aöf - davranış bilimlerine giriş

of 317 /317
TC. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 1355 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 722 DAVRANIfi B‹L‹MLER‹NE G‹R‹fi Yazarlar Prof.Dr. Enver ÖZKALP (Üniteler 1-8) Prof.Dr. Hüsnü ARICI (Ünite 9) Prof.Dr. Rüveyde BAYRAKTAR (Ünite 10) Prof.Dr. Orhan AYDIN (Üniteler 11, 12, 15, 16) Doç.Dr. Buket ERKAL (Ünite 14) Doç.Dr. Ali UZUNÖZ (Ünite 13) Editör Prof.Dr. Enver ÖZKALP ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Author: sercan

Post on 05-Jul-2015

1.969 views

Category:

Documents


28 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

TC. ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 1355 AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 722

DAVRANI BLMLERNE GR

Yazarlar Prof.Dr. Enver ZKALP (niteler 1-8) Prof.Dr. Hsn ARICI (nite 9) Prof.Dr. Rveyde BAYRAKTAR (nite 10) Prof.Dr. Orhan AYDIN (niteler 11, 12, 15, 16) Do.Dr. Buket ERKAL (nite 14) Do.Dr. Ali UZUNZ (nite 13)

Editr Prof.Dr. Enver ZKALP

ANADOLU NVERSTES

Bu kitabn basm, yaym ve sat haklar Anadolu niversitesine aittir. Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr. lgili kurulutan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayt veya baka ekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz. Copyright 2002 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN RETM TASARIM BRM Genel Koordinatr Prof.Dr. Levend Kl Genel Koordinatr Yardmcs Yard.Do.Dr. Mjgan Bozkaya retim Tasarmcs Yard.Do. Ferruh UZTU Grafik Tasarm Ynetmenleri Prof. T. Fikret Uar r.Gr. Cemalettin Yldz Televizyon Programlar Yneticisi Do.Dr. Feridun AKYREK Dil ve Yazm Danmanlar Yard.Do.Dr. Hlya Pilanc Okt. Meral Akar Okt. Necip Hatipolu lme Deerlendirme Sorumlusu Uzm. Blent Gezen Kitap Koordinasyon Birimi Yard.Do.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin zgr Kapak Dzeni Prof. T. Fikret Uar Dizgi Akretim Fakltesi Dizgi Ekibi

Davran Bilimlerine Giri ISBN 975-06-0095-9

3. Bask Bu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 255.000 adet baslmtr. ESKEHR, Haziran 2004

indekiler

iii

indekilernsz .......................................................................................................... xii alma Yntemi ....................................................................................... xii Kullanm Klavuzu ...................................................................................... xiv

Sosyolojiye Giri ve Yntem ................................................. 1GR ........................................................................................................... 3 SOSYOLOJNN BAKI AISI VE FARKLILII ......................................... 3 SOSYOLOJNN DER BLMLER ARASINDAK YER ........................... 6 SOSYOLOJNN ALT DALLARI .................................................................. 7 Bilgi Sosyolojisi ........................................................................................... 7 Ekonomi Sosyolojisi ................................................................................... 8 Sanayi Sosyolojisi ....................................................................................... 8 Kent Sosyolojisi .......................................................................................... 8 Ky (Krsal) Sosyolojisi .............................................................................. 8 Din Sosyolojisi ........................................................................................... 9 Hukuk (Tze) Sosyolojisi ........................................................................... 9 Siyaset Sosyolojisi ....................................................................................... 9 Eitim Sosyolojisi ....................................................................................... 9 Uygulamal ve Klinik Sosyolojisi ............................................................... 10 SOSYOLOJDE KULLANILAN ARATIRMA YNTEM VE TEKNKLER.. 10 BLMSEL ARATIRMA LKELER ............................................................... 12 Nesnellik (Objektiflik) ................................................................................ 12 Doruluk ve Tekrar .................................................................................... 12 Basitlik ve Aklk ....................................................................................... 12 Snrllk ....................................................................................................... 12 BLMSEL YNTEMDE TAKP EDLMES GEREKEN AAMALAR ........... 13 Sorunu Ortaya Koyup Tanmlamak ........................................................... 14 Konu le lgili Bilgi Toplamak ................................................................... 14 Hipotezi Formle Etmek ............................................................................ 14 Verileri Toplamak ve Verileri Analiz Etmek ............................................. 15 Deney Teknii ....................................................................................... 15 Gzlem ................................................................................................... 15 Saha Aratrmas Teknii (Survey) ........................................................ 16 Hipotezle lgili Sonulara Ulamak ........................................................... 18 GVENLRLK VE GEERLLK ................................................................ 18 ARATIRMA ET (AHLAKI) .................................................................... 19 zet ............................................................................................................. 20 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 21 Yaamn inden ......................................................................................... 22 Biraz Daha Dnelim ................................................................................22 Bavurabileceimiz Kaynaklar ................................................................... 22 Yant Anahtar ............................................................................................. 22

NTE 1

Sosyolojinin Ortaya k ve Kuramsal Yaklamlar.......... 23GR ........................................................................................................... 25 LK VE ORTA ADA TOPLUMSAL DNCE .......................................26 SOSYOLOJNN ORTAYA IKII VE BUNU HAZIRLAYAN ETKENLER.. 27 Auguste Comte (1798-1857) ...................................................................... 28

NTE 2

iv

indekiler

Herbert Spencer (1820-1903) ..................................................................... 28 Karl Marx ve Maddeci Gr (1818-1883) ................................................ 29 Emile Durkheim (1858-1917) .................................................................... 29 Max Weber (1864-1920) ........................................................................... 30 SOSYOLOJDE KURAMSAL YAKLAIMLAR ............................................. 31 Fonksiyonalist Yaklam ............................................................................ 31 atma Yaklam ...................................................................................... 32 Etkileimcilik Yaklam .............................................................................. 33 SOSYOLOJ GELENENDE YEN YAKLAIMLAR: SOSYAL ALIVER KURAMI VE FEMNST KURAM ................................................................ 34 Sosyal Alveri Kuram .............................................................................. 34 Feminist Kuram .......................................................................................... 35 TRKYE'DE SOSYOLOJ .......................................................................... 37 zet ............................................................................................................. 38 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 39 Yaamn inden ......................................................................................... 40 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 40 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 40 Yant Anahtar ............................................................................................. 40

NTE 3

Toplum ve Toplumsal Yap .................................................. 41GR ........................................................................................................... 43 TOPLUM ..................................................................................................... 43 Toplumsal Yap .......................................................................................... 44 Kltr .......................................................................................................... 44 Toplumsal Snf .......................................................................................... 45 Stat ............................................................................................................. 45 Rol ............................................................................................................... 46 Gruplar ........................................................................................................ 47 Toplumsal Kurumlar .................................................................................. 47 TOPLUM TRLER ...................................................................................... 49 Avc ve Toplayc Toplumlar ...................................................................... 50 Gebe ve obanlk Toplumlar ............................................................... 50 Tarm ncesi Toplumlar (lkel Tarm Toplumlar) .................................. 51 Tarm Toplumlar ........................................................................................ 51 Endstriyel Toplumlar ................................................................................ 52 zet ............................................................................................................. 53 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 54 Yaamn inden ......................................................................................... 55 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 55 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 55 Yant Anahtar ............................................................................................. 55

NTE 4

Kltr ...................................................................................... 57GR ........................................................................................................... 59 KLTR NEDR? ........................................................................................ 59 KLTRN ZELLKLER ......................................................................... 60 KLTREL FARKLILIKLAR VE KLTREL BRLEME ............................. 60 DN VE KLTR ........................................................................................ 61

indekiler

v

KLTR OLUTURAN PARALAR NORM VE DEERLER ................... 62 NORM .......................................................................................................... 62 KLTRN KEND NDEK FARKLILIKLARI ........................................ 65 Popler kltr ve Fakirlik Kltr ............................................................ 66 deal Kltr ve Gerek Kltr ................................................................... 67 Yksek Kltr ve Yaygn Kltr ............................................................... 67 Alt Kltr ve Kart Kltr ......................................................................... 68 ETNOSENTRZM VE KLTREL RELATVZM ......................................... 69 zet ............................................................................................................. 71 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 72 Yaamn inden ......................................................................................... 73 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 73 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 73 Yant Anahtar ............................................................................................. 73

Toplumsallama ..................................................................... 75GR ........................................................................................................... 77 TOPLUMSALLAMA NEDR? ...................................................................... 77 NSANIN DOASI VE ZOLASYONUN TOPLUMSALLAMADAK ETKLER ..................................................................................................... 78 KURUMLARDA YETM OCUKLAR VE TOPLUMSALLAMA ............. 80 TOPLUMSALLAMA LE LGL SOSYOLOJK KURAMLAR ..................... 81 Benlik Nedir? ............................................................................................... 81 C.H.Cooley ve Ayna Benlik ....................................................................... 82 George Herbert Mead (1863-1931) ve Rol Alma ...................................... 83 TOPLUMSALLAMADA ETKL KURUMLAR ............................................. 84 Aile ve Toplumsallama ............................................................................. 84 Din Kurumu ................................................................................................ 86 Eitim .......................................................................................................... 86 Arkada Gruplar ........................................................................................ 87 Sportif Etkinlikler ........................................................................................ 88 Kitle letiim Aralar .................................................................................. 88 alma ortam ............................................................................................ 89 YETKN TOPLUMSALLAMASI ............................................................... 89 zet ............................................................................................................. 90 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 91 Yaamn inden ......................................................................................... 92 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 92 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 92 Yant Anahtar ............................................................................................. 92

NTE 5

Toplumsal Gruplar ................................................................ 93GR ........................................................................................................... 95 GRUP, YIIN VE KATEGOR FARKLILII ............................................... 95 GRUP TRLER ........................................................................................... 97 Birincil Gruplar ........................................................................................... 97 kincil Gruplar ............................................................................................ 98 ve D Gruplar ........................................................................................ 99 Referans Grubu .......................................................................................... 100 Elektronik Etkileim Gruplar ..................................................................... 100

NTE 6

vi

indekiler

KK GRUPLAR ...................................................................................... 101 Grubun Bykl ..................................................................................... 101 Kk Gruptaki Liderlik ............................................................................. 102 GRUP NORMLARI ....................................................................................... 103 zet ............................................................................................................. 105 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 106 Yaamn inden ......................................................................................... 107 Biraz Daha Dnelim ................................................................................107 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 107 Yant Anahtar ............................................................................................. 107

NTE 7

Aile Kurumu ........................................................................... 110GR ........................................................................................................... 111 ALE VE EVLLK KURUMUNUN TANIMI ................................................ 111 ALE YAPILARI VE TRLER ..................................................................... 112 Cinsel likileri Dzenleme ....................................................................... 112 Ekonomik Dayanma ............................................................................... 112 reme ......................................................................................................... 113 Toplumsallama ......................................................................................... 113 Geleneksel Geni Aile ............................................................................... 114 ENDSTRLEME SREC VE EKRDEK ALE LKS ........................ 115 EVLLK BMLER VE ANALZ .............................................................. 116 ALE KURUMUNA TEORK YAKLAIMLAR ............................................. 118 Fonksiyonalist Yaklam ............................................................................ 118 Cinsel Davranlar Dzenlemek ............................................................... 118 Topluma Yeni yeler Kazandrmak ......................................................... 118 Toplumsallama ......................................................................................... 118 Bakm ve Korunma Salama ..................................................................... 119 Sosyal Yerletirme ...................................................................................... 119 Duygusal Destek ........................................................................................ 119 Ensest Yasas ve Fonksiyonlar ................................................................. 119 atma Kuram .......................................................................................... 120 Sembolik Etkileim Kuram ....................................................................... 120 BOANMA .................................................................................................. 121 Bireysel Nedenler ...................................................................................... 122 Toplumsal Nedenler .................................................................................. 122 Boanmalarn ocuklar zerindeki Etkileri ............................................. 122 Baarl Evliliklerin Nedenleri .................................................................... 123 zet ............................................................................................................. 124 Kendimizi Snayalm .................................................................................. 125 Yaamn inden ........................................................................................ 126 Biraz Daha Dnelim .............................................................................. 126 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ........................................................ 126 Yant Anahtar ............................................................................................ 126

NTE 8

Toplumsal Tabakalama ve Deime .................................. 127GR ........................................................................................................... 129 TABAKALAMA .......................................................................................... 130 Klelik ve Kast Sistemi ............................................................................... 130 Zmreler ..................................................................................................... 132

indekiler

vii

Snf ve Stat Sistemi .................................................................................. 133 TOPLUMSAL TABAKALAMA KURAMLARI .............................................. 134 Marx ve atma Modeli ............................................................................ 135 Dahrendorf ve Marx .................................................................................. 136 Fonksiyonalist (Grevselci) Yaklam ....................................................... 137 Max Weber ve Toplumsal Tabakalama ................................................... 140 Bir Sentez ve Lenski'nin Kuram ............................................................... 141 GLOBAL TABAKALAMA VE DNYANIN GELM SREC ........... 142 TOPLUMSAL HAREKETLLK ..................................................................... 144 TOPLUMSAL DEME .............................................................................. 144 TOPLUMSAL DEMENN TEMEL SAYILTILARI ................................... 146 Deime Doal Bir Olgudur ..................................................................... 147 Deime Kanlmazdr ............................................................................. 147 Deime Sreklidir ..................................................................................... 147 Deime Gereklidir .................................................................................... 148 Deime Benzerlik Gsterir ....................................................................... 148 TOPLUMSAL DEMEY YARATAN ETMENLER .................................... 148 evresel Etmenler ....................................................................................... 148 stila ............................................................................................................. 149 Kltrel Temas ............................................................................................ 149 Yaylma ........................................................................................................ 149 Kaynaklar ................................................................................................ 150 Keifler ve catlar ................................................................................ 150 Nfus Hareketleri ............................................................................... 150 Teknoloji ve Toplumsal Deime ............................................................. 150 TOPLUMSAL DEME VE MODERNLEME ........................................... 152 zet ............................................................................................................. 154 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 155 Yaamn inden ........................................................................................ 156 Biraz Daha Dnelim .............................................................................. 156 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ........................................................ 156 Yant Anahtar ............................................................................................ 156

Psikoloji Bilimine Giri ......................................................... 157PSKOLOJNN TANIMI ............................................................................ 159 PSKOLOJYLE LGL BEKLENTLER VE BUNLARIN DORULANMA DERECES ....................................................................... 161 PSKOLOJNN DER BLMLER ARASINDAK YER ............................ 161 PSKOLOJNN DALLARI ........................................................................... 162 Deneysel Psikoloji ...................................................................................... 163 Sosyal Psikoloji ........................................................................................... 164 Geliim Psikolojisi ...................................................................................... 164 Uygulamal Psikoloji ................................................................................... 165 Psikometrik Psikoloji .................................................................................. 167 PSKOLOJNN YNTEM ......................................................................... 167 Betimsel Aratrmalar ve lgili Teknikler ................................................... 167 Doal Gzlem ............................................................................................. 167 Sistematik Gzlem ...................................................................................... 168 Testler .......................................................................................................... 168 Anket (Soru Listesi) .....................................................................................168

NTE 9

viii

indekiler

Mlakat ........................................................................................................ 168 Vak'a ncelemesi ......................................................................................... 169 Deneysel Aratrmalar ................................................................................ 169 Korelatif Aratrmalar .................................................................................. 171 zet ............................................................................................................. 172 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 173 Yaamn inden ........................................................................................ 174 Biraz Daha Dnelim .............................................................................. 174 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ........................................................ 174 Yant Anahtar ............................................................................................ 174

NTE 10

Yaam Boyu Geliim Psikolojisi ........................................... 175GR ........................................................................................................... 177 GELM PSKOLOJSNDE BAZI TEMEL KAVRAMLAR ......................... 177 Gelime ve Deime .................................................................................. 177 Geliim Psikolojisinin Amalar ................................................................. 178 Davrann Gelimesinde Biyolojik ve evresel Etkenler ........................ 179 Kaltmn Geliim zerindeki Etkileri: Olgunlama .......................... 179 evrenin Geliim zerindeki Etkileri: renme, Sosyalleme ........ 179 Kaltm ve evre Arasndaki Etkileim .......................................................180 DAVRANIIN GELMN AAKLAMAYA YNELK BALICA KURAMLAR ..................................................................................181 Sosyal renme Kuram .............................................................................182 Dnem Kavram ve Geliim Dnemleri .................................................... 183 Sigmund Freud ve Psikoseksel Geliim Dnemleri ................................184 Erik H.Erikson ve Psikososyal Geliim Dnemleri ................................... 184 Erikson'a Gre nsann Sekiz Dnemi .............................................. 184 Jean Piaget'nin Bilisel Geliim Kuram ve Bilisel Geliim Dnemleri ...................................................................................... 187 Duyusal-Motor Dnem (0-2 Ya) ...................................................... 187 lem ncesi Dnem (2-7 Ya) ......................................................... 188 Somut lemsel Dnem (7-11 Ya) .................................................... 189 Formel lemsel Dnem (11 Ya ve Sonras) ....................................189 VCDAN GELM: DORU VE YANLI .................................................. 191 Freud'un Ahlak Geliimine Yaklam ....................................................... 191 Bilisel-Geliim Yaklam ................................................................... 191 zet ............................................................................................................. 193 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 194 Yaamn inden ........................................................................................ 195 Biraz Daha Dnelim .............................................................................. 195 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ........................................................ 195 Yant Anahtar ............................................................................................ 195

NTE 11

Gdler ve Duygular ............................................................. 197GR ........................................................................................................... 199 GD NEDR? ............................................................................................ 199 OLUMLU VE OLUMSUZ HEDEFLER ......................................................... 199 sel Gdleyiciler ...................................................................................... 200 Dsal Gdleyiciler .................................................................................... 200 BLNDII GDLENME ..........................................................................201

indekiler

ix

GDLERN SINIFLANDIRILMASI ............................................................ 201 Birincil Gdler .......................................................................................... 201 Sosyal Gdler ............................................................................................ 203 GDLERN HYERARS ........................................................................ 204 DUYGULAR ................................................................................................ 204 Duygularn Fizyolojik Temeli ..................................................................... 205 Sinir Sistemi ve Duygular ........................................................................... 205 Duygularn fadesi ...................................................................................... 206 DUYGUSAL YAANTILAR .......................................................................... 207 DUYGULAR VE PSKOSOMATK BOZUKLUKLAR .................................. 209 zet ............................................................................................................. 210 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 211 Yaamn inden ........................................................................................ 212 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 212 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 212 Yant Anahtar ............................................................................................. 212

Duyum ve Alg ........................................................................ 213GR ........................................................................................................... 215 DUYUM NEDR? ......................................................................................... 215 ALGI NEDR? .............................................................................................. 215 ALGININ ZELLKLER .............................................................................. 216 Seicilik ....................................................................................................... 216 Deimezlik ................................................................................................ 217 rgtlenme ................................................................................................. 218 Derinlik Algs ............................................................................................. 219 Monokler pular ............................................................................. 220 Binokler pular .............................................................................. 220 ALGI YANILMALARI .................................................................................. 221 ALGIDA RENMENN ROL .................................................................. 221 zet ............................................................................................................. 222 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 223 Yaamn inden ......................................................................................... 224 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 224 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 224 Yant Anahtar ............................................................................................. 224

NTE 12

renme ................................................................................. 225GR ........................................................................................................... 227 RENMENN TANIMI ............................................................................. 227 RENMENN YOLLARI ........................................................................... 227 Tepkisel Koullama (Klasik artlanma) ..................................................... 228 Tepkisel Koullamann Temel Kavramlar ................................................ 229 Tepkisel Koullamann nsanlar in nemi ............................................ 229 Edimsel (Operant) Koullama Yoluyla renme ..................................... 230 Edimsel Koullamann Temel Kavramlar ................................................. 230 Edimsel Davran ve Sonular Arasndaki likiler .................................. 231 Pekitirme Tarifeleri ................................................................................... 232 Pekitirme Tarifelerinin Davranlara Etkisi ve nemi ............................ 233 Gzlem Yoluyla renme (Sosyal renme) ......................................... 233

NTE 13

x

indekiler

zet ............................................................................................................ 235 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 236 Yaamn inden ........................................................................................ 237 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 237 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 237 Yant Anahtar ............................................................................................. 237

NTE 14

Kiilik Psikolojisi ve Kiilik Kuramlar .................................. 239GR ........................................................................................................... 241 KLK PSKOLOJS VE KLN TANIMI ........................................... 241 KLN TANIMLANMASI ....................................................................... 242 KLN GELMES ............................................................................... 243 Biyolojik Etkenler ...................................................................................... 243 Kaltsal Etkenler ................................................................................. 243 Fiziksel Yap ....................................................................................... 243 evresel Etkenler ............................................................................... 243 Kltrel Etkenler ................................................................................ 244 Ailenin Etkileri ................................................................................... 245 KLK KURAMLARI ................................................................................. 245 Kiilik Kuramlarnn Durumu .................................................................... 246 Psikoanalitik Kuram ................................................................................... 247 Kiilik Yaps ....................................................................................... 247 KLK GELM ....................................................................................... 248 Psikoseksel Geliim Dnemleri .............................................................. 248 FREUD SONRASI PSKODNAMK KURAMLAR: Sosyal Grl Psikoanalistler ............................................................................................. 249 Alfred Adler ................................................................................................. 249 Karen Horney ............................................................................................. 249 Erich Fromm ............................................................................................... 250 Harry S. Sullivan ......................................................................................... 250 SOSYAL GRL PSKOANALSTLERN DEERLENDRLMES ......... 250 NSANCIL YAKLAIMI SAVUNAN KLK KURAMLARI ......................... 251 Carl Rogers ................................................................................................. 251 DAVRANII YAKLAIM ........................................................................... 252 SOSYAL RENME KURAMLARI ............................................................. 252 KLK DEERLENDRLMES VE KLK TESTLER ............................. 253 Objektif Kiilik Testleri .............................................................................. 254 Projektif Kiilik Testleri ............................................................................. 254 zet ............................................................................................................ 257 Kendimizi Snayalm .................................................................................. 258 Yaamn inden ........................................................................................ 259 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 259 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 259 Yant Anahtar ............................................................................................. 259

NTE 15

Davran zerine Sosyal Etkiler ........................................... 261GR ........................................................................................................... SOSYAL ETK ............................................................................................. Uyma .......................................................................................................... Benimseme ................................................................................................ 263 263 263 264

indekiler

xi

Benimsemi Grnme ............................................................................... 264 NSANLAR NN UYMA DAVRANII GSTERRLER? ........................... 265 UYMA DAVRANIINI BELRLEYEN ETKENLER ....................................... 266 UYMA DAVRANIININ TOPLUMSAL BR LEV VAR MIDIR? .............. 267 AZINLIK ETKS ......................................................................................... 267 KABUL ETME ............................................................................................. 268 TAAT .......................................................................................................... 269 Milgram'n taat Deneyi ............................................................................. 270 nsanlar Otoriteye Niin taat Eder? ......................................................... 271 GRUBUN BREYN DAVRANILARI ZERNDEK ETKS ..................... 272 zet ............................................................................................................ 275 Kendimizi Snayalm .................................................................................. 276 Yaamn inden ........................................................................................ 277 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 277 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 277 Yant Anahtar ............................................................................................. 277

Tutumlar ................................................................................. 279GR VE TUTUM KAVRAMI ..................................................................... 281 nsanlar nelere Kar Tutum Sahibi Olabilirler? ........................................ 281 Tutumun Bileenleri ................................................................................... 281 Bilisel Bileen ........................................................................................... 282 Duygusal Bileen ........................................................................................ 282 Davransal Bileen .................................................................................... 283 Tutumlarn zellikleri ................................................................................ 283 Kuvvet Derecesi .......................................................................................... 283 Karmaklk Derecesi .................................................................................. 283 Bileenler Aras Tutarllk .......................................................................... 284 Dier tutumlarla liki ................................................................................ 284 TUTUM VE DAVRANI .............................................................................. 285 TUTUMLARIN OLUMASI ......................................................................... 286 Ana-Baba Ekisi ........................................................................................... 286 Akranlarn Etkisi ......................................................................................... 286 Kitle letiim Aralar .................................................................................. 287 Tutum Nesnesiyle Olan Kiisel Yaantlar ................................................ 287 TUTUMLARIN LLMES ........................................................................ 287 TUTUMLARIN DEMES ........................................................................ 287 Bilgi Kaynann zellikleri ....................................................................... 288 Mesajn zellikleri ...................................................................................... 289 Hedefin zellikleri ..................................................................................... 290 GNLK YAAMDA TUTUM DEMES ................................................ 291 zet ............................................................................................................. 293 Kendimizi Snayalm ................................................................................... 294 Yaamn inden ......................................................................................... 295 Biraz Daha Dnelim ............................................................................... 295 Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar ......................................................... 295 Yant Anahtar ............................................................................................. 295

NTE 16

Szlk ................................................................................. 297 Dizin ................................................................................... 300

xii

nsz

nszDavran Bilimlerine Giri dersi Akretim Fakltesi rencilerinin eitimlerinin ilk yllarnda karlatklar derslerden birisidir. Bu dersin elinizdeki kitab da sosyoloji, psikoloji ve sosyal psikoloji ierikli nitelerden olumaktadr. Kitabn ilk sekiz nitesi sosyolojinin temel konu ve kavramlarn ele alrken, dokuz ve ondrdnc niteler genel psikolojiyi, onbe ve onaltnc niteler ise sosyal psikoloji konularn iermektedir. Davran Bilimleri kitab, rencilere hem iinde yaadklar toplumu hem de kendilerini daha iyi tanma amacyla hazrlanmtr. Sosyolojiye ilikin niteler, yaadmz toplumun davranlarmz zerindeki etkilerine ilikin bilgilerimizi gelitirmeyi hedeflemektedir. Genel psikoloji ve sosyal psikolojiye ilikin nite ieriklerinde ise bireyin, yetenekleri, zellikleri, renme becerileri, tutumlar ve geliimine dair temel kavram ve konular incelenmitir. Bu kitap ve ders kapsamnda karlaacanz kavramlar, edineceiniz bilgi, kendinizi, evrenizi daha farkl bir gzle grmenizi, yorumlamanz salayacak bir derinlie sahiptir. Kitap ve televizyon programlar sz edilen tm konular daha iyi anlayabilmeniz amacyla tasarlanmtr. Bu konuda sizlere den kimi grevler de bulunmaktadr. zellikle kitap iinde sra sizde, yaamn iinden ve biraz daha dnelim balklar altnda yer alan uygulama ve tartma sorularn olabildiince cevaplandrmaya aln. Davran Bilimleri, insan ve toplumu dolaysyla hayatmz dorudan ilgilendiren bir ok sorun ve olayla yakndan ilgilidir. Bu nedenle ders kapsamnda rendiiniz kimi kavramlar gndelik hayatnzdaki olaylarla ilikilendirererek, yaknlarnzla tartmaya paylamaya zen gsterin. Baar dileklerimle.

Editr Prof.Dr. Enver zkalp Haziran 2002, Eskiehir

alma Yntemi

xiii

alma YntemiBu kitap uzaktan retim ilkelerine gre tasarlanm bir kitap olarak okuyucularnn etkin ve katlmc bir retim sreci iinde olmalar son derece nem kazanmaktadr. Kitapta yer alan konu ve kavramlar televizyon programlaryla desteklenmektedir. TV programlarn izlemeden nce nitelerin nceden allm olmas konu ve kavramlarn anlalmasn kolaylatracaktr. niteler arasnda birbirini tamamlayan ve aan konularla karlaacaksnz. Dikkat ikonu ile birlikte yer alan ve sizleri daha nceki blmlere ynlendiren uyarlar bu btnl salamak iin dnlmtr. Bunun yan sra Sra Sizde bal altndaki uyarlara da zen gstererek, buralarda yer alan tartma sorularn evrenizle paylan. Bylece konular daha iyi anlalacak ve pekiecektir. Davran Bilimleri, insan yaadmz evreyle ilikileri, zcesi kendimizi ve hayat konu alr. Bu nedenle nite banda yer alan rnek Olay ve nite sonundaki Yaamn inden blmlerini kuramsal bilgilerin hayata yansmalar olarak deerlendirin. Yeni ve farkl rnekleri sizler de gelitirmeye aln. Baarlarnzn salkla ve mutlulukla srmesi dileiyle.

xiv

Kullanm Klavuzu

endi kendine renme ilkelerine gre hazrlanm olan bu kitabn ilevlerini renmek iin hazrlanan Kullanm Klavuzu, konular anlamanzda ve snavlara hazrlanmanzda sizlere yarar salayacaktr.Amalarmz: Amalarmz blm nite sonunda kazanacanz bilgi ve becerileri ifade etmektedir.

K

rnek Olay: Konulara giri nitelii tayan ve nite iindeki kavramlar gncel yaammzla ilikilendiren okuma paralardr.

Yana kma: nite iinde yeralan nemli bir bilgi, ayn ya da farkl szcklerle ksa bir mesaj olarak sayfa kenarndaki bolukta belirtilir.

Dikkat: Unutmamanz gereken bir konuyu, ek bilgiyi, uyary ya da ynlendirmeyi belirtmek iin kullanlr.

Sra Sizde: Herhangi bir balk altnda yaplan aklamalarn bitiminde ya da arasnda sizlerin aklanan konuyu kavrayp kavramadnz lmenize yardmc olmak iin sorulan sorulardr.

Kullanm Klavuzu

xv

Kendimizi Snayalm: Her nitenin sonunda ilenen konularla ilgili oktan semeli sorular yer alr. Bu sorular size snavlarda sorulacak soru biimine ynelik rnekler verir ve ilenen konuyu renip renmediinizi kendi kendinize lmenize yardmc olur.

zet: nitede ayrntl olarak ilenen konularn ksa aklamalarn ierir. O niteye ilikin bir gr kazanmanz salar. Ama sorularnn ilgili olduklar konular gstermek iin aklamalarn banda ama sorusu yer alr.

Bavurabileceimiz Dier Kaynaklar: lenen konulara ilikin daha geni bilgi edinmek isteyenlere yararlanabilecekleri dier kaynaklar gsterir.

Yaamn inden: nite iinde yeralan konu ve kavramlara ilikin gncel yaammzdan rnekler. Kavramlar yaamla uygulamayla ilikilendirme amac tar.

Biraz Daha Dnelim: nite amalarna ilikin konu ve kavramlar renip renmediinizi lmeye yardmc olur.

Yant Anahtar: "Kendimizi Snayalm" blmlerindeki sorularn yantlar nite sonunda yer alr.

1

Sosyolojiye Giri ve Yntem

1

AmalarmzBu niteyi altktan sonra; bir disiplin olan sosyolojiyi tanmlayacak, toplumsal yaamdaki yerini tartabilecek; temel ilgi odan, grup ilikilerindeki nemini ve amacn aklayacak, sosyolojinin alt dallarn tanmlayacak, sosyolojinin kulland yntem ve bilimsel aratrmada takip edilmesi gerekli aamalar rneklerle tartabileceksiniz.

2

Sosyolojiye Giri ve Yntem

On be yandayken Willie Basket, iki kiiyi New York ehrinin metrosunda ldrerek hkm giyer ve hapishaneye gnderilir. Birka yl sonra ya kk olduu iin serbest braklr. Ancak, ksa bir sre sonra kundaklk suundan tekrar hapse dner. 1984 ylna kadar hapishanede kalan Willie, bu sre iersinde kald kouu yedi kere atee verir, sekiz kere gardiyanlara saldrr ve birok kez kamaya teebbs eder. 1987 ylnda bir gazeteciyle yapt bir grme srasnda, kendini getiren gardiyan baklayarak ar yaralar. Gazeteci olay ok sama olarak niteler. nk, Willie hibir amac olmadan hi tanmad gardiyan bo yere baklamtr. Willie konumasnda, iinde bulunduu toplumsal sistemi komik bulduunu ve kendisine hibir yarar olmadn syler. Sadece yaratlan canavarla mcadele ettiini belirtir. Acaba Willie Basket nasl bir evrede yetimitir? ahitlerin ifadesine gre Willie'nin annesi ok sevecen ancak pasif bir kadnd. Willie annesine ne zaman babasn sorsa onun da kendisi gibi kt bir insan olduu cevabn almt. Willie'nin hibir zaman babasn tanma ans olmad. Annesi onu dokuz yandayken islahevine gnderdi. Okul yaamnda retmenleri, Willie'yi bir trl kontrol edemediler. Willie bir hastaneye gzlem iin gnderildi. Psikolojik testler, Willie'nin vaktinden nce gelimi scakkanl ve bakalarn anlayabilen bir kii olduunu gsterdi. Bu nedenle kendisinin kuvvetli bir destee ve ynlendirmeye ihtiyac olduu ortaya kt. Bunu yapabilecek kiinin yaratc bir potansiyele ve yksek bir entellektellik dzeyine sahip olmas gerekiyordu. Ancak, hakim, psikoloji merkezinden yaplan bu tavsiyeleri dinlemiyerek, Willie'yi, sulu ocuklarn bulunduu bir islahaneye gnderdi. Willie ile 12 yandan beri birlikte olan ve ona yardm etmeye alan sosyal hizmet uzman Silvia Honig, bu yllarn Willie zerinde ok nemli etkileri olduunu dnmektedir. nk, Willie hibir zaman disipline olmamt, snftan kam, hatta ehire kzlarla ve okulun retmenleriyle gidip sarho oluncaya kadar iki imesine izin verilmiti. Willie bydke daha saldrgan, otorite dinlemeyen biri olmu, bir ocuun gzne sopayla vurarak onu sakat brakm, bir ocua dutayken cinsel saldrda bulunmu, hatta kamyon alarak sosyal hizmet uzmann ziyarete gitmitir. Buna ramen 1977'de henz ya on drt iken islahaneden braklm ve brakldktan sonra bir yl iinde birok su ilemitir. Bunlarn iinde metroda iledii cinayet de vardr. Willie gelecekten ne beklemektedir? Sonu ne olacaktr? Son cinayetinden sonra Willie hapishanede izole edilmi olarak, tek bana yaamaktadr. Hatta en yakn dostu olan sosyal hizmet uzman bile artk onu ziyaret etmeyi brakmtr. Canavar olan bir dnyada Willie gn getike daha ok canavarlamaktadr. Silvia Honig, Willie'nin ok ksa bir sre iinde ya kendini ya da bir bakasn ldreceine inanmaktadr. Willie ise sosyal hizmet uzmanna "kendisini ldrecek olurlarsa, ancak huzur bulabileceini sylemitir."

Giri - Sosyolojinin Bak As ve Farkll

3

GRrnek olaymzdaki durum acaba sizi nasl etkiledi? Willie hakknda neler dndnz? Belki de iledii sulardan tr ona kzp lanetlediniz. En iyi zmn onu asmak olduunu dndnz. te yandan yaplan testler sonucunda olumlu zelliklere sahip olmasna karn, yaad ortamn ve ald eitim sisteminin bireyi nasl azl bir sulu haline getirdiine ahit oldunuz. Yani toplumsal adan bozuk bir ynetimin, nasl tahrip edici bir gce sahip olduunu grdnz. Belki de sadece ardnz ve aklnz kart. Eer aklnz kartysa, sakn kendinizi kt hissetmeyin. te toplumbilimciler yaamlarn toplumsal olaylara ve konulara adayp, bu olaylarn sosyolojik analizleriyle uramaktadrlar. Willie Basket'in hikayesi, insanlarn yaadklar toplumsal evreden veya dnyadan nasl etkilendiklerini anlatan bir rnek olaydr. te sosyoloji veya toplumbilim, insanlarn grup ii davranlarnn bilimsel almasn yapan ve bireylerin belirli davranlarda bulunmasn etkileyen toplumsal gleri inceleyen bir bilim daldr. Sosyoloji dier deyimiyle toplumbilim sosyal bilimlerden birisidir. Ancak, dier sosyal bilimlerden konusu ve ilgi alan ile farkllk gsterir. Sosyolojiyi birok biimde tanmlamak mmkndr. rnein, "insan ilikilerini inceleyen bilimsel bir disiplin" ya da "insan toplumlarnn ve bireylerin sosyal davranlarnn bilimsel olarak incelenmesi" gibi tanmlanabilir. Grld gibi bu tanmlarda sosyoloji, toplum iindeki insan ilikileri ve etkileimleriyle ilgili bir disiplin olarak ortaya kmaktadr. Sosyologlar; birbirinden izole olarak yaayan kiilerle deil, aksine birbirlerini etkileyen, iletiim kuran, dier bir deyimle bir sosyal ortam iinde bulunan insan gruplaryla ilgili olarak alrlar. nsanolu bir toplumsal evre iinde dier insanlarla iliki kurarak yaamn srdrr. Yani bizim dmzda olan ancak bizi kontrol eden milyonlarca iliki iinde yaamaktayz. Hepimiz bir aile ortamnda doup anne ve babamzla, kardelerimizle eitli biimlerde iliki kurarak yaadmz toplumsal evreyi renir ve ona uygun biimde hareket ederiz. oumuz eitli okullara gidip eitim grr, ders alr, not tutar, snavlara girerek, belirli otoritelere itaat etmeyi reniriz. Bu ekilde kiiliimizin, grg ve bilgimizin gelimesine yardmc oluruz. Bu ortamlar ierisinde gerekte ilikide bulunduumuz insanlarn says ok deildir. Bunlar arasnda, arkadalarmz, hocalarmz, zaman zaman da idarecilerimiz yer almaktadr. Ancak hepimiz, bizim dmzda olan ve bu snrl iletiimin dnda gerekleen daha birok sistemli ilikinin varlndan haberliyizdir. Bu ynyle yaam, insanlarn eitli roller alarak katld, bir oyuna benzemektedir.

SOSYOLOJNN BAKI AISI VE FARKLILIInsanlar, dier insanlarla ilikide bulunurken sanki bir oyun dzenleyip, belirli kurallar ve kaideler koymaktadrlar. Bu kurallar ve kaideler zamanla onlarn yaamlarnn dzenleyicisi olmaktadr. rnein, snfta nasl ders dinleneceinden, nasl yemek yeneceinden, bankadan nasl para ekileceine kadar her ey bir dzen ve iliki ierisinde gereklemektedir. Btn bu anlatlanlar nda, sosyolojiyi yle tanmlamak mmkndr: Sosyoloji; bir btn ierisinde insanlarn btn ilikilerini inceleyen, bu ilikilerin nasl yaratlp korunduunu ve deitiini analiz eden sosyal bilimlerden bi-

Sosyoloji bir btn ierisinde insanlarn btn ilikilerini inceleyen, bu ilikilerin nasl yaratlp korunduunu ve deitiini analiz eden sosyal bir bilimdir.

4

Sosyolojinin Bak As ve Farkll

ridir. Sosyoloji hibir zaman bireyi tek bana ele alp inceleyen, onun sorunlarn zmeye alan bir disiplin deildir.

Sosyoloji insan toplumlarn ve toplumsal davranlarn bilimsel olarak inceler.

Toplumbilim (sosyoloji) her zaman bireyin iinde yaad grubu ve grup davranlarn inceler. nk, insanolu yaam boyu eitli gruplara ye olarak hayatn devam ettirir. Bu gruplardan bazlar aile gibi kk, bazlar ise ehir gibi byktrler. Bu gruplar ve bireyler birbirlerini etkileyerek yaamlarn srdrr, eitli beklentiler ve sorumluluklar gelitirirler. te btn bu gruplar, toplumsal kurallar ve gler sosyolojinin ilgi alandrlar. Tarih boyunca atalarmz, insann evresinde yer alan toplumsal olaylarla ilgilenmi, onlarn nedenlerini, nasl olutuklarn anlamaya almtr. Neden insanlar yaamlar boyunca aile kurmular ve neden bir tanrya inanmlardr? Niye bir grubun yaam biimi bir dierinden farkldr? Neden baz insanlar toplumsal kurallara itaat edip uyarken bazlar uymaz? Niye baz insanlar fakir bazlar zengindir? Niin hi istenmedii halde savalar olmaktadr? nsanlar savamaya iten faktrler nelerdir? Toplumu bir arada tutan ey nedir? Neden toplumlar zamanla deimektedirler? Gemiten, gnmze dein birok insan bu sorulara cevap vermeye alm ve aklamalar getirmilerdir. Ancak bu cevaplarn ou sezgisel, nyargl, speklatif, inanlara ve doast glere dayalyd. Dier bir deyimle bilimsel deildi. Geen an sonlarnda yeni bir yntem, insan toplumlarn ve toplumsal davranlarn incelemede kullanlmaya baland. Bu yntemin ad bilimsel yntem idi ve bilimsel yntemin yukardaki sorulara verdii cevaplar, gereklere ve sistematik aratrmalara dayalyd. te toplumsal olaylar bu yeni yntemle aratrma biimi sosyolojinin gelimesinde ve ortaya knda byk bir rol oynad. Bu dal, insan toplumlarn ve toplumsal davranlarn bilimsel olarak inceleyen bir disiplin olarak tanmland.

Sosyolojinin Bak As ve Farkll

5

Sosyologlar daha bilimin balang yllarndan balayarak, kendilerini insan trnn rencileri olarak adlandrdlar. Gerekte insan davran kesin olarak bir bilim dalnn (disiplinin) tekeli altnda deildir. Yani insan davranlarn tek bir disiplin incelemez. Farkl disiplinler, insan davranlarnn farkl ynlerini ele alr ve inceler. O halde doal olarak akla u soru geliyor: Sosyoloji insann hangi ynn ele alr ve inceler, sosyolojinin bak as ve yaklam nedir? imdiye kadar anlatlanlarla birlikte sosyolojinin temel ilgi odan nasl tanmlayabiliriz? inde yaadmz dnya, her bireyin evresindeki gerekleri ayn biimde grd ve yorumlad bir yer deildir. rnein, herhangi bir ev birok insan iin farkl anlam ve eerler tayabilir. Bir mimar, komisyoncu, hrsz ya da artistin bu eve bak alar farkldr. Komisyoncu evin ka para edeceini, hrsz eve nasl girebileceini, mimar ise yap biimini ele alarak bu eve bakar. Tpk bunun gibi sosyologlar da ilgi alan olan konulara farkl bir gz ve dnce ile bakarlar. Onlarn bak as bir airin, avukatn, politikacnnkinden doal olarak farkldr. nsann dnya grn kendi deneyim ve tecrbeleri olutururken, sosyoloji bize yeni bir bak as ve dnya gr sunmaktadr. Bu sunulan dnyann iinde; zenginler ve fakirler, politikaclar, doktorlar, uyuturucu madde bamllar, sulular ve daha biroklar yer almaktadr. Bu insanlarn farkl bak alar, farkl yaam tecrbeleri ve gerekleri farkl bir biimde alglaylar szkonusudur. te sosyoloji bu noktada bizim, bu insanlarn da dnyalarn grmemize, anlamamza, kendimizden farkl olan tutum ve davranlarn kavramamza yardmc olur. nsan, yaamn bir toplum ierisinde geirir. inde yaadmz bu toplum, biz domadan vard, biz ldkten sonra da varln srdrecektir. Hepimiz toplumda bir grubun yesi olarak dnyaya gelir, kiiliimizi, mit ve korkularmz, mutluluumuzu bu gruplarla srdrdmz ilikiler sonunda kazanrz. Bu adan sosyolojinin temel gr olarak "insan davranlarnn, bireyin iinde yaad, yesi olduu grup tarafndan etkilendii ve bu grup iindeki etkileimlerle ekillendii" kabul edilmektedir. Sosyolojik bak as insanlarn iinde bulunduklar toplumsal ierik ile dorudan ilikilidir. Bu nedenle sosyologlar, bu toplumsal evrenin veya ieriin bireylerin yaantlarn nasl etkilediini analiz ederler. Dier bir deyimle, sosyolojik bak asnn temelinde insanlarn iinde bulunduklar toplumlardan nasl etkilendii yer alr. nsanlarn baz eyleri neden veya niin yaptklarna baktmzda, sosyologlar, bu bireylerin o toplum iinde nerede bulunduklarna bakarlar. Yani birey o toplum iinde nerede yer alyor, yapt i nedir, geliri ne kadardr, eitim dzeyi nedir, ya veya cinsiyeti nedir? te bu noktalar gz nne aldmzda bireyin o toplum iinde nerede olduunu anlarz. Bizler yetiirken iinde bulunduumuz gruplarla kurduumuz zdeimler sonucu fikirlerimiz, deerlerimiz, dnya grmz bunlardan etkilenerek farkllar veya benzerlik tar. Dier bir deyimle yaantmz dier insanlarla kurmu olduumuz ilikilerdir. Tokalamaktan cinayete btn sosyal davranlarmz ve ekonomiden aileye btn toplumsal kurumlar, sosyal etkileimin bir sonucu veya rndrler. Btn bu anlatlar sonucunda, gruplarn sosyologlar iin temel alma alan olduu kolaylkla anlalmaktadr. Bu gruplar yani sosyologlarn (toplumbilimcilerin) zerinde odaklatklar gruplar, bir mzik grubunda olduu gibi kk, etnik bir topluluk ya da bir kentSIRA SZDE

Sosyolojinin temel gr insan davranlarnn, bireyin iinde yaad, yesi olduu grup tarafndan etkilendii ve bu grup iindeki etkileimlerle ekillendiidir.

6

Sosyolojinin Dier Bilim Dallar Arasndaki Yeri

gibi byk, ya da milyonlarca insan barndran endstriyel toplumlar gibi ok byk gruplar olabilir. Bu nedenle sosyoloji; aile, din gruplar, sapkn grup davranlar, rgtler, niversiteler, topluluk ve toplumlar inceler. Dolaysyla sosyoloji insann hibir zaman bulunduu yerde tek bana olmad, daima bir grup ierisinde yer ald dncesinden hareket eder. Sosyologlar toplum, toplumsal kurumlar ve insan ilikileri zerinde alan bilim adamlardr. Onlarn altklar konular genelde bizim iin yabanc deildir. Sosyologlar sradan, ok basit gibi grnen olaylar ele alarak incelerler ve herkesin kabul edebilecei toplumsal gerekleri ortaya koymaya alrlar. Sosyologlarn ele ald sorunlar ok zor gibi grnebilir; ama aklandklarnda ise ok basitmi gibi grnrler. Sosyologlar olaylar arasndaki deimez ilikileri gsterme, kanunlara varma abas iindedirler. Btn bu sz edilenler her bilim dalnda olduu gibi sosyolojide de bilimsel bilgi birikimi teori (kuram) ve kanunlarla geliecek ve amacna ulaacaktr.SIRA SZDE

Daha nce tantnz bilim dallarn da dnerek sosyolojini temel amacn tanmlamaya alnz.

SOSYOLOJNN DER BLMLER ARASINDAK YERimdiye kadar sosyolojinin bal bana bilimsel bir disiplin olduunu ortaya koymaya altk. imdi de sosyolojinin dier bilimler arasndaki yerini aklayacaz. Doal olarak bu aklamalara "Bilim Nedir?" sorusuna cevap vererek balamak gerekiyor. Bilim, mantk ve sistematik yollarla bilginin elde edilmesi ve retilmesi demektir. Dier bir deyimle, bilimsel olmak belirli bir yntem izlemek anlamna gelmektedir. Bilimler genelde iki byk ksma ayrlr. Bunlar; Doa Bilimleri, (Fizik, Kimya, Biyoloji) Sosyal Bilimlerdir. (Psikoloji, Sosyal Psikoloji, Sosyoloji, Tarih) Doabilimleri, fiziki ve biyolojik olgular ve olaylar zerinde younlarlar, sosyal bilimler ise insan davranlarnn farkl ynlerini ele alrlar. Ancak her iki daln da temel yaklam bilimsel yntemi kullanmasdr. Gerek sosyal, gerek doa bilimleri dnyadaki her eyin belirli bir dzen iersinde olutuunu varsaym olarak kabul ederler. Yani,olaylar ve molekller tesadfi deil, insanlarn genellemeler yapmalarn kolaylatracak bir uyum iersinde evrende vardr. Bu nedenle bilim adamlar, olaylar arasndaki bu neden-sonu ilikileriyle yakndan ilgilidirler. Dier bir deyimle, olaylarn nedenlerini ve bunun ortaya kard sonular anlamak, aklamak ve yordamak amacyla bilim adam aratrma yapar. Bilim adamnn bulduu sonular bakalar tarafndan da pekitirildii, doruluu ispatland zaman, bilim adamnn aratrmas amacna ular. Toplumsal olaylar da dier doa olaylar gibi rastgele ve kendiliinden oluan olaylar deildir. Aksine toplumsal olaylar belirli dzen ve kalplar ierisinde gerekleir. nsanlar gemite olduu gibi, belirli dnce ve davran kalplar ierisinde ilikilerini srdrmektedirler. Bu nedenle, sosyoloji de dier doa bilimlerinin uygulad bilimsel yntemi uygular ve bulduu sonular genelletirir. Tabi ki, sosyoloji olaylar arasndaki ilikileri saptayp teorilere ulamaya alr. Sosyologlar bu amala veri toplar, bulduu verileri analiz eder, gzlem ve deney yapar, bunlarn kaytlarn tutar ve sonuta da kesin ve doru bilgilere ular.

Bilim, mantk ve sistematik yollarla bilginin elde edilmesi ve retilmesidir.

Sosyolojinin Alt Dallar

7

Dier sosyal bilimler gibi sosyoloji de dier doa bilimlerine kyasla daha az gelimi bir disiplindir. Bunun da iki nedeni vardr. Birincisi, bilimsel yntemin sosyolojide uygulan tarihinin yeni oluudur. kincisi ise sosyolojinin konusu olan insan davranlarna ilikin konularda, almann ortaya kard glklerdir. Gerekten de doa bilimlerinde molekller ve maddelerle aratrma yapmak son derece doal ve kolayken, insan zerinde aratrma yapmak kolay deildir. Aratrma yapldn hisseden insan, eitli nedenlerle doal davranlarn deitirir ve aratrmacy yanltr. nsan davranlar karmak birok nedene dayaldr. Bu davranlar bir tek faktrle aklamak ok zor hatta imkanszdr. Ancak bu olgu, sosyolojinin biyokimya veya fizie kyasla daha az bilimsel olduunu gstermez. Sadece sosyolojinin genelleme ve aklamalar yapmada daha zorlandn gsterir. Bu nedenle sosyologlarn kullandklar kavramlar ve aklamalar her zaman kolay anlalr dilden deildir. Hatta onlarn kendilerine zg bir dilleri olduundan sz edilir. Sosyal bilimler ve doa bilimlerini eitli alardan karlatrnz.SIRA SZDE

SOSYOLOJNN ALT DALLARIBurada toplumsal yaamn belli bir ynn kendisine konu alan ve saylar srekli artan zel toplumbilim dallarna deineceiz. Toplumsal sorunlarn oalmas, bilgilerin giderek farkllaan, uzmanlaan ve saylar artan alanda dier bilgi btnlerinden neredeyse bamsz bir biimde younlamas, zel sosyolojilerin douunu zendirmitir.SOSYOLOJNN ALT DALLARI Tablo 1.1: Sosyoloji Biliminin Alt Dallar

Bilgi Sosyolojisi

Bilgi Sosyolojisi Ekonomi Sosyolojisi Sanayi Sosyolojisi Kent Sosyolojisi Ky (Krsal) Sosyolojisi Din Sosyolojisi Hukuk (Tze) Sosyolojisi Siyaset Sosyolojisi Eitim Sosyolojisi Uygulamal Sosyoloji

Bilgi sosyolojisinin temel konusu uygarlk, kltr, toplum, snf ve grup tiplerine gre ncelikli bilgi trlerinin ve biimlerinin aratrlmasdr. Bilgi sosyolojisi ayrca, deiik toplum yaplarna gre, bilginin ve bilgiyi oluturan ve yayan kiinin rolleri, bilginin yaylmas ve biimlerinin toplumsal anlam, bilgi trleri gibi konularla ilgilenir.

8

Sosyolojinin Alt Dallar

Sanayi sosyolojisi alma ya da i sosyolojisi olarak da tanmlanr.

Ekonomi SosyolojisiEkonomi dalndaki bilgilerden de faydalanarak; teknoloji, gelir dalm, tketim ve farkllamas, i blm, ulusal dzeyde karar mekanizmalar ve yaps gibi konularla ilgilenir.

Sanayi Sosyolojisialma ya da i sosyolojisi olarak da nitelenen sanayi sosyolojisi; rgt sosyolojisi, psikoloji, sosyal psikoloji, i idaresi, ekonomi gibi birok sosyal bilimin ve bu bilimlerin zel dallarndan bir ounun eitli dzeylerde kurduklar ilikileri kapsamakta ve toplumsal gerein bir btnl asndan, bunlar toplumun yapsna greli olarak bir sentez haline getirmeye almaktadr. Bir sanayi sistemini konu olarak inceleyen sanayi sosyolojisi; i yerinin yaps, gvenlii, sendikalama hareketleri, verimlilik, ii-iveren ilikileri, sanayi ve toplum ilikileri gibi konular inceler. Son zamanlarda sanayi sosyolojisi ile ilgili almalarn bo zamanlarn deerlendirilmesi konusuna giderek daha fazla yer ayrd da grlmektedir.

Kent SosyolojisiKent Sosyolojisi kentlerin oluumu, konutlar, kent yaamnn insan ve toplum zerine etkileri, kentsel yaam, kentsel yaamn dourduu sorunlar, kentlerin yerleim dzeni, yeni kentlerin kuruluu ve gelimesi, kentsel imajlarn gruplara gre deiimi gibi eitli konular inceleyen bir zel sosyoloji daldr.

Ky (Krsal) SosyolojisiSosyolojinin bir dier alt dal olan Ky Sosyolojisi ile tarm kesiminin sorunlar, toplumsal deime (krsal alanda), teknolojik deimenin yaratt sorunlar, deer sistemlerindeki deimeler, kasaba-ky-ehir ilikileri, kyde liderlik sorunu, kyn genel ynetim sorunlar gibi konularla ilgilenmektedir.

Sosyolojinin Alt Dallar

9

Din Sosyolojisilk din sosyolojisi almalar gnmz azgelimi toplumlardaki dinlerin ya da gemiteki toplumlarn dinlerinin incelenmesine ynelik olmutur. Din sosyolojisi, bugn daha ok din ve dinsel pratikler ile dier toplumsal etken ve kurumlar arasndaki karlkl ilikileri incelemeye ynelmi bulunmaktadr. Dinin toplumdaki yeri ve dier toplumsal kuram ve oluumlar zerindeki etkileri, teknolojik,ekonomik ve toplumsal deimenin dinsel pratikleri belirleme biimleri, sanayileme ve kentleme ile dinsel pratikler arasndaki ilikiler, dinsel otoritenin toplumsal rol ve gc kltr ve uygarlklarn dinsel temelleri, din sosyolojisinin ele ald konular arasndadr.

Hukuk (Tze) SosyolojisiHukuk ile hukuk toplumbilimi ayn eyi incelerler. Toplumbilimci, hukuk kurallarn belli bir toplumsal durumun anlatm olarak alp inceler; nk her toplum, zellikle ada toplum yaamnn btn ynlerini hukuk dzeninde yanstr. Hukuk insanlarn bir arada yaamalar zorunluluunun doal sonularndan biridir. Hukuk belirli bir toplumda, birey gruplarn toplumsal ilikileri ve eylemleri zerinde normatif, emredici ve yaptrmc bir etki yapar. Toplum tarafndan meru olarak kabul edilen ve kurallarla belirginleen bir toplumsal kontrol mekanizmasdr. Hukuk sosyolojisi, zellikle, hukuk, ahlak ve halkn grenek ve kurallarn ayrdetmede, ykmllk dncesinin geliiminde, sululuk, ailenin evrimi ve boanma, yetki ve sorumluluk alanlarnda nemli sonular alm bulunmaktadr.

Siyaset SosyolojisiSiyaset bilimi, tarihinde iki adan tanmlanmtr. Bir tanma gre siyaset bilimi devleti, onun kurulu ve ileyiini inceler. Bu geleneksel anlaytr. Yeni bir anlaya gre ise siyaset bilimi, erk (iktidar) olaylarn, baka bir deyile ynetme ve ynetilme olayn bunun kurumsallama srecini inceler. Bu ikinci yaklam siyasal bilimin toplumbilimsel bak asndan ve toplumbilimin verilerinden etkilenerek, insanlarn siyasal davranlarna etkide bulunan btn toplumsal etkenleri de incelemeye balamasnn bir sonucu olmutur. Bu adan siyaset sosyolojisinin en belirgin amalarndan biri, toplumlarn yaplaryla siyasal rejimleri arasndaki ilikileri inceleyerek, bir siyasal rejim tipolojisine ulamaktadr. Bu bakmndan siyasal parti tiplerinin, parti fonksiyonlarnn ve parti sistemlerinin incelenmesi, siyaset sosyolojisinin nem verdii konulardan biridir. Bu gruplarn, ekonomik ve toplumsal kkenleri, tipleri (mesleki, ideolojik, bilimsel) siyasal otorite zerindeki etki yollar ve biimleri nemli aratrma konularn kapsar. Bir baka aratrma alan da, siyasal katlma ve seimleri kapsamaktadr. Bireylerin genel siyasal davranlar, siyasal rgtler iersindeki etkinlikleri bu disiplinin bir baka ura alandr.

Eitim SosyolojisiEitim sosyolojisi bir yandan sosyo-ekonomik kalknmada eitimin, zellikle de teknik eitimin oynad rol ve lkenin nfus yapsnn zelliklerine uygun bir eitim planlamasna duyulan ihtiya konularyla ilgilenmektedir. Dier yandan da eitim sosyolojisi, aa yukar btn lkelerin anayasa ve yasalarnda belirtilen, sosyal adalet, eitimde frsat eitlii ve blgeler aras dengesizliklerin giderilmesi gibi an zorunlu kld temel toplumsal ilkeleri belirlemeye alr. Bu ekilde

10

Sosyolojide Kullanlan Aratrma Yntemi ve Teknikleri

eitim sosyolojisi, belirgin bir toplumsal yap iindeki eitim sorunlarna ilikin aratrmalar yapan bir disiplindir. Doal olarak her kltrn eitim sorunu deiiktir. Toplumun kltrne uygun bir eitim politikasnn belirlenmesi de eitim sosyolojisinin ilgi alannn temelini oluturmaktadr.

Uygulamal ve Klinik SosyolojiSosyolog Paul Lazersfeld ve Jeffrey Reitz (1989) sosyolojinin Amerika'da aamadan getiini ne srmlerdir. Gelecek nitede anlatacamz gibi balangta sosyoloji toplumda bir reform gerekletiriyordu. lk sosyologlarn temel ilgi alan toplumu daha dzgn yaanabilir bir yer yapmakt. Bu dnemde ama toplumsal artlar inceliyerek buradan elde edilen bilgilerle, toplumsal yaanty gelitirmek, dzenlemektir. Bu dnem 1920'lere kadar srd. kinci dnemde sosyologlarn amac sosyolojiyi sayg duyulan bir bilim yapmakt. Burada sosyologlarn amac, saf ve temel bir teori gelitirip aratrma ve teoriyi birletirerek insan gruplar hakknda eitli keiflerde bulunup bunlar anlamakt. Ancak sosyologlarn bu gruplar deitirmek gibi bir amalar yoktu. Bu ama ksa srede gerekleti ve Amerika'da hemen her niversitede okunan bir ders haline geldi. II. Dnya Sava'nn balangc ile bu dnem sona erdi. inde yaadmz nc dnemde ise, artk sosyoloji sorunlarn zmeye bilgi ve pratii birletirmeye alan bir disiplin haline geldi. Sadece bilim iin bilim yapmak insanlarda tatminsizliklere yol at. Bu nedenle birok sosyolog, becerilerini toplumda deimeler yaratmak, sosyal yaanty farkllatrmak amacyla kullanmaya balad. Bu aamadaki sonular henz tam olgunlamam olmasna ramen, uygulamal sosyoloji son birka yl iinde byk bir ivme kazanm bulunmaktadr. Uygulamal sosyoloji isminden de anlalaca gibi, sosyolojik bilgi ve pratiin birlikte kullanlmasdr. Burada sosyoloji artk bir sorun zme aracdr. rnein, birok endstriyel iletme sosyologlar iletme iindeki sorunlar belirlemek amacyla istihdam etmektedir. Ayn ekilde hkmetler de toplumsal sorunlar hakknda bilgi edinmek amacyla sosyologlar kullanmaktadrlar. Uygulamal sosyolojinin bir grubunda ise sosyologlar, deiime bizzat katlarak zmler getirme abasndadrlar. Bu tr sosyolojiye Klinik Sosyoloji denilmektedir. Klinik sosyologlardan bazlar, endstriyel iletmelerde alarak rnein, iten ayrlmalar azaltmak amacyla alma koullarnda deimeler yaratmaya almakta, bazlar ise, uyuturucu madde bamllar ile uramakta veya eski hkmllere dnk almalar yapmaktadrlar. Burada ama, bu insanlar tekrar topluma kazandrmak olmaktadr.SIRA SZDE

Sosyolojinin modern ada geirdii aamay gzden geirerek; bu deiimlerde sosyoloji biliminde deien grlerin neler olduunu tartnz.

SOSYOLOJDE KULLANILAN ARATIRMA YNTEM VE TEKNKLERSosyoloji de doa bilimleri gibi kanunlara ulama abasndadr.

Sosyoloji de doa bilimleri gibi kanunlara ulama abasndadr. Bu nedenle aratrma yapar ve bilgi toplar. Acaba bu aratrmalar nasl yaplr, burada bunu aklamaya alacaz. nsan davranlarn ilgilendiren hemen her alanda aratrma yaplabilir. rnein, makro sosyolojide oy verme davranlarndan, rksal ilikilere, mikro sosyolojide ise insanlarn sokaktaki etkileimlerinden, insanlarn evleri-

Sosyolojide Kullanlan Aratrma Yntemi ve Teknikleri

11

ni nasl dekore ettiklerine kadar aratrma yaplmas olasdr. Ancak bunun bir yntem iinde yaplmas szkonusudur. imdi nce yntem nedir, sorusundan balayarak konuya girelim. Gnlk hayatmzda ok karlatmz bir szck olan yntem, "belirli bir amaca ulamada kullanlan yollarn tm" eklinde tanmlanmaktadr. Bilimsel bilgiye ulamak iin giriilen her trl yntemli aba, bir bilimsel aratrmadr. Bilimsel yntem gerei renmek ve toplumsal gelime yasalarna ulamak amacyla, sistematik bilgi edinme yolu olarak tanmlanr. Sosyolojide aratrmann ok nemli bir yeri vardr. Bu bilim alannda aratrmalar sayesinde bilgiye ulalr. Aratrma esas hareket kaynamz oluturur. Sosyolojik aratrmalar genelde belirli bir sahada yaplr, belirli bir snf ierisinde yaplmaz. Yani geni bir alan kapsar. Ancak saha aratrmalaryla, sosyologlar ilgilendikleri konular arasndaki neden sonu ilikilerini grebilir ve kavrayabilirler. Bilim birbiriyle ilgili iki almay kapsar. Teori (Bilgiyi biriktirmek) Yntemdir (Veri toplamak). kisi de bilim asndan bir zorunluluktur ve birbirine baldr. Bizler kuramlar aa kavuturmak iin bilgi toplarz. Elde edeceimiz bilgiler ise yeni kuramlarn ortaya kmasna yardmc olur. Gerekler kuramsal bir aklama olmadan bilim adam iin bir anlam tamazlar. Ancak bir aklama ile bilimsel bir ereve ierisinde olaylar bir anlam tar. Ayn ekilde ispatlanmam gerekler de, snrl kullanm alan olan speklasyonlardan baka bir ey deildir. nk, onlarn doru olup olmad henz kantlanmamtr. Bu nedenle kuram ve aratrma bir dairenin iki tamamlayc yarlar gibidirler. Tabii ki teorilere ulamak iin bilimsel yntemle yaplm aratrmalara ihtiya vardr. Yntemli bir aba sonucu toplanan bilgilerle kuramlar ispatlamak ya da yanlln gstermek mmkn olur. Bu abalar sonucunda sosyolojik bilgiye, bilimsel yntemle de bilgi biriktirme abalar sonucunda kuramlara ulalr. Bu bilgiler de yeni kuramlarn ortaya kmasna yardmc olur. Kuram, bilgi edinme srecinin herhangi bir aamasnda ortaya atlan, bilimsel yntemle saptanm bilgilerden oluan, i tutarll olan bir aklama biimidir. Kuramlar eitli olaylar arasndaki ilikileri gstermeye ve balar kurmaya alr. Kuramlar olaylar arasndaki "niin" sorusunun akla kavumasna yardmc olurlar. imdi de kuram oluturan elerin neler olduunu grelim: Kuram temel eden oluur: nerme, Kavram, Tanmlar. Kuramlar, tanmlara dayal kavram, kavramlara dayal nermelerden meydana gelir. Bilimsel bilgi retmede kullanlan kavramlarn, ak ve seik bir tanmnn yaplmas gerekir. Kavramlar, toplumsal olay ve olgularda karlalan ortak bir nitelii ifade eder. Her bilim, vard sonular anlatmak iin kendine zg kavramlar gelitirir. Bu kavramlar o bilim dalnda alanlar iin zel bir anlam ifade eder. rnein, Toplumsal Dayanma, Toplumsal Gerek, Ayna Benlik gibi... Kuramn formle edilmesinde kavramlar ve olaylar arasndaki ilikileri ortaya koyan cmlelere nerme denilir. nermeler doru ya da yanl bir yarg ifade eder. Bylece tanmlardan kavramlara, kavramlardan nermelere, nermelerden de kuramlara ulalr. Bu ilikiyi ksaca Tanm, Kavram-nerme-Kuram eklinde gsterebiliriz.

Bilimsel yntem gerei renmek ve toplumsal gelime yasalarna ulamak amacyla, sistematik bilgi edinme yoludur.

Kuram, bilgi edinme srecinin herhangi bir aamasnda ortaya atlan, bilimsel yntemle saptanm bilgilerden oluur.

12

Bilimsel Aratrma lkeleri

SIRA SZDE

Kavram tanmlayarak; aratrmadaki nemini tartnz.

BLMSEL ARATIRMA LKELERAratrmann doru, geerli ve gvenilir bilgilere ulamas iin baz zelliklere sahip olmas gerekir. Bu zellikleri drt temel balk altnda toplamak mmkndr. Bilimsel aratrmann sahip olmas gereken zellikler: Nesnellik (objektiflik), Doruluk ve tekrar, Basitlik ve aklk, Snrllk.

Nesnellik (objektiflik)Bir aratrmada aratrmacnn kiisel inanlar, karlar, alkanlklar, beklentileri yer almamaldr. Bulgular olduu gibi yer almaldr. Buna bilim ahlak da denilir. Aratrmada, aratrmaclar, bulgulara kadar olan ksmda kendi dncelerini, beklentilerini, ie kartrmamaldr. Aratrmaclar bilgilerini geici olarak unutmu ya da bilmiyormu gibi hareket ederek aratrmaya balamaldrlar. Bulgularn yorumunda, deerlendirilmesinde de aratrmac kendi amalarn, alkanlklarn, inanlarn olduu gibi akladktan sonra, deerlendirme yapmaldr. Bylece aratrma sonular herkes tarafndan, olduu gibi izlenebilir, anlalabilir.

Doruluk ve TekrarHer aratrma en doruyu bulmak amacyla gerekletirilir. Bilimde doruluk, bilim adamnn mutlak gerei gstermesi deil, ona mmkn olduu kadar yaklamas ve sylediini, en anlalr ve en doru ekilde sylemeye almasdr. Her olay incelendii yer ve zamann somut koullar iinde, doru bir biimde tanmlanmaldr. Bylece bir aratrmann bulgular, dier aratrmaclar tarafndan da aynen ve ksmen tekrarlanabilir olmaldr. Ayn konuda, ayn rneklem zerinde, ayn tekniklerle, belli bir zaman sresi iinde, benzer bulgular elde edilmelidir. Bu, gvenilirlik olarak da adlandrlmaktadr.

Basitlik ve AklkBilimsel bir aratrma dier aratrmalarda rapor edilmi bulgularn kontrol edilmesine, genellemelerin kabul ya da reddedilmesine dayanr ve bunlardan geni lde yararlanlr. Bu nedenle aratrmada basitlik ve aklk esas olmaldr. Bu szlerden karmak kuramlarn geersiz olduu anlalmamaldr. Ancak aratrmaclar daha kolay, daha ksa ve ak yolu seerek daha ok yarar salayabilir. Basitlik ve aklk temelinde, kavramlarn aklanm olmas, kullanlan kavramlarn dier kavramlardan farkl olan ynlerinin ortaya konulmas gerekir.

SnrllkBir aratrma, inceledii konuyu dierlerinden ayran zellikleri belirterek snr izmelidir. Bylece konularn karkl nlenmi olur. Aratrc belirli bir ilgi oda zerinde younlaarak aratrmasn srdrr. Gereksiz konular aratrma srecinin hem uzamasna hem de ilgi odann dalmasna neden olabilir. Bu nedenle her aratrma snrl bir alanda yaplmaldr.

Bilimsel Yntemde Takip Edilmesi Gereken Aamalar

13

Bilimsel bir aratrmann objektif olmasnn neden gerektiini ve nasl salanabileceini tartnz.

SIRA SZDE

BLMSEL YNTEMDE TAKP EDLMES GEREKEN AAMALARBilimsel yntem, organize ve sistematik bir biimde olumu bir takm aamalardan oluur. Bir bilimin amacna ulamasn her eyden nce yntemi salar. Yntem "nasl" sorusuna cevap verir ve bir amaca gre hazrlanm aratrma plandr. Bir yntemde en temel ey planlamadr. Sosyologlar herhangi bir konu hakknda bilgi edinmek istediklerinde, telefona sarlarak ya da sokaktaki insan durdurup bilgi alamazlar. Bilimsel yntemin uygulanaca bir aratrma iin iyi bir hazrlk gerekir. Aratrmac yeterince dikkatli olmad takdirde, aratrmann verileri dorular gstermez, yanl sonular ortaya karr. Bu nedenle aratrmac konuya yanlsz ve objektif bir biimle yaklamal, kendi kanaat ve grlerini dikkate almamaldr. Bilimsel yntem, takip edilmesi gerekli be basamaktan oluur. Bunlar srasyla syledir: Aratrlmas gereken sorunu ortaya koyup tanmlamak, Konu ile ilgili bilgileri toplamak, Hipotezi formle etmek, Veri toplamak ve verilerin analizini yapmak, Hipotezle ilgili sonulara ulamak. imdi bu aamalar birlikte incelemeye alalm ve gnlk yaamdan bir rnek zerinde bu aamalar gsterelim: 1970'li yllarda A.B.D.de "Susam Soka" adl televizyon dizisi okulncesi ocuklar hem elendirmek hem de eitmek amacyla televizyon kanallarnn yayn programlarnda yer ald. Susam Soka adl bu televizyon dizisi, programn temel karakterleriyle ve A.B.D.'deki amalar dorultusunda daha sonra lkemizde de gsterildi. imdi rneklerimizi bu televizyon dizisinden vererek szkonusu aamalar inceleyelim.ARATIRMA KONUSUNUN TESBT VE TANIMI KONU LE LGL LTERATR TARAMA HPOTEZN FORMLE EDLMES ARATIRMA YNTEMNN TESBT (Deney, saha aratrmas, gzlem) VERLERN TOPLANMASI (Hipotezin kabul ya da red edilmesi) SONULARA ULAMA RAPOR YAZIMIYntem "nasl" sorusuna cevap verir ve bir amaca gre hazrlanm aratrma plandr.

Tablo 1.2: Aratrma Ynteminin Yedi Temel Aamas

14

Bilimsel Yntemde Takip Edilmesi Gereken Aamalar

Sorunu Ortaya Koyup TanmlamakHer sosyolojik aratrmada neyi ne amala aratrlacann ok ak bir biimde ortaya konmas gerekir. nk, baz sorunlar bilimsel bir yntemle llmesi imkansz eyler olabilir. Bilimsel aratrmalar iyi formle edilmi bir aratrma sorusuyla balar. Biz de bu aamada "Susam Soka" adl programn ocuklar zerindeki eitimle ilgili etkilerini renmeye alalm. Bunun iin baz tanmlara ihtiya duyulabilir. rnein "okula hazrlk" adl bir kavramdan sz edebiliriz. nk bu program daha ok okulncesi ocuklara yneliktir. Bu yataki ocuklar okula hazrlamak amacyla planlanmtr. Bu nedenle problemin ve kavramlarn gelitirilmesinde nemle durulmaldr. Ancak, baz aratrmalar da srf o konuda finansal destek bulunmasnn kolayl veya medyay ok ilgilendirmesi nedeniyle de seilebilir. Sosyologlar genelde inceledikleri konuda daha fazla bilgi sahibi olmak veya konuda zmler getirmek amacyla veri toplarlar.

Konu ile lgili Bilgi ToplamakGenellikle saha aratrmalarna balamadan nce, o konuyla ilgili daha nce yaplm olan aratrmalar ve almalar dikkatli bir biimde incelemek gerekir. nk, daha nce benzer konularda yaplm aratrmalar bilgi daarcmz genilettii gibi bizleri yapabileceimiz hatalardan da uzaklatrr. Literatr taramak, ayn zamanda aratrmacya ne tr sorular sorabileceine ilikin de bir bilgi salar. Bazen aratrmac inceledii sorunun daha nce cevaplandn grebilir. Bylece de gereksiz bir abadan uzaklam olur.

Hipotezi Formle EtmekBelirlenen sorunu aklayabilecek, ilikileri gsterebilecek bir hipotezin ortaya konulmas nc aamay oluturur. Bilimsel aratrmann hareket noktas hipotez kurmaktr. Hipotezlerin snanmas demek, olaylar arasnda ngrlen ilikilerin varlnn ya da yokluunun aratrlmas demektir. Hipotez en genel tanmyla olaylar arasnda iliki kurmak ve olaylar bir nedene balamak amacyla tasarlanan bir nermedir. Btn bilimlerde olduu gibi, sosyologlar da olaylar arasndaki neden sonu ilikilerini aratrrken eitli deikenler kullanrlar. Bu nedenle her hipotezde iki tr deiken kullanlr. Bunlar baml ve bamsz deikenlerdir. Genelde nedensellik ilikisi, bir grup deikenin bir dieri zerindeki etkisiyle anlalr. Tpk alkol kullanma alkanlnn, trafik kazalar zerindeki etkisi gibi. Ar alkoll ara kullanma, trafik kazas orann arttrr dediimiz zaman, bir grup faktrn bir dieri zerindeki etkisini gstermekteyiz. Burada iki tr deiken sz konusudur. Bamsz deiken bir dierini etkileyerek esas neden olan deiken demektir ya da hipotezde belirleyici deiken diyebiliriz. Baml deiken ise, bamsz deikene bal olarak deitii kabul edilen deikendir. Bamsz deiken durum, baml deiken davran olarak ortaya kar. rnein, yukardaki rneimizde bireyin sarholuunun derecesi bamsz, trafik kazasna yol amas ise baml deikendir. nk trafik kazalar alkole bal olarak ortaya kmaktadr veya alkoln sonucudur. Tespit ettiiniz ve literatr taramas yaptnz bir aratrma konusu ile ilgili bir hipotez oluturup, buradaki baml ve bamsz deikenlerinizi tanmlaynz.

Hipotez, olaylar arasnda iliki kurmak ve olaylar bir nedene balamak amacyla tasarlanan bir nermedir.

SIRA SZDE

Bilimsel Yntemde Takip Edilmesi Gereken Aamalar

15

imdi tekrar "Susam Soka" adl rneimize dnerek birer hipotez gelitirelim. rnein "Susam Soka" adl program dzenli olarak seyreden ocuklarn okula hazrlk konusunda daha baarl olacan, daha az seyreden ya da hi seyretmeyenlerin ise daha az ya da hi baar gstermeyeceklerini nerebiliriz. imdi dikkatle zerinde durmamz gereken ey, bunun henz ispatlanmam olmasdr. Ancak aratrmaya deer bir konudur. Doru ya da yanl olabilir. Bunu gstermek zorundayz. Bu hipotezde okula hazr olu, bizim baml deikenimiz, bunu etkileyen faktr olan "Susam Soka" adl program sk sk izleme ise bamsz deikenimizdir. Bu aamada dier nemli bir konu ise hipotezle ilgili olan tanmlamalardr. Her hipotez gayet iyi tanmlanm olan kavramlardan oluur. rnein, dier insanlarla birlikte olmayan sosyal adan izole olmu erkeklerin, sosyal birliktelii yksek olan insanlara kyasla daha ok rza geme olaylarna kartn ne sren bir hipotezde, sosyal birliktelik, sosyal izolasyon ve rza geme olaylarnn en ak ve anlalr tanmlarnn yaplmas gerekir. imdi Susam Sokana ilikin olan hipotezimizi dorulamaya ve bu konuda atlacak admlar renmeye geelim.

Veri Toplamak ve Verileri Analiz EtmekBir hipotezi test etmek iin, bilgiye ihtiyacmz vardr. Sosyologlar aratrmalarnda genellikle farkl teknik kullanrlar. Bunlar; Deney, Gzlem, Saha aratrmasdr.

Deney TekniiSosyologlar olas neden sonu ilikilerini snarlarken deney yntemini kullanabilirler. Deney yntemi aratrmac tarafndan yapay olarak hazrlanm bir durumdur. Deney tekniinde bilim adam olaylarn birbiri zerindeki etkilerini aratrr. Bunu yaparken baz deikenleri deiimler (manipule eder), bazlarn ise etkilerinin daha fazla olduunu dnerek deiimlemez. Klasik deney ynteminde, birbirleriyle benzer zellikler gsteren iki grup seilerek, bu gruplarn karlatrlmas yaplr. Bu gruplar deney ve kontrol gruplardr. Deney grubu bamsz deikene tabi tutulan grup, kontrol grubu ise bamsz deikene tabi tutulmayan, artlarn olduu gibi muhafaza edildii gruptur. Tekrar "Susam Soka" rneimize dnersek, iki grubu karlatrmak gereini duyarz. Birinci gruba dzenli aralklarla "Susam Soka" adl program seyrettiririz. Buna deney grubu denir. kinci grup ise bu program ister seyreder isterse seyretmez. Yani artlar doal olarak braklan gruptur. Sonuta bu program izleyen ve izlemeyenleri karlatrarak baary saptayabiliriz. Eer program izleyenler, okula hazrlk konusunda daha baarl iseler hipotezimiz dorulanm demektir. Deney tekniinin amacn gzden geirerek; sosyolojik aratrmalarda deney teknii kullanmann olumlu ve olumsuz ynlerini tartnz.

Klasik deney ynteminde birbirleriyle benzer zellikler gsteren iki grup seilerek bu gruplarn karlatrlmas yaplr.

SIRA SZDE

GzlemBu teknik ounlukla doa ile uraan bilim adamlarnn sistematik bilgi toplamak iin kulland bir yoldur.Sosyolojide ok yaygn olarak kullanlmaz. Gzlem basit ve sistematik olmak zere iki gruba ayrlr. Basit gzlem standart bir teknie

16

Bilimsel Yntemde Takip Edilmesi Gereken Aamalar

Katlml gzlem, aratrmacnn gzledii olaya dorudan katlarak gzlemde bulunmasdr

Monografi, belli bir grup veya zel bir rnein gzlenmesidir.

dayanmayan, tekrarlanmas rastlantlara kalm gzlemdir. Basit gzlem katlml ve katlmsz olmak zere kendi iinde ikiye ayrlr. Sosyolojide nemli olan gzlem katlml gzlemdir. Yani gzlemci gzledii olaya dorudan katlarak gzlemde bulunur. Burada gzlemci aratrmac kimliini saklayabildii veya kendisini gzlemde bulunduu grubun bir yesi olarak kabul ettirebildii zamanlarda baarldr. Gzlemcinin onlardan biri gibi davranmas, ona dier tekniklerle kavranamayacak bilgiler salar. Bu yntemin en baarl yn budur. Ancak, sakncal birok yn de vardr. Burada en byk saknca, gzlemcinin yanszln yitirmesidir. Olay ve durumlarn ar etkisinde kalrsa, doruyu grmek yerine, onlarn etkisinde kalarak durumu gzledii grubun bak asndan grmeye balar. Bu da onu esas amacndan uzaklatrr. Katlmsz gzlemde ise gzlemci gzleyecei olayn ya da grubun dnda kalmaya aba gsterir. Bu da bireyin gzlem yapma olanan snrlar. te yandan durumu dardan izleyebilmek gzlemciye olaylara geni bir adan bakabilmek ve nesnel olmak imkann salar. Sistematik gzlem ise kulland standartlatrc aralarla toplanan verileri denetleme olanan salar. Gzlemci neyi gzleyeceini ve nasl bilgi toplayacana ilikin bir izelgeye sahiptir. Sosyolojide bunun ilk rneklerini Frederic Le Play Avrupa iileri monografileri ile vermitir. Monografi, belli bir grup veya zel bir rnein gzlenmesidir. Trkiyede de "ky envanterleri", hane halk anketleri bu nitelikte hazrlanm bilgi toplama aralardr.

Saha Aratrmas Teknii (Survey)Sosyologlarn bir baka bilgi toplama yntemi, insanlara eitli konular hakknda yazl ve szl sorular sorarak cevaplar almaktr. Bu teknik saha aratrmas olarak bilinir. Saha aratrmas grme ve anket tekniiyle ya da bu iki teknii birlikte kullanarak yaplr. Bu tekniklerle insanlarn bir konu hakknda ne dnd, nasl hareket edecei saptanmaya allr. imdi ksaca bu iki teknik hakknda bilgi verelim. Grme (Mlakat) Teknii: Grme karlkl ilikiler yoluyla bilgi edinmedir. Baka bir deyile karlkl konumaktr. Grme, bir snama ya da sorguya ekme deildir. Ancak sradan bir konuma da deildi