armia czerwona po wojnie polsko-rosyjskiej 1919 muzeum- .1 prof. dr hab ... armia czerwona po wojnie

Download ARMIA CZERWONA PO WOJNIE POLSKO-ROSYJSKIEJ 1919 muzeum- .1 prof. dr hab ... ARMIA CZERWONA PO WOJNIE

Post on 01-Mar-2019

216 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

1

prof. dr hab. Czesaw Grzelak Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Kochanowskiego w Kielcach, Filia w Piotrkowie

ARMIA CZERWONA PO WOJNIE POLSKO-ROSYJSKIEJ 1919-1921 ROKU

Dosy czsto wrd historykw zajmujcych si problematyk wojny polsko-

rosyjskiej lat 1919 1921 rodzi si pytanie: na ile ta wojna wpyna na dalsz polityk

sowieckiej Rosji (od 30 grudnia 1922 roku Zwizku Socjalistycznych Republik Sowieckich)

i jej siy zbrojnej Robotniczo-Chopskiej Armii Czerwonej. Odpowied na tak postawione

pytanie jest niezmiernie trudna i na tym etapie bada raczej jednoznacznie niemoliwa.

Powd jest dosy prosty brak dostpu do odpowiednich materiaw rdowych, o ile takie

w ogle istniej. Zgodnie bowiem z dewiz Stalina, jednoznacznie stawian wobec swoich

wsppracownikw: Rbcie tak aby dla sowieckiej Ojczyzny byo dobrze, ale niekoniecznie

wszystko musi by na pimie (inne jego sowa, wypowiedziane na XVI Zjedzie WKP(b):

Tyle razy mwiem wam rbcie co chcecie, ale nie pozostawiajcie dokumentw, nie

pozostawiajcie ladw) co (by moe) z gry przesdza o braku wielu podstawowych

dokumentw zwizanych z postawionym na wstpie pytaniem. Niemniej jednak warto

sprbowa takiej odpowiedzi udzieli, zakadajc, e bdzie ona zapewne daleko niepena i

niejednoznaczna, ale moe zachci historykw do dalszych poszukiwa badawczych.

*

Aby przynajmniej czciowo zrozumie polityk sowieckiego pastwa w okresie

midzywojennym, szczeglnie w zakresie polityki wojskowej, naley mie na uwadze jedno

ze stwierdze Lenina, okrelajce istot czy te jeden z waniejszych elementw dziaa

socjalizmu: Socjalizm, ktry zwyciy w jednym kraju, bynajmniej nie wyklucza od razu

wszystkich wojen w ogle. Przeciwnie, zakada je1(pogrub. C.G.). Wok tego hasa-

stwierdzenia bdzie cay czas prowadzona polityka modernizacji i jakociowego rozwoju siy

zbrojnej socjalizmu Armii Czerwonej. Ju na przeomie roku 1921/1922 wydano polityczne

uzasadnienie tego kroku: Zadanie podniesienia poziomu jakoci si zbrojnych Republiki

polega na tym, aby osign taki stopie mocy bojowej zredukowanej liczebnie Armii

Czerwonej, przy ktrym mogaby ona zwycisko stan przeciwko siom bojowym wiatowego

1 W.I. Lenin, Dziea, Warszawa 1950-1975, tom 30, s. 125

2

imperializmu, przewyszajcym j liczebnie oraz poziomem rodkw materiaowo-

technicznych. Istnienie Rosji Sowieckiej wraz z kapitalistycznymi przeciwnikami jest

obarczone nieuniknionymi konfliktami, tworzcymi zagroenie starciami zbrojnymi i

krucjatami zewntrznymi przeciwko naszemu krajowi. Biorc to pod uwag, powinnimy

jasno sobie powiedzie, e zadanie zbudowania naszych si zbrojnych, majce systematyczny

i planowy charakter, jednoczenie powinno by wykonane z maksymaln szybkoci.

Podstaw gotowoci bojowej, zorganizowania i zwartoci Armii Czerwonej jest jej

proletariacki duch i komunistyczna wiadomo. Gwnym sposobem przyjcia takiej

wiadomoci jest praca polityczno-edukacyjna w Armii Czerwonej2.

Znaczne osabienie Armii Czerwonej w wojnie z Polsk byo jedn z przyczyn

powanych zaburze w bolszewickim pastwie. Trudne warunki bytu w zniszczonym

wojnami (domow i zewntrznymi) kraju, terror wadzy bolszewickiej wobec

wyimaginowanych czsto przeciwnikw tej wadzy, spowodowa wybuch niezadowolenia w

wielu regionach kraju. Zastrajkowa Piotrogrd, kolebka rewolucji, ktrego robotnicy

domagali si chleba i obiecanej wolnoci. Doczyli do nich marynarze Floty Batyckiej z

Kronsztadtu, ktrzy trzy lata wczeniej podarowali bolszewikom wadz, a teraz zadali ich

usunicia. Przez Rosj przetoczya si fala chopskich rebelii. Pod Tambowem chopi

utworzyli potn armi antykomunistyczn, niele zorganizowan, lecz sabo uzbrojon.

Tuchaczewski otrzyma rozkaz zdawienia rebelii. I jeden i drugi bunt zostay krwawo

stumione, a represje jeszcze dugo stosowano wobec bliszych i dalszych rodzin

buntownikw.

Masowe, czynne i bierne wystpienia przeciw wadzy sowieckiej unaoczniy

bolszewikom powag sytuacji wewntrznej. Wobec realnej groby klski godowej w kraju

Lenin zgodzi si na daleko idce ustpstwa, wprowadzajc w 1921 roku pod postaci Nowej

Polityki Ekonomicznej (ros. NEP Nowaja Ekonomiczeskaja Politika) elementy wolnego

rynku i osabienia presji ideologicznej, ktra po mierci Lenina bya stopniowo, ale

systematycznie likwidowana. Tymczasowo zrezygnowano z realizacji idei rewolucji

wiatowej, chocia ta przywiecaa stale przywdcom bolszewickim, o czym wiadcz

wypowiedzi Lenina typu: Nowa taka sama wojna jak wojna wiatowa jest nieunikniona;

Wyszlimy z jednego etapu wojen, musimy si szykowa do nastpnego. Take Stalin w

okresie midzywojennym wielokrotnie powtarza, e: przesanki wojny dojrzewaj i wojna

moe sta si oczywicie nie jutro i nie pojutrze, ale za kilka lat nieunikniona, co nie znaczy,

2 Sowietsko-finljandskaja wojna 1939-1940, pod red. N. . Wokowskiego, Sankt Pietierburg 2003, t. 1, s. 36

3

e w takiej sytuacji musimy koniecznie i na czynne wystpienie przeciwko komukolwiek. ()

Ale jeeli wojna si zacznie, to nam nie wypadnie siedzie z zaoonymi rkami, nam

wypadnie wystpi, ale wystpi jako ostatni. I my wystpimy po to, eby rzuci decydujcy

ciar na szal, ciar, ktry mgby przeway3 Analizujc wypowiedzi i dziaalno Stalina

w okresie midzywojennym, po objciu przez niego dyktatorskiej wadzy, nasuwaj si

nieodparte skojarzenia, e we specjalnie i umiejtnie podsyca groz cigego zagroenia

modego pastwa sowieckiego przez kapitalistyczny wiat. To stae a nawet potgujce

zagroenie miao usprawiedliwia w oczach spoeczestwa sowieckiego ubstwo tego

ostatniego, graniczce niejednokrotnie z jego niedoywieniem a nawet godem,

niewydolnoci przemysu konsumpcyjnego i permanentn walk klasow z czsto

wyimaginowanym wrogiem wewntrznym i zewntrznym. Rozwijajc przemys

wydobywczy i ciki, z ktrego wikszo surowcw i produktw sza na potrzeby

przezbrojenia i unowoczenienia armii, Stalin nie tylko szermowa pojciami zagroenia

wojennego ale take planow budow szczliwego spoeczestwa socjalistycznego poprzez

industrializacj caej gospodarki. Tego typu propaganda miaa w oczach sowieckiego

spoeczestwa usprawiedliwi jego prawne (w ramach prawa sowieckiego, ktre zbyt

precyzyjne nie byo) a nawet nieprawne dziaania, ktre nieatwo byo zdefiniowa. Innymi

sowy; wszystko mona byo usprawiedliwi a nawet uzyska niemal entuzjastyczne wsparcie

poprzez odpowiednio manipulowane wiece poparcia w duych zakadach pracy czy poprzez

rodki masowego przekazu, ktre w caoci byy w rkach partii.

Do realizacji zaoonych celw rozszerzania socjalizm potrzebna bya nowoczesna i

liczna armia, ktr naleao wyekwipowa i wyszkoli.

Naley w tym miejscu wyjani, i po zakoczeniu dziaa wojennych i zduszeniu

wikszych zgrupowa biaogwardyjskich wojsk, wobec katastrofalnej sytuacji gospodarczej

Rosji, przystpiono do stopniowej demobilizacji Armii Czerwonej i przechodzenia z systemu

armii kadrowej na system terytorialno-kadrowy. Armia Czerwona, ktra pod koniec wojny

domowej liczya okoo 5.300 000 onierzy, w trzech etapach do lutego 1923 roku zostaa

zredukowana do stanu okoo 600 000 onierzy czyli dziewiciokrotnie, a w rzeczywistoci

byo ich duo mniej. W wyniku redukcji armia liczya midzy innymi 71 dywizji strzeleckich,

z tego 42 typu terytorialnego oraz 18 dywizji kawalerii. Dywizje kadrowe (liniowe) miay

stacjonowa przede wszystkim w nadgranicznych okrgach wojskowych a terytorialne w

3 Cyt. za E. Duraczyski, Polska w polityce Moskwy latem 1939 r., [w:] 17 wrzenia 1939 r. Materiay z oglnopolskiej konferencji historykw, Krakw 25-26 padziernika 1993 r., pod red. H. Batowskiego, Krakw 1994, s. 34.

4

najwaniejszych centrach politycznych i gospodarczych kraju. Przykadowo w Moskiewskim

Okrgu Wojskowym stacjonowao trzynacie dywizji terytorialnych, podczas gdy w

Syberyjskim tylko jedna. Dywizje terytorialne liczyy do 3000 onierzy i nie dysponoway

odpowiedni iloci cikiego uzbrojenia. Wrd nich byy te tak zwane zalkowe dywizje

terytorialne liczce do 200 onierzy i oficerw. Tym samym Armia Czerwona staa si

chwilowo armi pieszo-konn o niskim potencjale bojowym. Dywizje terytorialne szkoliy si

okresowo, ale byy take czsto odrywane od tego szkolenia i uywane do prac na rzecz

gospodarki narodowej.

Coraz czciej na szczytach sowieckiej wadzy zadawano sobie pytanie - Jak z tak

armi nie tylko broni socjalizmu ale go jeszcze rozszerza?

Od poowy 1923 roku powoywano na szczeblu rzdowym i partyjnym komisje,

ktre miay da odpowied na nurtujce pytania. Jedna z komisji, pocztkowo pod

przewodnictwem Waleriana Kujbyszewa, potem Siergieja Gusiewa (w. nazwisko: Jakow

Dawidowicz Drabkin) w przedstawionym pod koniec 1923 roku protokole stwierdzia, e

Armia Czerwona i flota nie s gotowe do prowadzenia dziaa bojowych z powodu wielu

niedocigni, ktre miay swj pocztek na samym szczycie wojskowego establishmentu4.

Lista niedocigni w centralnych strukturach kierowania siami zbrojnymi bya tak dua i

powana, e nie ulegao wtpliwoci i gwnym celem treci tego protokou byo osabienie

pozycji Trockiego w partii i armii a nastpnie jego us