atatrk dneminde ‍eker sanayi ve °zlenen kelimeler: atatrk dnemi, ‍eker, ‍eker...

Download Atatrk Dneminde ‍eker Sanayi ve °zlenen Kelimeler: Atatrk Dnemi, ‍eker, ‍eker °nhisar °daresi, Gustav Mikusch Raporu, Trkiye ‍eker Fabrikalar± A.‍.,

Post on 07-Feb-2018

226 views

Category:

Documents

10 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

  • * Do. Dr., Uak niversitesi, Fen Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm, Uak. e-posta:mkarayaman@hotmail.com

    Atatrk Dneminde eker Sanayi vezlenen Politikalar

    Mehmet KARAYAMAN*

    ZET19. yzyldan itibaren endstriyel bir rne dnen eker, halkn temel tketim

    maddelerinden biri haline gelmitir. eker, Osmanl Devletinin en ok ithal ettii rn-

    ler arasnda yer almtr. Devlet tarafndan salanan teviklere ramen, Osmanl Devle-

    tinde eker endstrisi geliememitir.

    Trkiye Cumhuriyeti Devleti, lke kalknmasnda tarma ve tarmsal rnlere dayl

    endstriye ncelik vermitir. karlan tevik yasalar ile 1926 ylnda Uak ve Alpulluda

    eker fabrikalar kurulmutur. Daha sonra kurulan Eskiehir ve Turhal eker Fabrikalar

    ile Trkiye, ihtiya duyduu ekeri kendi imknlar ile retir hale gelmitir. 1926 ylnda

    eker nhisar daresi kurularak, eker retimi ve tketimi zerinde devletin kontrol sa-

    lanmtr. 1930l yllarda dnya piyasalarnda ekerin ucuzlamasna ramen, Trkiyede

    eker fiyatlarnn ykselmesi halkn tepkisine neden olmutur. Hkmet, Viyana Beynel-

    milel eker statistik Birlii efi Doktor Gustav Mikusch Trkiyeye davet ederek, eker

    retimi ve sorunlar hakknda bir rapor yazmasn istemitir. 1935 ylnda yaplan dzen-

    leme ile Trkiye eker Fabrikalar A.. kurularak, lkedeki btn eker fabrikalar dev-

    letin kontrolne gemitir.

    Bu almada, Cumhuriyetin ilk yllarnda Trkiyenin izlemi olduu eker politikas

    ve eker retimi, eker nhisar daresi, eker fiyatlarndaki ini-klar, Gustav Mikusch

    Raporu ve Trkiye eker Fabrikalar A.. hakknda bilgi verilmeye allmtr.

    Anahtar Kelimeler: Atatrk Dnemi, eker, eker nhisar daresi, Gustav Mikusch

    Raporu, Trkiye eker Fabrikalar A.., eker Fabrikalar.

  • Mart 2012

    54

    Mehmet KARAYAMAN

    The Sugar Industry and its Policies DuringAtatrks Era

    ABSTRACT

    Sugar, which has turned into an industrial product beginning from the 19th century,

    has also become a basic consumer item. Sugar was among the most imported products

    of the Ottoman State. In spite of government promotions, the sugar industry could not

    develop in the Ottoman State.

    The Republic of Turkey prioritised agriculture and agricultural products industry in

    state economic development. In 1926 sugar factories in Uak and Alpullu was founded

    by promotion laws. With later founded sugar factories of Eskiehir and Turhal, Turkey

    became able to produce the needed sugar. In 1926 Sugar Monopoly Administration

    was founded, thus state monopoly over sugar was established. In 1930s the fact that

    sugar prices decreased in world markets, but increased in Turkey, caused public reac-

    tions. Government invited Doctor Gustav Mikusch, the chief of Vienna International

    Sugar Statistics Union, and asked him to write a report on sugar production and its prob-

    lems. With the regulation made in 1935, Turkish Sugar Industries Inc. Co. was foun-

    ded and all sugar factories in the country became state-controlled.

    In this article we tried to give information about sugar policies followed by Turkey

    in the early years of the Republic and sugar production, Sugar Monopoly Administration,

    increases and decreases in sugar prices, Gustav Mikusch Report and Turkish Sugar In-

    dustries Inc. Co.

    Key Words: Atatrk Era, Sugar, Sugar Monopoly Administration, Gustav Mikusch

    Report, Turkish Sugar Industries Inc. Co., Sugar Factories.

  • Say: 82

    55

    Atatrk Dneminde eker Sanayi ve zlenen Politikalar

    19. yzylda eker fabrikalarnn kurulmas ile endstriyel bir rne d-nen eker, uluslararas ticarette nemli bir rn haline gelmitir. ekerfabrikalarnn artmas beraberinde eker retiminin artmasna nedenolmu, retimdeki art eker talebinden daha hzl olduu iin, uluslar-aras ticari rekabeti artrmtr.

    eker kam ve eker pancar retimi iin uygun iklim ve toprak zel-liklerine sahip olan Osmanl Devleti, eker sanayinin gelimesi iin pek okkiiye eker fabrikas kurma imtiyaz vermise de netice alnamamtr. Os-manl Devleti, tkettii ekerin tamamn ithal etmek zorunda kalm, ekerreten devletler Osmanl pazarna hakim olmak iin kyasya bir mcade-lenin iine girmilerdir.

    1914 ylnda balayan I. Dnya Sava, uluslararas ticaretin kesintiyeuramasna neden olmu, zellikle gda maddelerinin temininde zorluklaryaanmtr. Sava boyunca en ok sknts ekilen gda maddelerindenbiri de eker olmutur. Gneydou Avrupa devletlerinin uluslararas tica-retten tecrit edilmesi, sava yllarnda pancar ziraat ve eker sanayindealan iilerin silhaltna alnmas ve pancar tarlalar ile eker fabrikalar-nn ksmen harp sahalar iinde kalmas nedeniyle, eker retiminde bykbir d yaanmtr. 1910-1911 ve 1913-1914 kampanyalar dnemindednyada retilen eker miktar 17,5 milyon tona ulamken, 1919-1920de retim 15,5 milyon ton civarna inmitir1. Bu durum eker ima-latnda, eker kamnn tekrar n plana kmasna neden olmutur. 1919ylnda eker pancarndan 3.5 milyon ton eker elde edilirken, eker ka-mndan elde edilen ekerin miktar 11 milyon tona kmtr2.

    Osmanl Devleti, I.Dnya Sava srasnda lkenin ihtiyac olan ekeritemin etmek iin, Rusyadan toz eker, Avusturya ve Hollandadan kesmeeker ithal etmeye balamtr. Sava nedeniyle eker fiyatlar ykselmi vebir okka ekerin fiyat drt liraya kadar kmtr. Hkmet tarafndan, ekertemininde ekilen skntlar sona erdirmek amacyla, 19 Haziran 1918 ta-

    1 BCA., 30.10/181.248.7.

    2 Refii kr Suvla, Bugnk Harp Karsnda Dnyada ve Trkiyede eker Me-selesi, stanbul 1941, s.6.

  • Mart 2012

    56

    Mehmet KARAYAMAN

    rihinde maddelik bir kararname yaynlanmtr. Kararname ile ekerin,ae Mdriyet-i Umumiyesi tarafndan ithal edilmesine karar verilerek,eker ithalat ve eker fiyatnda devlet kontrol salanmaya allmtr 3.

    Cumhuriyet Dneminde eker Sanayi

    I.Dnya Sava ve Milli Mcadele dneminde eker temininde yaa-nan skntlar, ekerde d devletlere olan bamll sona erdirmeye ynelikadmlarn atlmasna neden olmutur. Cumhuriyetin ilan ile birlikte ba-layan ekonomik seferberlikte, eker sanayinin gelimesi ve buna bal ola-rak eker kam ve eker pancar tarmnn yaygnlatrlmas, ncelikverilen konularn banda gelmitir. Atatrk, eker sanayinin gelimesi yo-lunda atlacak admlarn nemini u szlerle ifade etmitir; Memleketi-mizin her msait mntkasnda eker ihtiyacnn temini mhim hedeflerimizarasnda tannmaldr4.

    Cumhuriyetin ilk yllarnda eker sanayinin kuruluuna verilen nemhakknda Trkiye eker Fabrikalar Anonim irketinin ilk genel mdrKazm Takent u bilgileri vermektedir;

    eker sanayinin kuruluuna baland zaman, Cumhuri-yetin ilanndan iki yl gemiti. Cumhuriyetin kuruluundamemleketimizde iktisadi varlk diyebileceimiz bir eylerimizde yoktu. Byk Atamz, Cumhuriyetin ilanndan bir yl sonraTrkiye Bankasnn meydana gelme artlarn saptamaklave kurulmasn temin etmekle, iktisadi hayatmzn temeline ilkta yerletirmi bulundular.

    ktisadi gelimelerle ilgili dnceler, almalar ve tartmalar youn-layordu. Hammaddesi memlekette bol olan yerli tketimle ilgili endstribranlarna byk nem verilmesi lazm geldii belirtiliyordu.

    3 BOA., MV., 249/118.

    4 lhan Tarus, Uzun Atlama, Ankara 1957, s.10.

  • Say: 82

    57

    Atatrk Dneminde eker Sanayi ve zlenen Politikalar

    beyazlar ve karalar slogan bu sralarda ortaya atld.eker sanayinin kurulmas mevzuu zerinde de ehemmiyetle du-ruluyordu. Birbirini takip eden iki byk harpte (Birinci DnyaHarbi ve stiklal Sava) eker yokluundan ekilen sknt ok b-ykt. Bu sebeple, her eyden evvel, memlekette eker retiminingereklemesi lazmd. Bunu herkes istiyordu. ok gemeden Ata-trk tarafndan eker fabrikalarnn kurulmas karar verildi. 1925ylnda kan bu karar, memleketin artk ekersiz kalmayaca mj-desiydi5.

    17 ubat- 4 Mart 1923 tarihleri arasnda zmirde dzenlenen ktisatKongresinde lke ekonomisine yeni bir yn verilmeye allm, eitlimeslek guruplarnn temsilcilerinin katlm ile toplanan Kongrede, lke so-runlarna ynelik yeni zm nerileri tartlmtr. Kongre sonunda alnankararlar arasnda yer alan 16. Maddede, Memleketimizde pancar yeti-tirilerek, eker fabrikalar tesis ve ziraatta mnavebe usulnn tevsii ve busuretle hayvanatmzn ve hububatmzn slah ve oaltlmas,6 gerektiiifade edilmitir.

    ktisat Kongresinde alnan kararlar ilk meyvelerini vermeye balam,eker fabrikalarnn kuruluunu tevik etmek amacyla baz yasal dzenle-meler yaplmtr. 25 Ocak 1925 tarihinde, Bakanlar Kurulu tarafndan601 Sayl eker Fabrikalarnn Tesisinin Tevikine Dair Kanun teklifihazrlanarak TBMMne sunulmutur7. 5 Nisan 1925 tarihinde yrrlegiren eker Fabrikalarna Baholunan mtiyaz ve Muafiyet Kanunu ileeker fabrikas kuracak olanlara baz kolaylklar salanmtr8.

    5 Kazm Takent, lk Genel Mdrmz Sayn Kazm Takentin Cumhuriyetin50.Ylnda eker Sanayimize Dair Hatrlar, Pancar, Cumhuriyetin 50. Yl zel Says,Aralk 1973, s.20.

    6 A. Afetinan, zmir ktisat Kongresi, Trk Tarih Kurumu, Ankara 1989, s.30;A.Gndz kn, Trkiye ktisat Kongresi 1923-zmir, Drdnc Bask, Ankara 1997,s.336.

    7 BCA., 30.18.1.1./12.72.9.

    8 Cumhuriyetin 80. Ylnda Trk eker Sanayi, Trkiye eker Fabrikalar A.., An-kara 2003, s.10.

  • Mart 2012

    58

    Mehmet KARAYAMAN

    Salanan kolaylklarn banda, kurulacak eker fabrikalarna komube il hududunu gememek artyla 25 yl sreli, fabrika tesis ve iletme im-tiyaz verilmesi, yetitirilen pancarlardan on yl sre ile mahsult- araziyevergisi alnmamas, temett vergisinin eker sanayinde alan iilerdenon sene sre ile alnmamas, hisse senetlerinin damga resminden muaf tu-tulmas, kurulacak eker fabrikasn d rekabete kar korumak iin, reti-lecek ekerin sekiz yl istihlak vergisinden muaf tutulmas, iletmemalzemesi olarak kullanlan maden kmr, linyit ve kire ta retimi iiniletilecek maden ocaklarnn vergiden muaf tutulmas, fabrika kurulmasiin gerekli arazinin bir hektardan be hektara kadar olan ksmnn devlettarafndan cretsiz olarak verilmesi, ayet bu arazi ahsa ait ise istimlk ka-nununa gre istimlk edilmesi, fabrikann ihtiyac olan ham madde ve fab-rika tarafndan

View more >