afet kültürü

Post on 06-Mar-2016

129 views

Category:

Documents

4 download

Embed Size (px)

DESCRIPTION

ders

TRANSCRIPT

  • AFET KLTR

    Editr: PROF. DR. DENZ EKNC

    STANBUL NVERSTES AIK VE UZAKTAN ETM FAKLTES

  • STANBUL NVERSTES AIK VE UZAKTAN ETM FAKLTES

    AFET KLTR

    PROF. DR. DENZ EKNC

    PROF. DR. EYP ZENGN

    DO. DR. ERAY YURTSEVER

    DR. HKMET ILIK

  • NSZ

    Depremler, volkanizma, ktle hareketleri, erozyon, su taknlar gibi faaliyetler yeryz biiminin deimesinde en yaygn ve en etkili doal faktrlerdendir. Yerkrenin dinamik yapsnda, rliyef ekillerinin meydana gelmesinde bu doal srelerin nemli bir rol vardr. Buna karn jeolojik gemite de tamamen ayn ekilde meydana gelmi, yeryznn bugnk grnmn almasnda rol oynayan ve gzmz nnde cereyan eden bu tabiat olaylar gnmzde evre sorunu dahas afet olarak alglanr olmutur. Deprem, volkanik aktiviteler, su takn, frtna, erozyon ve ktle hareketleri gibi faaliyetlerin insann hayat alannda da yaanyor olmas bu alglamann balca nedenidir. Belirtilen etmen ve sreler, yeryuvarn geliimi iin ok nemli bir grevi yerine getirmi ve getirmektedir. Bunlar yeryuvar iin iyi hayat anlayn salarken, baka varlklar rnein insan, bu sreci her zaman iyi hayat anlaynn bir gerei olarak grmemi ve bunlar afet olarak deerlendirmitir. Oysa bunlar doal etmen ve srelerin kontrolnde gelien tabiat olaylardr ve afet deillerdir. Ancak bu oluumlardan insann etkilenmesi ve yaam pratiklerinde kesintiler meydana gelmesi, bu gibi etmenlerden zarar grmemek iin ayrlm kaynaklarn yetersiz kald veya mcadele etme kapasitelerinin ald durumlar afettir. Doal dengenin tessi iin gerekli olan bu olaylar, insan ve eserlerine zararl olduu ve bunlar nlemede resiz kalnd zaman afet adn almaktadr.

    nsan hayatn yakndan ilgilendiren ve dnyann nfusu arttka nemi artan bu olaylar, gnmz insannn plansz ve snr tanmaz faaliyetleri nedeniyle de can ve mal gvenliini srekli tehdit eder bir duruma gelmitir. 20. yzyln bandan bu yana meydana gelen doal afetlerde yaklak 100 bin insan hayatn kaybetmi, 175 bin kii yaralanm, yaklak 650 bin konut yklm veya ar hasar grmtr.

    inde bulunduumuz gezegenin yaanlabilir olmas sahip olduu sistemlerin varlndan dolaydr. Bu sistemler tek balarna olmaktan ziyade birbirleriyle balantl ve baml olarak bulunmaktadr ve byk bir etkileime sahiptirler. Dahas birbirleri ile zincirleme sreler oluturmaktadr. Srecin herhangi bir noktasnda yaanan olumsuzluklar dier sistemlerde de olumsuz yansmalar meydana getirmektedir. Bylece olumsuz bir dng sz konusu olmaktadr. Gnmz dnyasnda insan ve evre ilikilerinde yaanan gelimeler ve zarar hibir ekilde telafi edilemeyecek geri dn olmayan doal sistemler zerinde meydana gelen ykmlar ve can kayplar byk boyutlara ulamtr. Mavi gezegenin ve insan dhil onu tekil eden unsurlarn srdrlebilir bir yaklamla devamlarnn salanmas iin ortaya kan sorunlarn nlenmesi hi deilse afet kltr konularnda farkndalk oluturulmas ve zellikle afet ncesi olmak zere, sras ve sonrasn kapsayan afet bilincinin kazandrlmas gerekir.

    Son yirmi yldr byk bir keyifle hayatmn paras olan corafi sreler ve olgular afet kltr bakmndan farkndalk oluturmak iin Prof. Zengin, Do. Yurtsever ve Dr. lktan oluan yazarlar ile birlikte niversitemiz rencileri iin ders notu hline getirdik. Afet Kltr dersinin yeterlilikleri karlayabilmesi, hedeflenen kazanmlar salayabilmesi bakmndan son derece hayati ve dikkate deer konular ihtiva eden eser niversite rencilerimiz iin ancak ekirdek konulara sahip bulunur ve ana hatlar ile bilgi verme ve

    I

  • rehberlik etme amac tar. Afet konular ok geni bir alma alanna sahiptir ve aslnda her bir alma alan ayr ve ok detayl bir kitap konusunu tekil eder. Fakat esas itibariyle afet kltrnn ok geni ve yaygn uygulamalar ihtiva etmesine; corafya, afet, kltr, psikoloji, sosyoloji, tarih, ynetim, hukuk, iktisat, salk, bilim ve teknoloji kavramlarnn bulutuu ok disiplinli olmasna ramen dersin 14 haftadan ibaret olmas mahdut ve temel baz konu ve rnekler ile iktifa edilmesini zorunlu klmtr. Afet Kltr renci dostu olmann bir gerei olarak ak, basit ve retmeyi amalayan ders kitab olarak hazrlanmtr. Kitaptaki bilgilerin kaynaktaki su gibi berrak, z ve anlalr olmasna zen gsterilmitir. Kitabn rencilerimiz iin afet kltr konularnda heyecanl ve nc faaliyetlerine merak uyandrmas, bir pencere olmas dileklerimle.

    Prof. Dr. Deniz EKNC

    Editr

    stanbul, 2014

    II

  • NDEKLER

    NSZ ........................................................................................................................................ I

    NDEKLER ......................................................................................................................... III

    YAZAR NOTU ......................................................................................................................... X

    1. LTOSFER AFETLER ......................................................................................................... 1

    1.1. Ana izgileri le Litosfer ................................................................................................ 8

    1.1.1. Yerkabuunun Malzemesi; Mineraller ve Kayalar ................................................ 10

    1.1.2. Yerkabuunun Grn ......................................................................................... 14

    1.1.3. Yerkabuunu Etkileyen Etmen ve Sreler ............................................................. 15

    1.2. Deprem .......................................................................................................................... 20

    1.2.1. Depremlerin Oluum Mekanizmas ......................................................................... 20

    1.2.2. Depremlere Ait Baz Kavramlar .............................................................................. 21

    1.2.3. Depremlerin Yeryznde Dal ........................................................................... 26

    1.2.4. rnek Deprem Vakalar ........................................................................................... 27

    1.2.5. Depremlerden Alnan Dersler ve devler ............................................................... 30

    1.3. Zemin Svlamas ......................................................................................................... 32

    1.3.1. Zemin Svlamas Nedir? Nasl Meydana Gelir? ................................................... 32

    1.3.2. Zemin Svlamasnn Etkileri ................................................................................. 36

    1.3.3. Zemin Svlamasndan Alnan Dersler ve devler ................................................ 37

    1.4. Volkanizma ................................................................................................................... 39

    1.4.1. Volkan Nedir? Neden Pskrr? ............................................................................. 40

    1.4.2. Volkan Tipleri ve rnekleri ..................................................................................... 42

    1.4.3. Volkanlarn Yeryzndeki Dal ......................................................................... 42

    1.4.4. rnek Volkanizma Vakalar .................................................................................... 45

    1.4.5. Volkanik Afetlerden Alnan Dersler ve devler ..................................................... 47

    1.5. Ktle Hareketleri ........................................................................................................... 49

    1.5.1. Ktle Hareketi Tipleri .............................................................................................. 49

    1.5.2. Ktle Hareketlerini Hazrlayan Faktrler ................................................................ 51

    1.5.3. Potansiyel Ktle Hareketleri Sahalar ...................................................................... 53

    1.5.4. rnek Ktle Hareketleri Vakalar ............................................................................ 54

    1.5.5. Ktle Hareketlerinden Alnan Dersler ve devler .................................................. 55

    1.6. Erozyon ......................................................................................................................... 59

    1.6.1. Erozyonu Kontrol Eden Faktrler ........................................................................... 60

    III

  • 1.6.2. Potansiyel Erozyon Sahalar .................................................................................... 66

    1.6.3. Erozyondan Alnan Dersler ve devler ................................................................... 69

    2. HDROSFER AFETLER .................................................................................................... 80

    2.1. Ana izgileri le Hidrosfer ............................................................................................ 87

    2.2. Su Kaynaklar Temel Problemleri ................................................................................. 93

    2.3. Su Taknlar ve Seyelanlar ........................................................................................... 97

    2.3.1. Su Taknlarnn Yeryznde Dal ..................................................................... 99

    2.3.2. rnek Su Takn Vakalar .................................................................................... 102

    2.4. Yeralt Suyu Seviyesi Dmeleri ................................................................................ 112

    2.5. ekikler ....................................................................................................................... 113

    2.6. Tsunami ....................................................................................................................... 114

    2.7. Deniz Seviyesi Deiimleri ......................................................................................... 114

    2.8. Hidro