliwe jest skuteczne reformowanie i trwae rozwijanie gospodarki. I to stwierdzenie rwnie mona z pewnoci odnie do spdzielni. By mogy one, tak jak to czyniy przez po-nad sto pidziesit lat swego istnienia, skutecznie broni interesw wasnych czonkw oraz spoecznoci, w ktrych dziaaj, rozwija si i dostosowywa do wymogw coraz bardziej skomplikowanego wspczesnego wiata, niezbdne jest budowanie wrd ich czonkw, kadry zarzdzajcej i w caym spdzielczym rodowisku wiado-moci ich korzeni, idei, wartoci, na jakich si opieray w przeszoci i opieraj nadal. Naley rwnie o czym przypomina Pita Zasada Spdzielcza upowszechnia t wiedz wrd modziey i osb ksztatujcych opini publiczn.

    Szczeglnie wane jest to w Polsce, w ktrej wci powszechne s stereotypy wywodzce spdzielczo z okresu realnego socja-lizmu itraktujce j jako niechcian spucizn, na ktr nie ma miejsca w nowoczesnej gospodarce rynkowej, w demokratycznym

  • 9 / Wprowadzenie

    spoeczestwie obywatelskim. Zapomina si, e spdzielnie pocho-dz z zupenie innej epoki, starszej o wiele dekad od PRL; e odgryway ogromn rol, nie tylko spoeczn i gospodarcz, ale rwnie patrio-tyczn, na obszarze wszystkich trzech zaborw; e rozwijay si bujnie wIIRzeczpospolitej, a w ich tworzenie i w propagowanie idei sp-dzielczych angaoway si najwybitniejsze umysy tamtych czasw.

    Warto zatem przypomnie przynajmniej kilka z tych postaci iich dorobek, tym bardziej, e prace ich ksiki czy artykuy s obecnie praktycznie niedostpne na rynku ksigarskim, a przez to tym bar-dziej zapomniane. Wielka to szkoda, nie tylko ze wzgldu na ich adu-nek intelektualny, znaczenie dla rozwoju spdzielczoci, ale rwnie na pikny, cho czasem troch niedzisiejszy jzyk, jakim byy pisane. Wikszo z nich ukazaa si przed drug, a nawet przed pierwsz woj-n wiatow. Pniej, poza nielicznymi wyjtkami, nie byy wznawia-ne, gdy myli goszone przez ich autorw nie pokryway si zwykle zmodelem spdzielczoci, jaki budowano w PRL, awiele epizodw ich ycia nie pasowao do wczesnej wykadni historii; wygodniej przeto byo je przemilcze.

    W tej wanie intencji, aby wypeni ow luk, Krajowa Rada Sp-dzielcza, Instytut Stefczyka i redakcja pisma Obywatel (obecnie

    Nowy Obywatel) zdecydowali o rozpoczciu edycji serii ksiek zawierajcych oryginalne teksty klasykw myli spdzielczej: Edwar-da Abramowskiego, Zygmunta Chmielewskiego, Romualda Miel-czarskiego, Mariana Rapackiego, Stanisawa Thugutta, Stanisawa Wojciechowskiego i innych, by moe nie tylko polskich autorw. Wzmiankowani powyej byli postaciami wybitnymi, zasuonymi nie tylko dla spdzielczoci, ale rwnie dla odzyskania przez Polsk niepodlegoci oraz dla jej odbudowy w trudnych latach po pierwszej wojnie wiatowej. O Abramowskim bdzie za chwil mowa. Chmie-lewski w modoci dziaacz socjalistyczny, pionier spdzielczoci mleczarskiej w Galicji, jeden z twrcw szkolnictwa spdzielczego wmidzywojennej Polsce. Mielczarski, dziaacz Towarzystwa Koope-ratystw, jeden z liderw Spoem. Rapacki, ktry po jego mierci zosta prezesem Zwizku, dziaacz i teoretyk spdzielczoci spoyw-cw. Thugutt ludowiec, legionista, po odzyskaniu niepodlegoci

  • 10 / Wprowadzenie

    dwukrotny minister spraw wewntrznych i wicepremier, prezes Sp-dzielczego Instytutu Naukowego. Wojciechowski jeden z twrcw PPS, Towarzystwa Kooperatystw, drugi prezydent odrodzonej Polski. Takich znakomitych osobistoci, wywodzcych si z rnych regio-nw kraju, z rnych tradycji, byo zreszt znacznie wicej, ich prace rwnie bdziemy si starali uwzgldni w przyszych tomach.

    Pierwszy tom naszej serii zawiera wybr tekstw Edwarda Abra-mowskiego (18681918). Posta to niezwyka. Dziaacz socjalistyczny, zwizany take z ruchem anarchistycznym i wolnomularskim, za-palony spdzielca i twrca Towarzystwa Kooperatystw, zwolennik oddolnej samoorganizacji spoeczestwa, powszechnego braterstwa ludzi, zajmowa si take etyk, filozofi, socjologi, psychologi, anawet parapsychologi, wykada na Uniwersytecie Warszawskim. y w czasach, gdy spdzielczo bya yw ide, z ktr czono wielkie nadzieje przebudowy spoeczestwa, wychowania nowego czowieka. Przenis na rodzimy grunt koncepcje pankooperatyzmu Charlesa Gidea, francuskiego ekonomisty i socjologa, pragncego wmiejsce kapitalistycznych pastw stopniowo tworzy oglnowia-tow republik spdzielcz, w ktrej sie wspdziaajcych ze sob na wszystkich szczeblach dobrowolnych kooperatyw, stowarzysze i innych form przedsibiorstw spoecznych zas