2204- - teknofest

Click here to load reader

Post on 04-Nov-2021

2 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Yarmas Proje Rehberi
Sevgili Örenciler,
Yeni TÜBTAK olarak ülkemizin bilim temelli bilgi ve teknoloji üretimi ile milli teknoloji hamlesine ve bunun için ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynaklarnn geliimi süreçlerine katk salamak amacyla destekleyici ve tevik edici programlar ile etkinlikler yürütüyoruz.
Bu amaç çerçevesinde, her yl ortaokul, lise ve üniversite seviyesinde düzenlediimiz yarmalarn yan sra bu yl ilk defa lise örenimine devam etmekte olan örencileri kutup bilimleri konusunda çalmalar yapmaya tevik etmek ve bu alanda yapacaklar nitelikli çalmalarla hem toplumumuzda farkndalk oluturmak hem de ülkemizin bu alanda rekabet etme ve bilimsel gücünü artrarak uluslararas bilimsel çevrelerde söz sahibi ülkelerden biri haline gelmesine katk salamak amacyla 2204-C Lise Örencileri Kutup Aratrma Projeleri Yarmas’n düzenleyeceiz.
Bilindii gibi ülkemiz T.C. Cumhurbakanl himayesinde ve T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanl’nn destekleriyle son yllarda Antarktika ktasna bilimsel seferler düzenlenmektedir. Halihazrda o bölgede bir aratrma gemimiz bulunmakta ve bilim insanlarmz çalmalarn sürdürmektedir. Daha ileri aamalarda o bölgede bir aratrma laboratuvar kurmak da yine ülkemizin hedefleri arasnda bulunuyor.
Bir aratrma alannda baarl olmak için o alana ilgi duymak, merak etmek ve sabrla çalmak gereklidir. TÜBTAK olarak kutup çalmalar alannda ülkemizi daha ileri noktalara tamak için siz gençlerimizi bu alanda çalmalar yapmaya tevik etmek istiyoruz. Genç yalarda yapacanz çalmalarla kendinize yeni ufuk ve merak konular edinmekle kalmayacaksnz, ayn zamanda ilerleyen yllarda bu alanda önde gelen aratrmaclardan biri haline gelerek hem kendinizi hem de ülkemizi bu alanda öne çkarm olacaksnz. Dolaysyla bu yarmay çok önemli buluyor, size ve ülkemize oldukça yarar salayacan düünüyorum. Bu anlamda, sizlerden danman öretmenlerinizin yönlendirmeleriyle bu rehberde belirtilen hususlara dikkat ederek bir aratrma projesi hazrlamanz ve yarmaya katlmnz bekliyoruz.
Sevgili gençler, bu yarma kapsamnda derece alan örencilerimize dier yarmalarmzda olduu gibi maddi ödüller verilecektir. Ancak bu ödüller bir amaç deil birer araçtr. En önemli ödül sizlerin danmanlarnz eliinde bu süreçteki kazanmlarnz olacaktr.
Ülkemizin gelecei olan sizleri imdiden tebrik ediyor, bu süreçteki çalmalarnzda baarlar diliyorum.
Prof. Dr. Hasan MANDAL
Ülkemizin planl kalknma dönemine geçiinin ilk adm olarak hazrlanan Birinci Be Yllk Kalknma Plan’nda aratrmann önemi üzerinde durulmu, aratrma çalmalar için gerekli ortamn hazrlanmas ve dank durumda olan aratrma çalmalarnn tek bir çat altnda toplanmas için Bilimsel ve Teknik Aratrmalar Kurulu’nun kurulmasndan bahsedilmitir (DPT, 1963). Bu dorultuda, 24 Temmuz 1963’te yürürlüe giren 278 sayl kanun ile Türkiye Bilimsel ve Teknik Aratrma Kurumu1 kurulmutur. lgili kanunda TÜBTAK’n görevleri açkça belirtilmi ve bünyesindeki aratrma gruplarndan birisi olan Bilim Adam Yetitirme Grubu (BAYG)2 7 ubat 1964 tarihinden itibaren görev alanna giren konularda ulusal ve uluslararas kongre, seminer, kolokyum gibi bilimsel toplantlar desteklemek, düzenlemek ve bunlara katlmak; bilim adamlarnn, aratrclarn yetitirilmeleri ve gelitirilmeleri için olanaklar salamak, bu amaçla ödüller vermek, örenim ve örenim sonrasnda üstün baarsyla kendini gösteren gençleri izleyerek onlarn yetime ve gelimelerine yardm etmek, burslar vermek, yarmalar düzenlemek ve yaynlar yapmak görevlerini üstlenmitir.
Kurulduu ilk günden itibaren bilim insanlarn desteklemek adna önemli ilere imza atan ve ayn dorultuda daha hzl, dinamik ve verimli çalmalar ortaya koyarak çalmalarn sürdüren birimimiz bu yl itibaryla 2204-C Lise Örencileri Kutup Aratrma Projeleri Yarmas’n uygulamaya koymaktan büyük mutluluk duymaktadr.
Bu yarmann amac, lise örenimine devam etmekte olan örencileri, Antarktika ve Arktik bölgelerde kutup bilimleri konusunda çalmalar yapmaya tevik etmek, kutup bilimleri alannda aratrmalar yapmaya yönlendirilen örencilerin bu alanda yapacaklar nitelikli çalmalarla ülkemizin gelecekte uluslararas bilimsel çevrelerde önde gelen ülkelerden biri haline gelmesine katk salamaktr.
Bu rehber, 2204-C Lise Örencileri Kutup Aratrma Projeleri Yarmas‘na katlacak örencilere ve danman öretmenlerine destek olmak amacyla hazrlanmtr. Aratrma projesi çalmas yapan örencilerin ve danman öretmenlerin bavuruda bulunmadan önce bu rehberi dikkatle okumalar sorunsuz bir bavuru ve deerlendirme süreci için oldukça önemlidir. Proje konusunun seçimi, ilenii, yazlmas, sunumu ve jüri deerlendirilmesi konularnda yararl olabilecek genel bilgiler bu rehberde mevcuttur. Örencilerin, proje raporunu hazrlarken yol gösterici uyarlara ve etik kurallara mutlaka uymas gerekir.
Bu proje rehberinin, yarmaya katlacak örencilere ve onlara yardmc olacak deerli danmanlarna yararl olacan umar, ülkemizin gelecei olan gençlerimize çalmalarnda baarlar dileriz.
TÜBTAK - BDEB
Yarmalar Grup Koordinatörlüü
1 “Türkiye Bilimsel ve Teknik Aratrma Kurumu” olan TÜBTAK ismi, 7 Temmuz 2005 tarihinde yürürlüe giren 5376 sayl
Kanun ile “Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Aratrma Kurumu” olarak deimitir. 2 Birimimizin ad, 21 Ocak 2006 tarihli TÜBTAK Bilim Kurulu kararyla önce Bilim nsan Destekleme Daire Bakanl
(BDEB), daha sonra 3 Aralk 2016 tarihli TÜBTAK Bilim Kurulu kararyla ise Bilim nsan Destek Programlar Bakanl
(BDEB) olarak deitirilmitir.
1.3. Tematik Alanlarn Açklamalar ..................................................................................... 2
1.3.1. Yer Bilimleri Alanna Ait Tematik Alanlarn Açklamalar ................................... 2
1.3.2. Fiziki Bilimler Alanna Ait Tematik Alanlarn Açklamalar ................................. 4
1.3.3. Canl Bilimleri Alanna Ait Tematik Alanlarn Açklamalar ................................ 7
1.3.4. Sosyal ve Beeri Bilimler Alanna Ait Tematik Alanlarn Açklamalar .......... 10
1.4. Yarmaya Bavuru ve Proje Deerlendirme Süreci ............................................... 13
1.5. Neden Proje Yarmalarna Katlmalym? ................................................................ 16
2. BLM ve BLMSEL ARATIRMA ..................................................................................... 17
2.1. Bilim ve Bilimsel Uygulamalar Nedir? ........................................................................ 17
2.2. Bilim ve Bilimsel Aratrma le lgili Baz Temel Kavramlar .................................... 21
2.3. Bilimsel Aratrma Projelerinde Uyulmas Gereken Etik Kurallar .......................... 24
3. YARIMAYA HAZIRLIK SÜREC ..................................................................................... 29
3.1. Yol Haritas: Bilimsel Bir Aratrma Projesine Nasl Balanr? .............................. 29
iv
3.4. Etkili Bir Proje Sunumu Nasl Hazrlanr? ................................................................ 42
4. COVID-19 (CORONAVIRUS) PANDEM SÜRECNDE PROJE HAZIRLAMA VE
YARIMAYA KATILIM ................................................................................................................ 44
Tablo 2. Zaman Çizelgesi ...................................................................................................... 35
vi
EKLLER
1
2204-C Lise Örencileri Kutup Aratrma Projeleri Yarmas’nn amac, lise
örenimine devam etmekte olan örencileri, Antarktika ve Arktik bölgelerde kutup
bilimleri konusunda çalmalar yapmaya tevik etmek, kutup bilimleri alannda
aratrmalar yapmaya yönlendirilen örencilerin bu alanda yapacaklar nitelikli
çalmalarla ülkemizin gelecekte uluslararas bilimsel çevrelerde önde gelen ülkelerden
biri haline gelmesine katk salamaktr.
1.2. Yarmann Ana Alanlar ve Tematik Alanlar
Yarma; Beeri Bilimler, Canl Bilimleri, Fiziki Bilimler ve Yer Bilimleri olmak
üzere 4 ana alanda ve bu alanlarn altnda yer alan tematik alanlar kapsayacak ekilde
düzenlenmektedir (ekil 1).
kapsayacak ekilde hazrlanm olmas gerekir.
ekil 1. Ana Alanlar ve Alt Alanlar
2
Deniz ve göllerin taban ve taban alt bölgelerinin doal
özelliklerini ve yaplarn belirlemeye yönelik çalmalar
“Deniz/Göl Jeolojisi ve Jeofizii” olarak tanmlanmaktadr. Kutup bölgelerinde, sualt
jeolojik ve jeomorfolojik yapnn anlalmas ve jeofiziksel özelliklerin ortaya çkarlmas
bu bölgelerin oluumunu tanmlamak, geliimini izlemek, deiimleri belirlemek ve
gelecee projeksiyon yapmak adna önem arz etmektedir. Derin deniz, s ve ky
bölgeler ile göl yaplarn oluturan kaya yaplarnn incelenmesi, sedimanlarn (toprak
birikintisi) niteliinin tanmlanmas, kaya ve sediman kalnl ve dalmnn ortaya
çkarlmas ve jeokimyasal özelliklerinin belirlenmesi için kullanlan araçlar, ölçme
yöntemleri ve hesaplama teknikleri (modellemeler) bu balk altnda saylmaktadr.
Ayrca, deniz ve göl taban haritalamas için batimetrik ölçmelerin yaplmas da bu
balkta incelenmektedir.
Kutuplarda deniz ve göl yaplarnn, binlerce yllk süreçte geçirdii evrimi ortaya
çkarmak için jeoloji, paleosismoloji (Geçmiteki depremlerin incelenmesi), paleoekoloji
(Geçmiten günümüze ekolojinin incelenmesi) ve paleolimnoloji (Göllerin geçmi
yaplarnn, iklim deiiklii ve su seviye deiimlerinin belirlenmesi) vb. çalmalarn çok
disiplinli olarak icra edilmesi gerekmektedir.
Bu balk altnda, kutuplarda deniz ve göllerin yapsal özelliklerinin
tanmlanmasn, geliiminin ve deiiminin izlenmesini ve gelecee dönük öngörüleri
içeren projeler sunulabilir.
bilimsel çalmalar açsndan zor artlar barndrmaktadr. Tüm dünyada olduu gibi zor
artlarda ve geni alanlarda bilimsel çalmalara veri salayan uzay bazl sistemler ve
HA’lardan kutup bölgelerinde de faydalanlmaktadr. Uzay bazl sistemler ve HA, GNSS
3
yeryüzünün gözlemlenmesi) ve CBS (Corafi Bilgi Sistemi ile mekânsal verinin üretilerek
haritalanmas) olarak tanmlanabilir. Bu sistemler kullanlarak, jeolojik gözlemler,
jeodezik hesaplamalar, ky, deniz ve göl deiimleri, volkanlarn tespiti ve takibi,
tektonik sürecin izlenmesi, buz örtüsünün incelmesine bal izostatik deiimlerin
belirlenmesi için veri toplanmaktadr. Bu çalmalar büyük alanlarda uydu platformlarna
bal sensörler tarafndan gözlemlenirken nispeten küçük alanlarda HA ile gözlenerek
bilimsel çalmalara veri salanmaktadr. Toplanan veriler yazlmlar ile özellikle CBS
yazlmlar ile çallarak amaca uygun analiz ve sonuçlar üretilebilmektedir.
Uzay bazl gözlem verilerinin çounluu proje çalmalar için internet üzerinden
paylalmaktadr. Bu nedenle bilimsel çalmalarda kullanlmak üzere bedelsiz temin
edilebilmektedir.
Bu balk altnda, kutup bölgelerinin uzay bazl sistemler veya hava platformlar
(HA, balon vb.) ile veri elde edilmesini, deerlendirme yazlmlarn ve analizlerini içeren
projeler sunulabilir.
karasal ksmlar; d kabuu ve üst manto bölümlerini kapsamaktadr. Bu bölgelerin
anlalmas için jeolojik yaplarn tanmlanmas, sismik aktivitelerin izlenmesi,
volkanizmann takibi ve jeokimyasal özelliklerin belirlenmesi gerekmektedir. Litosfer
okyanus kabuu ve karasal kabuk olmak üzere iki farkl yapya ayrlmaktadr. Arktik
bölgesi okyanus kabuu olduu için bilimsel incelemeler için zorlu artlara sahiptir. Buna
karn Antarktika ise karasal kabua sahip olmas nedeniyle bilimsel çalmalar nispeten
kolay icra edilmektedir.
ulat düünüldüünde sert kabuk yapsnn deformasyonlara urad görülmektedir.
Antarktika ktas da Pangea’dan koparak milyonlarca yllk hareketi sonucunda bugünkü
eklini ve yerini almtr. Ktalar arasndaki deformasyon/hareket günümüzde de devam
4
ait kayalar, termal kaynaklar, faylar, volkanlar bulunmaktadr. Antarktika ktas üzerinde
bulunan buzul tabakasnn ortalama 2 km kalnla ulat düünüldüünde buzul
erimesi sonucu oluacak izostatik basnç deiiminin etkilerinin gözlemlenmesi de önem
arz etmektedir.
gözlemlenmesini, volkanizmann tespitini ve takibini, sismik aktivitenin izlenmesini,
minerallerin belirlenmesini ve termal kaynaklarn ortaya çkarlmasn içeren projeler
sunulabilir.
Yerküre üzerindeki tüm ekosistemlerin yani canl-cansz
varlklar önemli derecede etkileyen atmosfer, son
yüzylda insanlarn doay hzla tahrip etmeleri ve dolaysyla küresel iklim deiikliinin
hzlanmas ile daha da önem kazanmtr. Küresel iklim deiiklii sera gazlarnn etkisi
ile birlikte ar ve iddetli meteorolojik olaylarn artmasna neden olmutur. Dünyann
iklimi daima deimektedir; geçmite binlerce yl boyunca Dünya ikliminde souyan veya
snan periyotlar gözlemlenmitir. Ksa süreli hava olaylar ve uzun süreli iklimsel
tahminler bir yerde belirli bir gün olan hava artlarnn bir yldan dierine deimedii
gözlemlere dayanmaktadr. Gözlemler dünyann sndn göstermektedir. Dünya’nn
ortalama scaklndaki en küçük deiiklik çok büyük etkilere sebep olabilir. Hava, su,
güne, buna bal olarak; enerji, havaclk, radyasyon, hava kirlilii, iklim bilim,
termodinamik, atmosfer dinamii ve daha birçok farkl aratrma kutup bölgelerinde
sürdürülerek iklim deiiklii incelenmektedir.
nedeniyle daha hassas uzay gözlemlerine olanak salamas; üçüncüsü de Antarktika’ya
5
kadar sürüklenip katabatik rüzgarlarla aça çkmas ve buz üzerinde kolayca görülen
siyah talarn kolay toplanmas, ayrca yal buzullarda biriken mikrometeoritlerin buzun
eritilmesiyle kolay elde edilmesidir. Bu üç nedenle kutup bölgeleri, uzay aratrmalar için
çok avantajldr. Gök cisimlerinin ve gök olaylarnn niteliini anlamay hedefleyen
aratrma alandr. Gökcisimleri yere kadar düen meteorit ve mikrometeoritleri de içeren
Güne Sistemi üyelerini, normal yldzlar, ölü yldzlar (beyaz cüceler, nötron yldzlar,
karadelikler), yldz kümelerini, galaksileri ve galaksi kümelerini kapsamakta iken; gök
olaylar ise gökcisimleri içinde ve d uzayda madde ve nmn etkileimi sonucu ortaya
çkan fiziksel olaylardr. Yere kadar düen meteorit ve mikrometeoritler toplanarak analiz
edilirken, dier gök cisimleri ve gök olaylar teleskop ve dedektörlerle yaplan
gözlemlerin analizi yoluyla incelenir.
Meteoroloji, iklim, atmosfer ve uzay ile ilikili aratrmalara dayal projeler bu
balk altnda sunulabilir.
çukurlarna, tropik bölgelerden kutup denizlerine kadar
küresel okyanuslarn disiplinler aras bir çalmadr. Genellikle dört alt disipline ayrlr:
• Fiziksel Oinografi: Dalgalar, akntlar, gelgitler ve okyanus enerjisinin
incelenmesidir.
yapsnn incelenmesidir.
süreçlerinden; deniz taban, atmosfer ve okyanus yaam ile etkileimlerinden
nasl etkilendiinin incelenmesidir.
etkileimlerinin incelenmesidir.
ve anlayabilmek, analiz edebilmek amacyla sistemi
temsil eden ölçüm sonuçlarna ve verilere ihtiyaç duyulmaktadr. Ancak atmosfer, deniz,
okyanus ve buzul gibi Kutup bölge bileenlerinin gözlenmesi hem bulunduklar corafi
konumlar, hem de sahip olduklar iklim koullar sebebiyle normal corafi bölgelere
kyasla çok daha zor olabilmektedir. Kutup bölgelerinde kalc olarak kurulabilecek
gözlem sistemleri, ayn zamanda yerinde olarak kullanlabilecek gözlem sistemleri ile
beraber anlk veri toplanmas konusunda büyük önem arz etmektedir. Kutup bölgelerine
ait meteorolojik, atmosferik, oinografik, deniz buzlar gibi alanlarda anlk olarak veri
eldesini salayabilecek sistemlerin kurulmas ve iletilmesi ile mümkün olabilecektir.
Gözlem sistemlerinin içerisine meteorolojik ve oinografik gözlem amandralar,
meteoroloji istasyonlar, su alt ve su üstü otonom deniz araçlar, uzaktan kumandal su
alt araçlar ve drone, otonom hava araçlar gibi sistemleri içermektedir. Ülkemizin
teknoloji tüketen deil üreten bir ülke konumunda olmas için en hzl ekilde
yerliletirme ve yerli teknolojilerin gelitirilmesini de salamaldr.
Yenilikçi teknolojiler, gözlem sistemleri, sensörler ve var olan teknolojilerin farkl
kullanm alanlar ile ilgili projeler bu balk altnda sunulabilir.
Deniz buzlar, Kutup Bölgelerindeki denizlerde deniz
suyunun donmas sonucu oluur. Mevsimsel deniz buzu
döngüsü ve bundan kaynakl youn deniz suyu oluumu yüksek enlemlerdeki
okyanuslarn temel ve ayrt edici özellikleridir. Mevsimsel olarak alan deien ve tüm
okyanus yüzeyinin herhangi bir zamanda ortalama %7’sini kaplayan deniz buzu, küresel
büyük okyanus akntsnn itici gücü olup iklim sisteminin de önemli bir bileenidir.
Atmosferik souma ve buzlaan deniz suyunun tuz brakmas ile younluu artan yüzey
sularnn batarak yüzey alt ve derin sularla karmas büyük okyanus akntsnn itici
gücünü salar. Deniz buzu oluumu srasnda braklan yüksek tuzlu suyun yaratt
derin konveksiyon, derin denizden atmosfere s geçiine izin vererek, küresel
okyanusun kararl tabakalamas ve klimatolojisinde önemli rol oynar. Deniz buzlar her
iki yarmkürede de iklim deiikliine duyarl yant vermektedir. Deniz buzlar, atmosfer
7
dengeler.
Buzullar, geni kubbeler oluturur ve merkezlerinden her yöne yaylr. Buz
tabakalar yayldkça, vadiler, ovalar ve hatta tüm dalar dahil olmak üzere etraflarndaki
her eyi kaln bir buz örtüsüyle kaplar. Buzullar, son buz çanda en geni snrlarna
18.000 yl önce ulamtr. Bugün, ktasal buzullar Antarktika'nn çounu ve Grönland’
kaplamaktadr. Buzullar günümüzde en güvenilir paleoiklim kaytlarndan birisidir.
Buzullar ve iklim birbirleriyle dorudan ilikilidir ve buzullar iklim deiimlerine hzl tepki
verirler. Buzullar analiz etmek, içerisinde depolanan çevresel özellikler ve iklimsel
deiiklikler hakknda geni anlamda bilgileri ortaya çkarr.
Deniz buzlar ve buzullarn gözlemlenmesi, deniz suyu seviyesindeki küresel
artn gözlemlenmesi, paleoiklim bilgilerinin buzullardan elde edilmesi, erimelerin
azaltlmas, durdurulmas ve geri döndürülmesi ile ilgili projeler bu balk altnda
sunulabilir.
sonucu olarak karasal ekosistem tarafndan desteklenen
çok az sayda canl barndrmaktadr. Bu canllar; iki çeit damarl bitki, bir böcek türü,
kara yosunlar, likenler ve mikroorganizmalarla snrldr. Üstün adaptasyon
yetenekleriyle uzun yllardr zorlu koullarda hayatta kalabilmelerine ramen, bu canllar
deien iklim koullar ve ktaya yaplan ziyaretçilerin çevresel etkileri nedeniyle tehdit
altndadr. Özellikle ktaya seyahat eden ziyaretçiler tarafndan Antarktika’ya özgü
olmayan canl türlerinin tanmas, bu esiz ekosistemi dünyann herhangi bir yerinden
farksz hale getirme potansiyeli tamaktadr. Kuzey kutbunda ise güney kutbundan farkl
olarak kara ekosisteminde kutup aylar, tilkileri, misk srlar, kutup tavanlar gibi
birçok canl bulunmaktadr. Bununla birlikte Arktik’te yaplan madencilik, doalgaz ve
petrol çkarma faaliyetleri, deniz tamacl bu ekosistem üzerinde bask yaratmaktadr.
Kutup karasal ekosistemlerinde canl çeitliliini saptama, canl ve cansz
8
altnda sunulabilir.
ktasn çevreleyen denizler birçok canl çeidine ev sahiplii yapmaktadr. Atmosferdeki
oksijenin büyük bir ksmn üreten fitoplanktonlar, souk deniz koullarna adapte olmu
ktaya özgü balk türleri, Antarktik besin zincirinde planktonlar ile üst seviye canllar
arasnda önemli bir halka olan kriller ve geçmite ar avlanma nedeniyle baz türleri
yok olma seviyesine gelen balina ve foklar bu esiz ekosistemin parçalardr. Benzer
ekilde Kuzey Kutbu denizlerinde de zengin canl çeitlilii gözlemlenmektedir. Ancak
bölgede gerçekleen doal kaynaklarn çkarlmas ve deniz tamacl faaliyetleri
nedeniyle insan kaynakl etkiler Antarktika’ya kyasla daha baskn ekilde görülmektedir.
Ayrca, dünyadaki karbon emisyonlarnn artmasyla iklim koullarnda gözlemlenen
küresel boyuttaki deiimler bu canllarn yeni koullara uyum salamasn
zorlatrmaktadr.
insan kaynakl etkilerin bu ekosistem canllar üzerindeki etkilerini belirleme, canl ve
cansz bileenlerin arasndaki ilikileri inceleme, kutuplardaki güncel çevresel sorunlara
çözüm önerileri, canl çeitliliinin korunmas, gözlem sistemleri, kutup bölgelerinde
yaayan deniz canllarnn souk iklimlere uyum mekanizmalar hakkndaki aratrmalar
incelenerek biyotaklit konularnda projeler sunulabilir.
9
Kutup kular sfrn altndaki hava scaklklarna ve kuvvetli rüzgârlara uyum salayarak
hayatta kalmaktadr. Kuzey ve güney kutbunu çevreleyen zengin okyanuslar, bu
bölgeleri deniz kular için çekici bir yaam alan haline getirmektedir. Güney kutbunda
penguenlerin dnda skualar, albatroslar, karabataklar, petreller ve kuzey sumrular gibi
ku türleri de bulunmaktadr. Kuzey Sumrular, dünyann iki kutbu arasnda göç ederek
dünyann en uzun göç uçuunu gerçekletirmektedir. Küresel iklim deiiklii, okyanus
asidifikasyonu ve deniz buzlarnn çekilmesi ile bu canllarn besin kayna olan deniz
ekosistemlerini önemli ölçüde etkilerken, bu kularn göç ve üreme davranlarnda
deiikliklere neden olmaktadr. Kara ve deniz ekosistemlerini etkileyen unsurlarn
dnda, paragat ile balk avcl bu kular için tehlike oluturmaktadr. Denize avlanmak
için dal yapan kular su altndaki oltalara taklarak hayatn kaybetmektedir.
Kutup kularnn insan kaynakl etkilerden korunmas, tür çeitliliinin ve
popülasyon saylarnn uzaktan alglama yöntemleriyle gözlemlenmesi, iklim
deiikliinin ve kirliliin kular üzerindeki etkileri, biyotaklit konularnda projeler
sunulabilir.
düzenlenmesinde büyük önem tamaktadr.
Günümüzde Antarktika, her ne kadar el dememi bir kta olarak anlsa da, denizlerinde
organik kirleticilerin, ar metallerin ve hatta mikroplastik kirliliinin seviyeleri
gözlemlenebilmektedir. Baz kirleticiler, atmosferik tanm nedeniyle kullanldklar
yerlerden binlerce kilometre uzaktaki beyaz ktada ölçülebilmektedir. Arktik
Okyanusunda ise youn madencilik ve deniz tamacl faaliyetleri bu bölgelerde deniz
kirliliinin ciddi boyutlara ulamasna neden olmaktadr. Bu kirleticiler, kutup canllarnn
dokularnda birikerek uzun dönem içerisinde ölümcül etkilere yol açabilecek seviyelere
ulaabilmektedir.
10
atmosferik tanmlar, uzaktan alglama ile deniz kirliliinin tespit edilmesi konularnda
projeler bu balk altnda sunulabilir.
Kutup bölgeleri insanlar için zorlayc çevre artlar ve
yaltlmlk açsndan uzay koullaryla bir tutulan
ortamlardr. Buna ek olarak, kutup bölgelerinde acil müdahale gerektiren durumlarda
salk koullarna ulam oldukça kstldr. Örnein; bulac bir hastalk durumunda,
aratrma ekibinde bir kiinin hasta olmas bütün ekibin salk durumunu tehlikeye
sokmaktadr. Fiziksel saln yan sra, ruh sal da bu zorlu ortamlarda büyük önem
tamaktadr. Yaltlm ortamlar, insanlarn ruh sal üzerinde bask yaratmakta olup,
aratrma ekibinin uyumunu ve birlikteliini riske atmaktadr. nsanlarn bu zorlayc
artlara etkilerini incelemek ve uyum sürecini iyiletirmek amacyla bu alanlarda bulunan
bilim insanlar üzerinde çeitli bilimsel çalmalar yürütülmektedir.
Zorlayc kutup artlarnda psikolojik, hormonsal, fizyolojik aratrmalar ile birlikte
ortaya çkabilecek salk sorunlarnn yönetimi, kutup koullarnda beslenme, akll
salk izleme sistemleri ve giyilebilir salk teknolojileri konusunda projeler sunulabilir.
1.3.4. Sosyal ve Beeri Bilimler Alanna Ait Tematik Alanlarn
Açklamalar
Antarktika, dünyada içilebilir sularn %90’nn barndran
buzullar içeren; dünyann kendine ait rejimi, Antarktika
Antlamalar Sistemi (AAS) ile yönetilen tek ve ayn zamanda beinci büyük ktasdr. 23
Haziran 1961’de yürürlüe giren Antarktika Antlamas’yla ktann barçl amaçla
kullanlmas, ktaya nükleer silah yerletirilmemesi ve ktada askeri denemelerin
yasaklanmas, mevcut egemenlik iddialarnn dondurulmas ve yeni iddialarn
geçersizlii, bilimsel aratrmalarn tevik edilmesi ile milletleraras bilimsel ibirliinin
desteklenmesi amaçlanmtr. Antarktika Antlamas’ndan sonra konuyla ilgili gündeme
gelen, 1964 “Antarktika Flora ve Faunas Koruma Tedbirleri Sözlemesi”, 1972
11
Korunmas Hususunda Sözleme (CCAMLR)” ile Antarktika'da 50 yl boyunca maden
arama ve iletilmesinin yasaklayan 1991 “Madrid Çevre Koruma Protokolü (PEPAT)”
hep birlikte AAS’yi meydana getirmektedir.
Arktik açsndan uluslararas ibirlii kavram, ilk kez Sovyet Sosyalist
Cumhuriyetler Birlii (SSCB) tarafndan 1987 ylnda ileri sürülmütür. Bu süreç, sekiz
Arktik Devleti tarafndan (Kanada, Danimarka, Finlandiya, zlanda, Norveç, Rusya, sveç
ve ABD) 1991’de Arktik Çevresel Koruma Stratejisi’nin ilan edilmesi ile sonuçlanmtr.
Devam eden süreçte, 1996 ylnda Kanada, Ottava’da imzalanan Ottava Deklarasyonu
ile Arktik Konseyi kurulmutur. Ottava Deklarasyonu ile Arktik Konseyi’ne üyelik
açsndan; üyelik, sürekli katlmc ve gözlemci olarak üç farkl üyelik ekli düzenlemitir.
Arktik Devletleri üye statüsüne sahipken, Deklarasyonu’nun imzaland srada saylar
üç olan yerli halk örgütleri, devam eden süreçte saylar altya çkarak sürekli katlmc
statüsüne dahil olmutur. Gözlemci statüsü ise; Arktik d devletlere, uluslararas
örgütlere, hükümet-d (NGO) örgütlere açktr. Gözlemci statüsüne sahip devletler;
Fransa, Almanya, talya, Japonya, Hollanda, Çin, Polonya, Hindistan ve Kore’dir.
Bu balk altnda, AAS’nin ve Arktik Konseyi’nin günümüz ile gelecekteki ileyiini
ve Türkiye’nin söz konusu süreçlerdeki mevcut ve muhtemel konumunu içeren projeler
sunulabilir.
Andlamas’nn gündeme gelmesinde temel etken, ad
geçen kta üzerinde Arjantin, Avustralya, ili, Fransa, Yeni Zelanda, Norveç ve
ngiltere’den meydana gelen yedi devletin egemenlik iddialarnn bulunmas ve özellikle
Arjantin, ili ve ngiltere’nin egemenlik ileri sürdüü alanlarn birbirleri ile örtümesidir.
Bunlarn yannda, ABD, Rusya Federasyonu, Japonya, Belçika ve Güney Afrika’nn ise
Antarktika ile yakndan ilgilenmesi, söz konusu süreci hzlandran bir baka unsurdur.
Bahsi geçen devletlerin Antarktika’nn günümüzdeki konumunu ekillendirmelerini daha
yakndan tahlil etmenin yolu, Antarktika’nn bu devletlerin siyasi dinamikleri, tarihi
12
temelleri ve sanat tarihleri içerisindeki yerini belirlemekten geçmektedir. Böylelikle,
1500’lü yllarda denizcimiz Piri Reis tarafndan Antarktika’ya en yakn nokta olan Tierra
del Fuego’nn haritalanmasyla ilk defa belgelenen ktann Türkiye açsndan önemi
tespit edilebilecektir.
Uzun bir dönem boyunca sömürge rejimleri altnda bulunan yerli halklar, bu
süreçte kaynaklarn kendi ihtiyaç ve çkarlarna uygun bir biçimde kullanamamlardr.
Arktik Konseyi’nde kararlar, consensus (oydama) yöntemi ile alnmaktadr. Bu esnada,
sürekli katlmclar ile geni bir istiare yaplmas zorunludur. Sürekli katlmclar yani
yerli halklar temsil eden örgütler, karar alnma sürecinde oy hakkna sahip
olmamalarna ramen, önemli bir konuma sahiptirler. Karar alnabilmesi için, üyelerin,
sürekli katlmclar ile istiarede bulunmas yükümlülüü uygulamada, sürekli katlmc
yerli halk örgütlerinin tümünün kar çkt bir kararn alnmasnn mümkün olmamas
eklinde kendini göstermitir. Sürekli katlmc statüsündeki yerli halk örgütleri, birden
çok Arktik Devletinde yaayan bir yerli halk temsil edebilecei gibi (nuitler), tek bir
devlette yaayan birden fazla yerli halk da (Rusya-Kuzey Bölgesi Yerli Halklar) temsil
edebilir. Yerli haklarn Arktik Konseyi’ndeki konumu, onlarn Arktik Devletleri ile direkt
iliki kurmalarn salad gibi, kendi aralarnda iliki kurma frsat yaratmakta, böylelikle
Arktik Konseyi kapsamnda…