azerbaycan türk edebİyati mİllî Şaİrİ mİrze elekber

Click here to load reader

Post on 28-Jan-2017

257 views

Category:

Documents

13 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • Uluslararas Trke Edebiyat Kltr Eitim Dergisi Say: 2/3 2013 s. 96-132, TRKYE

    International Journal of Turkish Literature Culture Education Volume 2/3 2013 p. 96-132, TURKEY

    AZERBAYCAN TRK EDEBYATI MLL AR MRZE ELEKBER SBR VE

    HOPHOPNAME

    Lokman TAKESENLOLU

    zet

    Azerbaycan sahas Trk edebiyatnda Nesimi, Nizami, Fuzuli, Mirze

    Feteli Ahundov gibi byk ahsiyetlerle ad beraber anlan bir dier byk

    air de Azerbaycann ilk mill airi Mirze Elekber Sbirdir.

    1862de Azerbaycann amah kentinde doan Sbirin, tm hayat

    maddi ve manevi zorluklar iinde gemitir. nceleri eski tarzda iirler

    yazmsa da Celil Memmedguluzade tarafndan karlan Molla Nasreddin

    dergisi ile yeniliki bir iir anlayn benimseyerek hemen hemen tm

    toplumsal konular mizahi ve eletirel tarzda kaleme almtr. Gen yata

    lmesine ve ok ksa sreli bir edebiyat hayat olmasna ramen Azerbaycan

    Trk edebiyatna getirdii bu yeniliklerle hem syleyi hem de muhteva

    olarak mill bir iir oluturmutur. Ayrca bu yenilikler sadece Azerbaycan ile

    snrl kalmam, tesirini tm Trk dnyasnda gstermitir.

    Sbir, sadece Trk dnyasnda deil, Avrupa lkelerinde, Amerikada,

    ran ve Rusyada da tannmaktadr. iirlerinin topland Hophopname

    Bakde, Moskovada, Leningradda, Tebrizde ve ABDde yirmiden fazla

    olmak zere Latin, Arap ve Kiril harfleriyle Trke, Farsa, Rusa, Ermenice

    ve ngilizce olarak defalarca yaymlanmtr.

    Bu almada byk air Sbirin hayat ile ilgili bilgiler verilmi, iirleri

    konu, ekil ve slup asndan deerlendirilmitir. Bu deerlendirmeler

    Azerbaycan ve Trkiyede Sbir hakknda yaplan nemli almalar

    derlenerek hazrlanmtr.

    iirlerdeki ahengi bozmamak ve okuyucuya Azerbaycan Trkesinin en

    gzel rneklerinden birini sunabilmek iin zellikle herhangi bir aktarma

    yaplmamtr.

    Bu almadaki iirler ve resimlerin bir ksm deiik yllara ait Molla

    Nasreddin dergilerinden, bir ksm da 1962de Bakde baslan Abbas

    Zamanovun hazrlad Hophopnameden alnmtr.

    Anahtar Kelimeler: Mirze Elekber Sbir, Hophopname, Azerbaycan,

    Molla Nasreddin, satirik iir.

    NATIONAL POET OF AZERBAIJAN TURKISH LITERATURE

    MRZE ELEKBER SABR AND HOPHOPNAME

    Abstract

    Another great poet whose name is mentioned with great personalities like

    Nesimi, Nizami, Fuzuli, Mirze Feteli Ahundov, the first national poet of

    Azarbaijan Mirze Elekber Sabir.

    Sabir who was born in amah city of Azerbaijan in 1862 lived all his life

    in physical, economical and moral difficulties. In spide of he wrote his poems

    in classic form at first, he assimilated a modernist poem mentality with the

    help of Molla Nasreddin magazine published by Celil Memmedguluzade.

    He wrote up almost all social issues in judgmental an homour way. Although

    retmen; Erzurum Ticaret Meslek Lisesi. lokmantaskesenlioglu@gmail.com.

  • 97 Lokman TAKESENLOLU

    ______________________________________________

    Uluslararas Trke Edebiyat Kltr Eitim Dergisi Say: 2/3 2013 s. 96-132, TRKYE

    International Journal of Turkish Literature Culture Education Volume 2/3 2013 p. 96-132, TURKEY

    he died at his early ages and had a short literary life, he created a new poem

    mentality to Azerbaijan Turkish literature by bringing these innovations in

    substances and utterance. Additionally, these innovations werent limited in

    Azerbaijan, they showed their effects on all Turkish world.

    Sabir is known not only in Turkish world but also in European countries,

    in America, in ran and in Russia. Hophopname was published heaps of

    times in English, Turkish, Persian, Russian and Armenian with Roman,

    Arabic and Kiril alphabets in Baku, Moscow, Leningrad, Tebriz, USA and

    over twenty countries.

    In this study, information is given with the great poet Sabirs life, his

    poems is perused terms of the topic, form and wording. This studies is

    prepared studies in Azarbaijan and Turkey about Sabir important research.

    There is no translation in this study not to damage the unison in poem and

    to present one of the most beautiful example of Azerbaijan literature to

    Turkish readers.

    Some of pictures and poems in this study were taken from Molla

    Nasreddin magazines belong to different years, some of them were taken

    from Hophopname which was arranged by Abbas Zamanov and was

    printed in Baku in 1962.

    Keywords: Mirze Elekber Sabir, Hophopname, Azerbaijan, Molla

    Nasreddin, satirical poem.

    . Giri:

    20. yzyl, Azerbaycan asndan toplumsal ve siyasi pek ok deiikliin gerekletii

    bir yzyl olmas nedeniyle nemlidir. Bu yzyln ilk yllarndan itibaren Azerbaycanda ve

    btn arlk Rusyada byk hadiseler cereyan etmeye balamtr. Bak petrol sanayi

    nedeniyle sratli bir gelime gstermi, ksa zamanda Azerbaycann kltr ve medeniyet

    merkezi hline gelmiti. 1905 Rus htilali kavimler hapishanesi olarak bilinen arlk

    Rusyada hrriyet gneini dourmu, Trkler ve Mslmanlar arasnda siyasi, edeb ve itimai

    faaliyetlerin sratle gelimesini salamt.1

    htilalden bir mddet nce rejimin Trk aydnlara Trke yayn iin izin vermesi ile bu

    faaliyetlerin bir sonucu olarak 1903te ark- Rus yaymlanmaya balam, daha sonra da

    Fyzat ve Molla Nasreddin gibi nemli dergiler karlmtr.

    20. yzyl Azerbaycan edebiyat ve matbuat Azerbaycan Trklerinin mill birlii

    fikrini, onlarn kendi devletlerini kurma hakkn ilk defa gndeme getirdi. 19. yzyl

    edebiyatnda, Rus mezaliminin ve imparatorluk siyasetinin Ezop diliyle, mizahi ekilde tenkit

    olunmasna karlk, bu dnemde artk ayn mezalim ak bir ekilde konuulur, hatta ona kar

    mcadele yollar ve usulleri de aranr olmutu.

    te bu mcadele iin en gl nefer, Azerbaycan'n ilk mill airi olarak yine bu

    dnemde sahneye kmtr: Mirze Elekber Sbir.

    1 AKPINAR, Y. (1994). Azer Edebiyat Aratrmalar. stanbul. s. 69.

  • 98 Lokman TAKESENLOLU

    ______________________________________________

    Uluslararas Trke Edebiyat Kltr Eitim Dergisi Say: 2/3 2013 s. 96-132, TRKYE

    International Journal of Turkish Literature Culture Education Volume 2/3 2013 p. 96-132, TURKEY

    1. Mirze Elekber Sbir

    1.1. ocukluu ve Genlii

    Azerbaycan ve tm ark edebiyatnda, yeni mizahi iirin, satirik akmn kurucusu olan

    airin gerek ad Elekber Thirzdedir. Sbir (sabr eden, sabrl) onun iirlerinde kulland

    takma ad, Mirze ise aydn bir edip olduunu gsteren okuma-yazma bilen kimse, tahsilli

    kimselere hrmet amacyla kullanlan seslenme ifadesidir.2

    30 Mays 1862de Azerbaycann dousunda yer alan amah kentinde dnyaya geldi.

    Babas Hac Thir Zeynalabdin kk bir bakkal dkkn iletiyordu. Genliinde maceralar

    peinde komu, lgn bir hayat geirmi, daha sonra ise piman olarak din ve eriat yoluna

    dnm bir zatt.3 Ticaret hayatnn ilk yllarnda zengin olsa da 1859 ylndaki deprem

    4

    nedeniyle ilerinde byk gerilemeler oldu. Kalabalk ailesini zorlukla geindirebilecek bir hle

    dt. Annesi Saltanat Hanm ehrin ileri gelen ailelerindendi ve ok dindar bir hanmd.

    Yedi yanda mahalle mollahanesine5 gitmeye balayan kk Elekber, din bilgilerin

    yan sra Sdinin Bostan ve Glistan gibi klasik eserleri de reniyordu. lk iirlerini burada

    sekiz yandayken yazmaya balad. Yazd ilk iirde bile ocuk ruhuyla eitimdeki kat

    disiplini dile getiriyordu:

    Tuttum orucu iramazanda

    Gald iki gzlerim gazanda

    Mollam da dyr yaz yazanda6

    Buradaki etin ve skc koullardan sonra Sbir, 1874te dnemin nemli isimlerinden

    Seyid Ezim irvninin amahda at Usul-i Cedid okuluna kaydoldu.7 Bu hadise Sbirin

    hayatn ve dnyaya bakn deitirecek ve onu evresinden ok farkl, aydn bir kii hline

    getirecekti. nk ondaki cevheri kefeden ilk kii hocas olmu, bunun zerine onunla ok

    daha ciddi bir ekilde megul olmu yeni iirler yazmas iin rencisini tevik etmitir. Hatta

    Sbirin yazd iirlerden biri Seyid Ezimin o kadar houna gitmiti ki ona Nizminin

    2 ALTAYLI, S. (1994). Azerbaycan Trkesi Szl. C 2. stanbul. s. 873. 3 HSEYNOV, F. (1986). Molla Nasreddin ve Molla Nasreddinciler. Bak. s. 131. 4 Sbir, 1902 ylnda gerekleen baka bir depremi amah Zelzelesi adl manzumesinde ilerken bu depremden de

    bahsedecektir. 5 Eskiden mahallelerde bulunan ve din eitim veren kk okullar. 6 Eski mollahane kaidelerine gre bir renci Kuran tam olarak renmeden hibir ey yazmamalyd. Bu nedenle

    iir yazmaya alt iin hocas onu cezalandrmtr. Ayrca ocuklarn tuttuu orucun byklerin orucundan ok

    daha deerli olduu ve bunu salayan yetikinlerin de ok sevap kazanaca dnceleriyle Sbir, ok kk yata

    oru tutmaya tevik edilmi, ama ala dayanamadn o yata bu ekilde dile getirmitir. 7 Trkiye Dndaki Trk Edebiyatlar Antolojisi, C 5. stanbul s. 83.

  • 99 Lokman TAKESENLOLU

    ______________________________________________

    Uluslararas Trke Edebiyat Kltr Eitim Dergisi Say: 2/3 2013 s. 96-132, TRKYE

    International Journal of Turkish Literature Culture Education Volume 2/3 2013 p. 96-132, TURKEY

    Hamsesini hediye etmiti8. lk iirlerinden bazlar da ayn zamanda gl bir air olan Seyid

    Ezimin iirlerine nazire eklindedir. Hocasnn kaleminden kan:

View more