artur bernhardt i parczewska hala targowa - yadda.icm.edu. bernhardt i parczewska hala targowa103...

Download Artur Bernhardt i parczewska hala targowa - yadda.icm.edu. Bernhardt i parczewska hala targowa103 Fot

Post on 01-Mar-2019

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

101A r t u r B e r n h a r d t i p a r c z e w s k a h a l a t a r g o w a

RADZYSKI ROCZNIK HUMANISTYCZNYtom 13, 2015

Jerzy ywickiUniwersytet Marii Curie-Skodowskiej w Lublinie

Artur Bernhardt i parczewska hala targowa

Kilkanacie lata temu, 22 maja 1998 roku, w rejestrze A zabytkw nierucho-mych wojewdztwa lubelskiego pod numerem A-291 umieszczono hal targow z Parczewa. Budowle takiego jak ona przeznaczenia nale do obiektw rzadko spo-tykanych w rejestrach zabytkw. W wojewdztwie lubelskim oprcz niej mona w nim znale jedynie wodawski zesp kramw zwany Czworobokiem oraz kra-snostawskie jatki miejskie. I cho wiadczy to niewtpliwie o unikatowoci parczew-skiej budowli, to trudno znale informacje na jej temat w istniejcych publikacjach. Podobnie jest z jej autorem. Jego nazwisko jest znane, a zarazem nikt nie prbowa ustali kim on by. Wypenienie obu luk jest celem tego artykuu. Parczewska hala targowa usytuowana jest na pycie dawnego rynku (dzi: Plac Wolnoci), przy jego pnocno-wschodniej pierzei. Zostaa zbudowana w latach 1937-1938 roku wedug projektu inyniera Artura Bernhardta z Wodawy1. Prace przy niej rozpoczto bez wymaganego przepisami pozwolenia wojewdzkich wadz budowlanych. Stanisaw Bednarski - wczesny burmistrz Parczewa - usprawiedliwia to wzgldami sanitar-nymi, a dokadniej potrzeb zastpienia nowoczesnym obiektem starych budek rnej wielkoci i ksztatw szpeccych miasto2. Argumentacja burmistrza okazaa si przekonujca dla wadz wojewdzkich, ktre zatwierdzajc 2 marca 1938 roku projekt hali zalegalizoway trwajce ju przy niej prace. Nie omieszkano jednak na-pomnie, e na przyszo podobne samowole budowlane nie bd tolerowane, a na-wet przytykw wobec samego obiektu. Stwarzanie faktu dokonanego uniemoliwia przy zatwierdzeniu projektu wprowadzenia zmian i uzupenie, majcych na celu zachowanie przepisw prawa budowlanego, zwaszcza gdy chodzi o usytuowanie

1 Archiwum Pastwowe w Lublinie (dalej APL), Urzd Wojewdzki Lubelski (1919-1939) (dalej: UWL), Wydzia Komunikacyjno-Budowlany (dalej: WKB), sygn. 2643: Projekt hali targowej w Parczewie.

2 Tame, k. 9.

102 J e r z y y w i c k i

budynku i architektoniczne opracowanie, ktre w danym wypadku nie stoi na wyso-koci zadania - poucza in. Stanisaw Piotrowski kierownik Oddziau Budowlane-go w Wydziale Komunikacyjno-Budowlanym Urzdu Wojewdzkiego w Lublinie3.

Pierwotny plan Zarzdu Miejskiego w Parczewie zakada budow hali kosztem 18416,70 zotych4. By to jednak plan oszczdnociowy, wedug ktrego miaa mie ona kryty pap dach, pozbawione tynkw elewacje itd. Ostatecznie zdecydowano si na realizacj obiektu znacznie droszego, ktrego budow oszacowano na 33 tysice zotych5. Koszt ten obejmowa:a) budow hali majcej pomieci 33 lokale sklepowe z pustakw (ciany) oraz

drewna (wiba dachowa),b) pokrycie dachu blach ocynkowan,c) wymurowanie z cegy czterech cian wewntrznych (w celu wzmocnienia caej

budowli),d) wykonanie pozostaych, wewntrznych cian dziaowych z bali sosnowych,e) budow kominw wylotowych (dla monoci ustawienia w kadym lokalu

piecykw elaznych lub kaflowych),f) wykonanie drewnianych okiennic,g) obustronne otynkowanie budowli zapraw wapienn,h) zainstalowane zegara wieowego.

Koszt budowy hali mia by pokryty ze rodkw wasnych Zarzdu Miejskiego w Parczewie (15521,25 z), a take z czynszu opaconego z gry na okres od jednego do czterech lat przez dzierawcw lokali sklepowych (17478,75 z). Spord trzy-dziestu trzech lokali znajdujcych si w hali, dwadziecia trzy przypado kupcom ydowskim, dziesi chrzecijaskim.

Ksztat parczewskiej hali targowej nawizuje do dawnych jatek i kramw rynko-wych, a nawet do redniowiecznych sukiennic znanych z miast lokowanych na pra-wie niemieckim. Zbudowano j jako bardzo mocno wyduon, parterow budowl, na planie prostokta (52 x 10,75 m) skierowanego duszymi bokami na pnocny--wschd oraz poudniowy-zachd. Otrzymaa prostopadocienn bry nakryt paskim dwuspadowym dachem z wydatnymi okapami nad elewacjami wzdu-nymi. Nad jej czci rodkow umieszczono niewielk, czworoboczn i uskokow wieyczk zegarow, nakryt namiotowym daszkiem. Na osi, nad ktr wznosi si wieyczka zegarowa, umieszczono poprzeczne przejcie. Wntrze hali wypeniay dwa cigi sklepw dostpnych bezporednio z ulicy. Do 32 sklepw wchodzio si od strony duszych bokw budowli (po 16 z kadej strony w ukadzie: osiem skle-pw - poprzeczne przejcie - osiem sklepw), do jednego od strony boku krtszego (pnocno-zachodniego). Sklepy miay identyczn powierzchni (5 x 3 m). Jedynie sklep z wejciem w elewacji pnocno-zachodniej by nieco wikszy od pozostaych, a sklepy po jego bokach nieco mniejsze. Otwory wej i okien byy prostoktne, a okna zaopatrzone w okiennice.

3 Tame, k. 10.4 Tame, k. 8.5 Tame.

103A r t u r B e r n h a r d t i p a r c z e w s k a h a l a t a r g o w a

Fot. 1. Projekt hali targowej w Parczewie.

rdo: APL, UWL, K-B, sygn. 2643. Fot. Pracownia Reprograficzna APL.

Parczewska hala zachowaa do dzi swj pierwotny charakter i przeznaczenie, ale jej dzisiejszy wygld odbiega nieco od pierwotnego. Brak jest przede wszystkim poprzecznego przejcia, zamurowanego po II wojnie wiatowej. Dach pokrywa gont bitumiczny, a okna pozbawione s drewnianych okiennic. Zmienia si rw-nie liczba sklepw, a tym samym wewntrzne podziay budowli oraz ilo otwo-rw. Aktualnie cao prezentuje si jako skromna budowla o modernistycznym charakterze i wielkoci dopasowanej do wymiarw rynku.

Artur Kazimierz Bernhardt projektant hali nie by architektem a inynierem drg i mostw, kierownikiem Powiatowego Zarzdu Drogowego we Wodawie6. Jednak szereg faktw z jego biografii wiadczy o tym, e mia okazj zaznajomi si z problematyk dotyczc budownictwa.

Urodzi si 1 grudnia 1893 roku w Stanisawowie (dzi Iwano-Frankiwsk na Ukrainie), w rodzinie rzymskokatolickiej. Jego matk bya Eugenia Ludwika z Ja-worskich Bernhardt (ur. 1874), ojcem Emil Bernhardt (ur. 1863) - profesor szkoy redniej. Wyksztacenie zdoby we Lwowie. Ukoczy tam najpierw szko po-wszechn, funkcjonujc przy seminarium nauczycielskim, a nastpnie siedmio-klasow szko realn, w ktrej w 1911 roku uzyska matur. We wrzeniu 1911 podj studia na Politechnice we Lwowie, na wydziale ldowym.

6 APL, UWL, Wydzia Oglny, osobowe, sygn. 79. Z tego rda czerpiemy wszystkie informacje o bohaterze tego artykuu.

104 J e r z y y w i c k i

Z powodu wojny wiatowej, studia te zostay przerwane w lipcu roku 1914... pisa o sobie (w trzeciej osobie sic!) w Curriculum Vitae z 27 lutego 1937 roku ...W czasie inwazji rosyjskiej, w kwietniu 1915 roku zaangaowany zosta do Zarzdu Dbr Pirkowicze (obok Kowla) do wykonywania zdjcia geodetyczne-go obszaru Dworskiego, przeznaczonego do odwodnie, - skd jednak po dwu miesicach pracy, poleciy mu wadze rosyjskie, - jako poddanemu austriackie-mu, przy przesuniciu si frontu, bezzwocznie wyjecha do Kijowa, a nastpnie do Rostowa nad Donem [...] W Rostowie pracowa w przedsibiorstwach budow-lanych w charakterze technika budowlanego na stanowisku Kierownika robt, i tak z ramienia firmy eliezobeton wykona dwie wiee cinie na stacji kolejowej Batajsk, oraz cay szereg drobnych obiektw z elazobetonu wzdu linii kolejo-wej Rostw-Wadykaukaz. Nastpnie pracowa w charakterze konstruktora przy rozbudowie fabryki aeroplanw i automobili w Rostowie o firmowym brzmieniu Aksaj.

W grudniu 1918 roku powrci do Lwowa [...] zgosi si na ochotnika do su-by w wojsku polskim do 5. puku artylerii polowej, skd po siedmiomiesicznej subie frontowej zwolniono go w dniu 4 VIII 1919 r. przez co umoliwiono mu kontynuowanie przerwanych studiw na Politechnice we Lwowie.

W roku szkolnym 1919/20 zapisa si na wspomnian politechnik, gdzie stu-diowa do koca 1920 r., to jest do chwili gdy nastpia druga, trzymiesiczna przerwa, spowodowana inwazj bolszewick. W lipcu 1920 r. zgosi si bowiem do armii ochotniczej; otrzyma przydzia do kolumny automobilowej, przy 5. dy-wizji piechoty. Po subie frontowej od lipca do wrzenia wcznie zosta zwol-niony z wojska [...] W roku szkolnym 1920/21 kontynuowa studia na Politechni-ce i dnia 15 IV 1921 r. uzyska absolutorium, poczym do koca lipca 1921 r. peni funkcj asystenta przy katedrze budowy mostw.

Dnia 21 IV 1921 r. zawar zwizek maeski z pann Helen Gurawsk. Przez cay okres od uzyskania absolutorium a do zdania egzaminu dyplomo-wego, t. j. do dnia 15 IV 1926 r. pracowa w przedsibiorstwach budowlanych, takich jak: Towarzystwo Agrarno-Osadnicze, Biuro Inynierskie Tres. In. Pawe Re-horowski, wszystkie z siedzib we Lwowie, - wykonujc pomiary geodetyczne, prace konstrukcyjne, oraz samodzielne kierownictwo przy budowach Rafinerii Fanto w Ustrzykach Dolnych, - Warsztatach Samolotowych Centralnych Zaka-dw Lotniczych w Dblinie, oraz Lotniska w Skniowie.

Po zdaniu dyplomu, do ktrego przygotowywa si rwnolegle z prac w przedsibiorstwach, otworzy sobie samoistny warsztat pracy, t.j. opierajc si na Firmie Rolindustria we Lwowie przyjmowa Kierownictwa, stawianych przez t ostatni obiektw przemysowych dla Rolnictwa, - a w szczeglnoci stawianych mynw, gorzel, olejar, elektrowni, oraz zakadw wodnych, bdcych pop-dem dla przemysu. Z Kierownictw przeszed do przedsibiorstwa i powysze obiekty przyjmowa na wasne wykonanie.

Zaamanie si koniunktury mynarskiej i cikie pooenie rolnictwa - zmu-sio go do wykonywania obiektw w przedsibiorstwie i w tym celu nawiza stosunki z Dyrekcj Kolejow w Stanisawowie, Lwowie i z 6. Okrgowym Urz-dem Budownictwa we Lwowie, gdzie z przetargw otrzyma roboty: Magazyn kolejowy na stacji Mikulice-Strusw, Kanalizacja koszar 13. d. a. k. w Kamionce Strumiowej, droga dojazdowa do koszar 12. p.a.p. w Zoczowie, kanalizacja koszar 6. p. lotniczego w Skniowie, adownia dla byda tranzytowego w stacji niaty-Zaucze, obnienie niwelaty stacji kol. Werba, oraz ostatecznie kanaliza-

105A r t u r B e r n h a r d t i p a r c z e w s k a h a l a t a r g o w a

cja w koszarach 1. p. a. m. w