arkeoloji biliminde -...

of 15/15
İsim Geleceğin Arkeoloğu Eğitimde Bu kitabın sahibi: Arkeoloji Biliminde Max Planck İnsan Tarihi Bilimi Enstitüsü tarafından hazırlanan Boyama kitabı

Post on 17-Jun-2019

215 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

sim

Gelecein Arkeolou Eitimde

Bu kitabn sahibi:

Arkeoloji Biliminde

Max Planck nsan Tarihi Bilimi Enstits tarafndan hazrlanan

Boyama kitab

Yaync: Max Planck nsan Tarihi Bilimi EnstitsEditr: Christina WarinnerYardmc Editr: Jessica HendyKatk sunanlar:Zandra FagernsJessica HendyAllison Mannshild VgeneKe WangChristina Warinner

Trkeye eviren:N. Ezgi Altnk

Kitabn Trke evirisine katkda bulunan Emrah oraman'a teekkrler.

Bu boyama kitab, bir bilimsel grselletirme kursunun paras olarak hazrlanmtr.

Attribution-NonCommercial-ShareAlikeCC BY-NC-SA

Bz kmzArkeologlar, insann gemiiyle ilgili sorular aratrmak iin bilimsel metotlar ve modern teknikleri kullanan aratrmaclardr.

Laboratuvarda...Bilim insanlar, antik DNA ile urarken, antik numunelere modern DNAlar bulamasn diye temiz odalarda almak ve zel kyafetler, eldivenler ve botlar giymek zorunda.

Bilim insanlar, antik numunelerle alrken ok eitli aletler kullanrlar.

Arazide...Bilim insanlar, laboratuvardaki ileri almalarda kullanmak zere kaz yapmak ve numune toplamak iin arazideki arkeologlarla birlikte alrlar. .

Yaptklar iler, mezarlktan rnek almak, antik kaplardan kalntlar toplamak, p ynlarnn iindeki hayvan kemiklerini tanmlamak veya bitki fosillerini bulmak iin tortullar elemek olabilir.

Mala

Pipet

TO

UR

IS

T

CO

PY

TO

UR

IS

T

CO

PY

Araz kazsArkeologlar, insanln tarihini ve tarih-ncesini aratrmak iin tm dnyay dolarlar. Kaz aralarna ek olarak, baz yerler zellemi tehizat ve ekipman gerektirir. rnein, Himalayalarda arkeologlarn,doa yry iin izinlere ve da trman iin zel donanma sahip olmalar gerekir.

Samdzong, Nepal

RNEK

Kemikler ve Diler

Hayvan kemikleri

anak mlek Kalntlar

Di Ta

Ne &al $yoruzArkeologlar, bilimsel yntem ve ileri teknoloji kullanarak insanln gemiini incelerler. Doru aralarla, kemik, di veya mutfak aletleri gibi kk bir numuneden birok bilgi renilebilir.

Tartar olarak da bilinen di ta, vcudunun sen yaarken fosilleen tek paras. Yiyecek ve bakterileri iine hapseder ve yllar sonra salk ve beslenme alkanlklarnn anlalmas iin kullanlabilir.

Hayvan kemikleri, bize gemi toplumlarn beslenme alkanlklar ve ekonomileri hakknda bilgi verebilir. Ayrca, antik dnemdeki evreyi anlamak ve radyokarbon tarihlendir-mesi yapmak iin de kullanlrlar.

anak mlek zerin-deki yiyeceklerin kabuklar ve dier artklar, bitki ve hayvan proteinlerini, mikroskobik bitki paracklarn ve piirme yalarnn izlerini ierebilir. anak mlek kalntlarnn incelenme-si, eski halklarn beslenme ekilleri ve mutfak kltrleri hakkn-da bize bilgi verebilir.

Kemik ve diler, DNA paralar ierir. Bu paralar, eski insanlarn glerini takip etmek, sa ve gz rengi gibi zelliklerini ortaya karmak, genetik olarak nasl uyum saladklarn anlamak iin kullanlabilir. Salgn hastalklar srasnda len insanlarn dileri, onlara bulaan mikroplar da ierebilir.

nsann kkenAntik DNA en yakn evrimsel kuzenlerimizi anlamamza yardm ediyor: Neandertaller.

Antik insanlarn dilerini ve kemiklerini inceleyerek, atalarmzn nasl yaadn ve insan olarak bugn bulun-duumuz hale nasl geldi-imizi bulabiliriz.

Evrim

Neandertaller yaklak olarak 25,000 yl kadar nce yok oldular, ancak Neandertal DNAs Afrikal olmayan insanlarn ounun genomunda yaamaya devam ediyor.

Blyor musun?

Antk glerKemiklerden ve dilerden karlan antik DNA, tarih ncesi gleri ortaya karmak iin kullanlabilir. Radyokarbon tarihlendirme ve stronsiyum ya da oksijen gibi izotoplarn analiz edilmesiyle bu gler zaman ve mekn boyunca takip edilebilir.

Radyokarbon Tarihlendirme

Radyokarbon tarihlendirme, bitki ve hayvanlarn yalarn, gnmzden yaklak 40,000 yl ncesine kadar tespit etmek iin kullanlan yntemdir.

Radyokarbon, ya da Karbon 14, fotosentez srasnda bitkiler tarafndan havadan alnan kararsz bir karbon izotopudur. Hayvanlar, bitki -leri yediinde radyokarbonlar dokularnda toplarlar. Radyokarbon zamanla bozu-lur. Eski bir numunede Karbon 14 miktarnn llme-siyle, bir canlnn ne kadar zaman nce yaadn tahmin etmek mmkndr.

Blyor musun?

40 ml302010

skitler, Orta AsyaDemir a , M 700

rnek numaras:alan Ad:rnek TipiTarih:

Antk beslenmeBilim insanlar, antik anak mleklerde ve insan dilerindeki kk yiyecek paralarn bulmak iin mikroskop kullanrlar. Bu mikrofosil analizi, Orta Amerikada yaam olan antik Maya halknn yedikleri hakknda bize bilgi salad.

Msr fitoliti

Polen

Tohum paras

Faslye niastas

Copan, HondurasKlasik Maya dnemi

MS. 300

Stln kkenleri

Blyor musun?

nsanlar, 10,000 yldan daha uzun sredir, bitki ve hayvanlar belirli zelliklere gre seerek yetitirmektedir. Srlar, evcil-letirilen ilk hayvanlardan biriydi ve eski insanlar bunlar yk tamak, et, st ve derileri iin kulland.

Srlar, artk soyu tkemi, byk bir yabani boynuzlu-giller tr olan yaban kznn evcilletirilmesile ortaya kt. Evcilletirilmi srlara dair en erken kant, Anadolu Yarmadas'nda bulundu.

Protein modeli

Stln kkenleri tam olarak bilinmemekle birlikte, arkeologlar, tarih ncesi dilerde bulunan st proteinlerini tespit etmek iin, ktle spektrometresi ad verilen bir teknik kullanarak mandralarn tarihini anlamaya alyorlar.

St rnler

St rn Mikroplar

At

Koyun

Kei

Yak

nek

Laktobasiller

LkonostokLaktokoklar

Stafilokoklar

Moolistan

St rnleri, Moolistan'da gnlk yaamn son derece nemli bir parasdr. Arkeolojik aratrmalar-dan biliyoruz ki bu gelenek gn-mzden en az 3,500 yl ncesine uzanyor.

Mool bozkrlarnda; atlar, srlar, tibet kz, koyunlar, keiler, ren geyii ve develer gibi ok eitli hayvanlar yaar. Gebe obanlar, bu hayvanlarn stlerinden yourt, peynir gibi rnler retirler.

Bakteri ve mayalar bata olmak zere mikroplar; yourt, tereya ve peynir gibi bilinen ok eitli st rnlerinin yan sra, Mool aaruulu (kurutulmu lor) ve kmz (at st biras) gibi daha az bilinen gdalar retmede nemli bir rol oynar.

Esk HastalklarKemikler, diler ve di talar, gemite yaam insanlarn salklar hakknda deerli bilgiler tar. rnein, di tanda korunmu DNA ve proteinler, di eti hastalklarnn ve di rmesinin tarihini anlamada bilim insanlarna yardmc olur.

Omne BonumOmne Bonum, Orta a Avrupasnda yaam hakkn-da yazlm bir 14. yzyl Latin ansiklopedisidir ve gnmzde Londra'daki ngiliz Ktphanesinde bulunmaktadr. Orta ada salk ve hastalklar daha iyi anlamamza yardm eden di hekimlii ve tbbi tedavi-ler zerine yazlar ierir.

Verem ve czzamVerem ve czzama yol aan bakteriler birbirleriyle akraba trlerdir: Mycobacterium tuberculosis ve Mycobacterium leprae. Her ikisi de kemiklere bulaabilir ve iskelette braktklar DNAlar, bu eski hasta-lklarn tarihini anlamada bilim insanlarna yardmc olur.

Aztekler tarafndan cocoliztli olarak adlandrlan bir salgn MS 1545 ile 1550 yllar arasnda Meksika toplumunun %60-90n ldrd ve bunun sebebi bilinmiyordu. Yakn zamanda, salgn kurbanlarna ait dilerde, Salmonella enterica Paratyphi C DNAs bulundu.

VebaVeba, sanlarn zerinde yaayan pirelere bulaarak yaylan Yersinia pestis bakterisinin neden olduu bir hasta-lktr. Bu pireler tarafndan srlan insanlar, hyarckl veba hastalna yakalanr. Avrupallarn yarsn ldren Byk Salgnn (MS 1346-1353) nedeni bu vebadr.

Dr. Schnabel17. yzylda veba kurban-larn tedavi eden doktorlar, kendilerini kt hava dan korumak iin ku-tipi maskeler takard.

Codex en Cruz1550li yllara tarihlenen bu Aztek belgesi, cocoliztli belirtilerini tasvir ediyor: ate, dknt ve iddetli kanama.

Mycobacterium leprae

Salmonella enterica

Verem ve czzamVerem ve czzama yol aan bakteriler birbirleriyle akraba trlerdir: Mycobacterium tuberculosis ve Mycobacterium leprae. Her ikisi de kemiklere bulaabilir ve iskelette braktklar DNAlar, bu eski hasta-lklarn tarihini anlamada bilim insanlarna yardmc olur.

Aztekler tarafndan cocoliztli olarak adlandrlan bir salgn MS 1545 ile 1550 yllar arasnda Meksika toplumunun %60-90n ldrd ve bunun sebebi bilinmiyordu. Yakn zamanda, salgn kurbanlarna ait dilerde, Salmonella enterica Paratyphi C DNAs bulundu.

VebaVeba, sanlarn zerinde yaayan pirelere bulaarak yaylan Yersinia pestis bakterisinin neden olduu bir hasta-lktr. Bu pireler tarafndan srlan insanlar, hyarckl veba hastalna yakalanr. Avrupallarn yarsn ldren Byk Salgnn (MS 1346-1353) nedeni bu vebadr.

Dr. Schnabel17. yzylda veba kurban-larn tedavi eden doktorlar, kendilerini kt hava dan korumak iin ku-tipi maskeler takard.

Codex en Cruz1550li yllara tarihlenen bu Aztek belgesi, cocoliztli belirtilerini tasvir ediyor: ate, dknt ve iddetli kanama.

Mycobacterium leprae

Salmonella enterica

Vcudun, trilyonlarca bakteri hcresine ev sahiplii yapar ve bunlarn hepsine birden mikrobiyom denir. Barsaklarnda yaayan bakteriler, yiyecekleri sindirmene ve baklk sistemini glendirmene yardmc olur. Deride bulunan bakteriler seni temiz tutar ve aznda yaayan bakteriler seni hastalklardan korur.

Helicobacter pylori

Bifidobacterium

Prevotella

Midede yaar ve lser veya baz kanserlere neden olabilir.

Bebeklerin st sindirmesine yardm eder.

Barsak hcreleri iin besin retir.

Bitkisel rnleri ve besin liflerini paralar.

Lifli bitkileri sindirmeye yardm eder.

Blyor musun?Bilim insanlar, atasal mikrobiyomu tanmlamak ve hastalklarn sebebini daha iyi anlamak iin di ta ve eski dklar incelerler.

Faecalibacterium

Treponema

Atasal mkrobyom

Porphyromonas

Avc-toplayclar olarak da bilinen gerler, yabani gdalarla beslenirler ve beslenme biimleri mevsime gre deiir.

Tarmn ortaya kt yaklak 10,000 yldan daha eski dnemlerde, yeryzndeki tm insanlar gerdi.

Gerler bugn, endstriyel toplumlarda yaayan insanlardan daha fazla mide mikrobiyom eitliliine sahipler.

Endstryel toplumlarEndstriyel toplumlar, ounlukla tarmsal gdalar tketirler ve gda retimi, sadece kk bir grup tarafndan yaplan zellemi bir aktivitedir.

Makinelerin, korumann ve depolama sistemlerinin gelimesi, endstriyel gda zincirinin anahtar noktalardr. Artk gdalar tketilmeden nce ounlukla uzun mesafeli yolculuklar yaparlar.

Endstriyel toplumlardaki insanlar bugn daha az mide mikrobiyom eitliliine sahip-tir. Bu durum, onlar iin kronik inflamatuvar hastalklar asndan byk bir risk oluturur.

Hadza kadn ve bebei, Tanzanya

ALLIE

ASHJESSIE

TINA

ZANDRA

KE

ALL IE

ASHJ E SS IE K E

TINA

ZANDRA

Max Planck nsan Tarihi Bilimi Enstits bilim insanlar tarafndan hazrlanmtr.

nsann gemii hakkndaki sorular cevaplamak iin bilim insanlar ve arkeologlarn birlikte nasl alt-n ren! nsanln kkeninden Orta a vebasna, neleri incelediimizi ve kim olduumuzu ak-larken bize katl. Antik gler ve radyokarbon tarihlendirmeyi ren. Bilim insanlarnn mikroskobik bitki kalntlarndan antik beslenme biimlerini nasl ortaya kardn gr. Evcilletirme hakkndaki ilgin gerekleri ve st rnlerinin arkasndaki bilimi ortaya kar. Antikhastalklar ve salgnlar aratr ve atasal insan mikrobiyomunu kefet!tral human micro

N. Ezgi Altnk tarafndan Trkeye evrilmitir. Kitabn Trke evirisine katkda bulunan Emrah oraman'a teekkrler.

ALLIE

ASHJESSIE KE

TINA

ZANDRA

Max Planck nsan Tarihi Bilimi Enstits

Arkeoloji Biliminde

Boyama Kitab