2000 sonras± - ito

Click here to load reader

Post on 11-Feb-2022

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

2000 SONRASI eo e e e V e e e
TURKIVE IKTISADININ DEGI IMI
Copyright© TO (stanbul Ticaret Odas)
Tüm haklar sakldr. Bu yaynn hiçbir bölümü, yazarn ve TO 'nun önceden yazl izni olmakszn mekanik olarak, fotokopi yoluyla veya herhangi bir ekilde çoaltlamaz. Eserin baz bölümleri veya paragraflar, sadece aratrma veya özel çalmalar amacyla, yazann ad ve TO belirtilmek suretiyle kullanlabilir.
ISBN: 978-605-137-004-0 (Basl) ISBN: 978-605-13 7-005-7 (Elektronik)
TO ÇAGRI MERKEZi Tel: (212) 444 O 486
TO yaynlar için ayrntl bilgi Bilgi ve Doküman Yönetimi ubesi
Dokümantasyon Servisi 'nden alnabilir.
Tel : (212) 455 63 29 Faks : (212) 512 06 41 E-posta : [email protected] nternet : www.ito.org.tr
Odamz yaynianna tam metin ve ücretsiz olarak internetten ulaabilirsiniz.
YAYINA HAZlRLlK, BASKI, CLT stanbul Matbaachk Prodüksiyon Yay. San. Tic. Ltd. ti.
Tel: (212) 521 91 13 Fax: (212) 521 90 86
2000 SONRASI •• • • • w. • •
Yrd. Doç. Dr. Elife AKi 1999 ylnda stanbul Üniversitesi ktisat Bölümü'nden mezun oldu. 2000 ylnda s­ tanbul Üniversitesi'nde ktisat Fakültesi, ktisat Bölümü, ktisat Politikas Anabilim Dal'nda Aratrma Görevlisi olarak çalmaya balad. stanbul Üniversitesi ktisat Po­ litikas Yüksek Lisans Program'ndan 2002 ylnda mezun oldu. stanbul Üniversitesi ktisat Ana Bilim Dal'nda "Küreselleme Sürecinde Türkiye'nin Uluslararas Rekabet Gücü: Türk Beyaz Eya Sanayii çin Bir Uygulama" konulu tez çalmas ile 2008 ylnda doktorasn tamamlad. Halen stanbul Üniversitesi ktisat Fakültesi ktisat Bölümü'nde
. öretim üyesi olarak çalmalarna devam etmektedir.
Yusuf ALPAYDIN Lisans eitimini 2003 ylnda Boaziçi Üniversitesi Eitim Fakültesi Rehberlik ve Psi­ kolojik Danmanlk Bölümü'nde yapt. 2006 ylnda Boaziçi Üniversitesi Sosyal Bi­ limler Enstitüsü'nde "Yerel Yönetimlerin Yetikin Eitimine Katks: smek Örnei" balkl teziyle yüksek lisansn bitirdi. Halihazrda stanbul Üniversitesi Çalma Eko­ nomisi ve Endüstri likileri Bölümü'nde doktora tez çalmasn yürütmektedir. Eitim politikalar, eitim-istihdam ilikileri ve aile eitimi konularnda aratrma ve yayn ça­ lmalarn sürdürmektedir.
Bahar BAYSAL Lisans eitimini 2006 ylnda Uluda Üniversitesi ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi k­ tisat Bölümü'nde tamamlad. Yüksek lisansn 2009 ylnda Uluda Üniversitesi ktisat Bölümü ktisat Teorisi Anabilim Dal 'nda "BölgeselNerel Kalknmada Kurumsal Dönü­ üm: Yeni Sanayi Bölgeleri" balkl teziyle tamamlad. Doktoras ise ayn üniversitede "Kurumlar ve ktisadi Performans: Türkiye çin Mukayeseli Kurumsal Bir Analiz" ba­ lkl tezi ile devam etmektedir. Ayrca, Uluda Üniversitesi ktisat Bölümü'nde öretim eleman olarak çalmaktadr.
Dr. Cengiz CEYLAN 1990 ylnda stanbul Üniversitesi ktisat Fakültesi ktisat Bölümü'nden mezun oldu. 1992 ylnda .T.Ü. Sakarya Mühendislik Fakültesi Endüstri Mühendislii, 1993'de ise Sakarya Üniversitesi ..B.F. ktisat Bölümü'nde Aratrma Görevlisi olarak çalt. s­ tanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Siyaset Program'nda "Yeni Türk Cumiuriyetlerinin Ekonomik Yaps ve Türkiye le likileri" balkl tezle "1994 ylnda yüksek lisansn tamamladktan sonra 1999 ylnda stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü ktisat Program'nda "Para Politikasnn Etkinlii ve 1980 Sonras Türkiye'de Para Politikalar" adl tezle doktorasn tamamlad. 2000 ylndan bu yan~ Kadir Has Üniversitesi'nde çalan Ceylan'n Ekonomi Teorisi ve Politikas konulannda ulusal ve uluslararas kitap, kitap bölümü ve makaleleri bulunmaktadr.
Doç. Dr. Ünal ÇAGlAR 1982 ylnda Ankara'daki Hacettepe Üniversitesi'nin Ekonomi bölümünü bitirdi. 1985 ylnda stanbul Üniversitesi'nde, ktisat Bölümü'nde asistan oldu ve mastera balad. Master tezini yazarken alt ay Amerika'da bulundu. 1989 ylndaAmerika'da City Uni­ versity of New York'ta Ekonomi bölümünde doktoraya balad. ki yl sonra stanbul Üniversitesine geçi yaparak doktorasn 1996 ylnda burada bitirdi. 1998 ylnda stan­ bul Üniversitesi ktisat Bölümü'nde yardmc doçent oldu. 2005-2008 yllan arasnda Krgzistan- Türkiye Manas Üniversitesi 'nde öretim üyelii yapt. 201 O ylnda doçent oldu. Uzmanlk alanlan makroiktisat, para teorisi ve uluslar aras iktisattr.
Doç. Dr. uoyyip ÇAll 1991 ylnda Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Çalma Ekonomisi ve Endüstri likileri Bölümü'nden mezun oldu. Yüksek lisansn 1995 ylnda War­ wick Üniversitesi'nde Endüstri likileri alannda, doktorasn 2009 ylnda Sakarya Üniversitesi'nde Çalma Ekonomisi ve Endüstri likileri alannda tamamlad. 2011 ylnda doçent oldu. Halen Sakarya Üniversitesi letme Fakültesi nsan Kaynaklan Yö­ netimi bölümü öretim üyesidir. Dr. Çal'n endüstri ilikileri alannda yaynlanm n­ gilizce ve Türkçe makaleleri bulunmaktadr.
Yrd. Doç. Dr. Cüneyt DiNÇ Lisans eitimini 2000 ylnda Almanya Mannheim Üniversitesi Sosyal Bilimler Bölümü'ndetamamlad. Yüksek lisansn2003 ylnda yine Mannheim Üniversitesi Sos­ yal Bilimler Bölümü 'nde Sosyoloji Ana Bilim Dal 'nda "S ta te and Religion in Turkey: A Critica! Application of David Martin's Secularization Thesis" balkl teziyle tamamlad. Doktorasm ise 2009 ylnda Mannheim Üniversitesi Sosyoloji Bölümü'nde "Welfare State as a Product of State Elites: The Turkish Welfare Regime ina South European Comparisi on" balkl teziyle tamamlad. 20 ll ylnda ise yardmc doçent ünvan ald. Sosyal politika, siyaset sosyolojisi ve din sosyolojisi alanlannda çalmalarda bulunan Cüneyt Dinç Süleyman ah Üniversitesi Sosyoloji Bölümü'nde yardmc doçent olarak çalmaktadr.
Taho EGRi 2008 ylnda Boaziçi Üniversitesi Ekonomi Bölümü lisans programn tamamlayan Taha Eri, 2009 ylnda Krklareli Üniversitesi ktisat Bölümü'nde Aratrma Görevlisi olarak çalmaya ve ayn yl içerisinde stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü ktisat Politikas Bilim Dal'nda yüksek lisansna balad. 2011 ylnda "2000 Sonras Türk Tanm Politikalannn Deiimi ve Bir Alan Çalmas: Krklareli li Örnei" ba­ lkl tezi ile yüksek lisansn tamamlad. Halen görevtendirildii stanbul Üniversitesi ktisat Bölümü'nde Aratrma Görevlisi olarak çalmaktadr.
Dr. Bilge GÜRSOY 1999 ylnda Marmara Üniversitesi ktisat Bölümü'nden mezun oldu. 1999 ylnda T.C. Kadir Has Üniversitesi'nde ktisadi ve dari Bilimler Fakültesi, ktisat Bölümü Ara­ trma Görevlisi olarak çalmaya balad. T.C. Kadir Has Üniversitesi Bankaclk ve Finans Yüksek Lisans Program'ndan 2002 ylnda mezun oldu. stanbul Üniversitesi ktisat Politikas Ana Bilim Dal'nda "Cari lem Açklannn Sürdürülebilirlii ve Kriz le ilikisi" konulu tez çalmas ile 2009 ylnda doktorasn tamamlad. Halen Kadir Has Üniversitesi Uygulamal Bilimler Yüksek Okulu Gayrimenkul ve Varlk Deerleme Program Bakan olarak çalmalanna devam etmektedir.
Semanur Soyyiit KAYA 2006 ylnda stanbul Üniversitesi ktisat Fakültesi Ekonometri Bölümü'nden mezun oldu. Ayn yl stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü ktisat Politikas Yüksek Lisans Program'na balayan Semanur Soyyiit Kaya, .Ü. ktisat Fakültesi ktisat Po­ litikas Anabilim Dal'nda Aratrma Görevlisi olarak çalmaya balad. 2009 ylnda "hracata Dayal Sanayileme Stratejisi ve Türk imalat Sanayi Kapsamnda Etkinlii Üzerine Bir Uygulama" konulu tezi ile yüksek lisansn tamamlad. 2009 ylnda stan­ bul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü ktisat Doktora Program'na balad. Halen stanbul Üniversitesi ktisat Fakültesi ktisat Politikas Anabilim Dal' ndaAratrma Gö­ revlisi olarak çalmaktadr.
Yrd. Doç. Dr. Yunus KAYA Lisans eitimini 2001 ylnda Koç Üniversitesi Sosyoloji ve Uluslararas likiler Bölümleri'nde tamamlad. Doktorasn 2007 ylnda "Gelimekte Olan Ülkelerde Kü­ reselleme, Endüstrileme ve Toplumsal Snf' balkl teziyle Duke Üniversitesi 'nde tamamlad. Halen, North Carolina Üniversitesi Wilmington' da Sosyoloji ve Kriminoloji Bölümü'nde öretim üyesi olarak çalmaktadr. Küreselleme, kalknma ve toplumsal eitsizlik konulannda çalmalanna devam etmektedir.
Yusuf KAYA 1999 ylnda Bilkent Üniversitesi letme Bölümü'nden mezun olmutur. Ayn yl Ser­ maye Piyasas Kurulu'nda uzman yardmcs olarak çalmaya balayan Yusuf Kaya halen Sermaye Piyasas Denetleme Dairesi'nde uzman olarak çalmaktadr. Duke Üni­ versitesi- Fugua letme Okulu'nda iletme alanndaki yüksek lisansn 2010 ylnda
tamamlamtr. Halen stanbul Üniversitesi ktisat Ana Bilim Dal 'nda doktora eitimine devam etmektedir.
Yrd. Doç. Dr. Holil TUNAU 1998 ylnda stanbul Üniversitesi ktisat Fakültesi ngilizce ktisat Bölümü'nden mezun oldu. 2002 ylnda yüksek lisansn ve 2007 ylnda "Kasm 2000 ve ubat 2001 Krizleri Sonrasnda Türk Bankaclk Sektörünün Yeniden Yaplandrlmas" balkl çalmasyla doktorasn stanbul Üniversitesi ktisat Fakültesi'nde tamamlad. ngilizc'e ve Franszca bilen Tunal'nn Politik ktisat ve Finansal ktisat alanlannda çalmalan vardr. Halil Tunal halen ayn fakültede ktisat Bölüm Bakan Yardmcl görevini yürütmektedir.
Furkon YILDIZ Lisans eitimini 2008 ylnda Marmara Üniversitesi ktisat Bölümü'nde tamamlad. 2009 ylnda Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde yüksek lisans eitimi­ ne balayan Yldz, "Türkiye'nin Jeopolitik Konumu Balamnda Avrupa Birlii Enerji Politikalar" adl tez çalmasn hala yürütmektedir. 2009 ylnda Krklareli Üniversitesi ktisat Bölümü'nde ksa bir süre aratrma görevlisi olarak görev yaptktan sonra misafir
olarak Marmara Üniversitesi ktisat Bölümü'nde aratrma görevlilii yapmaya balayan Yldz; halen bu görevine devam etmektedir.
iCiNDEKiLER '
Sunu ................................................................................................................. 17
Önsöz ................................................................................................................ 19
Küreselleme ve ktisadi'Entegrasyon Balamnda 2000 Sonrasnda Türkiye Ekonomisi
Yunus Kaya ................................................................................................... · .......... 25
Türkiye' de 2000 Sonras Uygulanan Maliye Politikalar
Elife Aki, Semanur Soyyiit Kaya, Ünal Çalar ................................................................... 105
Bankaclk ve Finans Politikalar Yusuf Kaya ............................................................................................................ 151
2000 Sonras Türkiye'nin D Ticaret Politikas
Cengiz Ceylan & Bilge Gürsoy ....................................................................................... 209
2000 'li Yllarda Türkiye' de Ekonomik Büyümenin Kaynaklan
Halil Tunal. ........................................................................................................... 23 7
Furkon Yldz ......................................................................... ; ............................... 257
2000'li Yllarda Türk Sosyal Devletindeki Deiimler
Cüneyt Dinç ........................................................................................................... 323
Sonuç ve Deerlendirme:
Kaynakça ............... ~ ........................................................................................ 369
TABLOLAR LiSTESi Türkiye'de Dorudan Yabanc Yatrm ve D Ticaret (1975-2009) ..................................... 33
Türkiye' de stihdamn Tarm, Sanayi ve Hizmet Sektörleri Arasndaki Dalm (1980-2008) (%) .................................................................................. 37
Türkiye'de Fakirlik ve Gelir Dalm, 1985-2006 ............................................................... 40
Ödemeler Dengesi (1999-2001, milyon TL) ......................................................................... 55
ithalatnAna Mal Gruplarna Göre Dalm (1999-2000, MilyonABD Dolar) ................. 56
Ortalama Bileik Hazine Faizi, 12 Aylk TÜFE ve TEFE Enflasyonu ve Beklenen TEFE Enflasyonu (1999-2000, %) .................................... 57
Faiz Oranlan (Arlkl Ortalama Bileik Faiz Oranlar)(%) ............................................... 63
Döviz Kuru Sepeti Art Oran. ............................................................................................. 7 6
Parasal Tabana likin Gösterge Niteliindeki Tavanlar ....................................................... 79
2002 Ylna likin Performans Kriterleri, Gösterge Deerler ve Gerçeklemeleri .............. 83
2003 Ylna likin Performans Kriterleri, Gösterge Deerler ve Gerçeklemeleri .............. 84
2004 Ylna likin Performans Kriterleri, Gösterge Deerleri ve Gerçeklemeleri ............. 85
Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri ....................................................................................... 93
2006 Yl Sonu ile Tutarl Enflasyon Patikas ve Belirsizlik Aral ..................................... 94
2007 Ylnda Hedefle Uyumlu Patika ve BelirsizlikAral ................................................. 95
2008 Ylnda Hedefle Uyumlu Patika ve Belirsizlik Aral. ................................................ 96
2009 Ylnda Hedefle Uyumlu Patika ve Belirsizlik Aral.. ............................................... 97
2000 Yl Maliye Politikas Hedefleri (Kümülatif, Trilyon TL) ......................................... 114
Temel Makro Ekonomik Hedefler ....................................................................................... 118
Gelir, Kurumlar ve Katma Deer Vergisinin Genel Bütçe Vergi Gelirleri çindeki Pay (2000-2009) (Bin TL) ........................................................... l22
Fonksiyonel Smflandrmaya Göre Bütçe Giderleri Balangç Ödeneklerinin GSYH ve Bütçe çindeki Paylan (%) ......................................................... 135
Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalan (1999-2005) .................................................. 140
Genel Devlet Toplam Gelir ve Harcamalan (2006-2011) ................................................... 141
Merkezi Yönetim Bütçe Büyüklükleri (2000-20 ll) ........................................................... 143
Merkezi Yönetim Bütçe Büyüklüklerinin GSYH'ye Oran (%) (2000-20 ll) .................... 146
Kamu Net Borç Stoku ......................................................................................................... l48
Kamu Net Borç Stokunun GSYH'deki Pay (%) ................................................................ 149
MKB' de Gerçekleen lem Hacmi ve irket Deerleri ................................................... 156
Finansal Kurumlarm GSYH'ye Oranlar ........................................................................... 157
Kamu Bankalarna Görev Zararlar Karl ihraç Edilen Senetler (Milyon TL) ............. 161
Kamu BankalarnaAktarlan Kaynaklar (Milyon TL) ........................................................ 164
Faaliyet izni Kaldrlan ve TMSF'ye Devredilen Bankalar ............................................... 165
TMSF'ye Devredilen Bankalarn Çözümü ........................................................................ 167
Üçlü Denetimim Sonuçlar ................................................................................................. 70
Bankaclk Sektöründeki Birleme lemleri ...................................................................... 173
Bankaclk Sektöründeki Devir lemleri ............................................................................ 74
Banka Sah~pliine Göre Kredilerin Dalm ..................................................................... 176
Katlm BankalarnnAktif ve Fon Tutarlar ....................................................................... 78
Katlm Bankalarnn ube ve Personel Saylar ................................................................. 179
2000-2007 Döneminde MKB' de Gerçekleen lem Hacmi ve Piyasa Deerleri .......... 81
SPK Kaydna Alnan Menkul Kynet lraçlar (Milyon $) ................................................ 81
MKB Tahvil ve Bono Piyasas lem Hacimleri ................................................................ 183
Emeklilik Yatrm Fonlarna likin Bilgiler ....................................................................... 84
Yabanc Yatrmclarn Saklama Tutarlar ........................................................................... 186
Yabanc Yatrmclarn Hisse Senedi lemleri .................................................................... 187
Yerli ve Yabanc Yatrmclarn Getiri Karlatrmalar ..................................................... 88
Yabanc Yatrmclarn Ortalama Yatrm Vadesi ................................................................ 88
Yerli Yatrmclarn Ortalama Yatrm Vadesi ..................................................................... 189
Finansal Kurumlarn Aktif Büyüklükleri ................................................................. · ........... 190
Banka Kredilerindeki Deiim ........................................................................................... 93
Banka Kredilerindeki Deiim ........................................................................................... 193
Kredi Riski Senaryo Analizleri Sonuçlar ........................................................................... 20
Sermaye Yeterlilii Senaryo Analizleri Sonuçlar .............................................................. 202
2000-200 Döneminde Gerçekleen lem Hacimleri ve Piyasa Deerleri ........................ 204
Yurt çi Yerleiklerin Yatrm Tercihleri (Milyon TL) ......................................................... 204
Yurt D Yerleiklerin Yatrm Tercihleri (Milyon TL) ...................................................... 205
Kurumsal Yatrmc Portföy Büyüklüü (Milyon $) ........................................................... 205
Ana Sektörlere Göre hracat(%) ........................................................................................ 214
Ana Sektörlere Göre thalat(%) ......................................................................................... 216
hracatn Mal Gruplarna Göre Dalm(%) ..................................................................... 225
hracatn Ürün Gruplarna Göre Dalm (%) .................................................................... 226
ithalatn Mal Gruplarna Göre Dalm(%) ...................................................................... 227
Türkiye'nin D Ticaret Rakamlan (1984-2009) (Milyon $) .............................................. 235
Kaynaklar- Harcamalar Dengesi (GSMH'ye Oranla,%), 1997-2007 ............................... 241
Hane Halk Finansal Yükümlülükleri ................................................................................. 242
Türkiye'de Yatrm-TasarrufDengesi ................................................................................. 243
Cari lemler Açnn Finansman (Milyar Dolar) ........................................................... 249
Dorudan Yabanc Sermaye Yatrmlarnn Sektörel Dalm.. ......................................... 250
Türkiye'de D Borç Stoku (Milyar Dolar) ........................................................................ 252
Türkiye Brüt D Borç Stoku (Milyar Dolar) ..................................................................... 252
Brüt D Borç Stokuna likin Oranlar (%) ......................................................................... 254
Belirli Ülke Gruplarnn Kii Bana Enerji Kullanm Oran (k.g.e.p.) .............................. 258
Baz Ülke Gruplarnda Kii Bana Tüketilen Elektrik Miktar (kwh) .............................. 259
Türkiye'nin Enerji Üretimi ve Tüketimi (milyon ton e deer petrol) ............................... 260
1978-1983 Dönemi Enerji Tüketimi (BTEP) ...................................................................... 261
1978-1983 Dönemi Enerji Üretimi (BTEP) ........................................................................ 262
Birincil Enerji ve Elektrik Üretim-Tüketim (1983-2000) ................................................... 267
AB-27 için Petrol ve Doal Gaz thalat Oranlan ................................................................ 272
Sanayi Performansnn Uluslararas Karlatrmas .................................... ,. ..................... 285
imalat Sanayi Yeri Says ve Büyüklükleri, 1980-2008 ................................................. 286
imalat Sanayi Katma Deerinin Sektörlere Göre Dalm (Seçilmi Sektörler)(%) ......... 287
Teknoloji Younluklar Bakmndan imalat Sanayinin Üretim ve hracat Yaps(%) ......... 291
OSB ve KSS Proje ve Kredi Bilgileri ................................................................................. 295
Sanayi Tüketimi için Elektrik ve Doal Gaz Fiyatlar ........................................................ 303
stihdam Edilenlerin Eitim Durumu (% ) ........................................................................... 316
Sosyal Güvenlik Kurumlanna Göre Farkl Meslek Guruplarn Sosyal Haklan ................ 332
Sosyal Güvenlik Kurumlarna Göre Zorunlu Sosyal Güvenlik Primierin Yüksekliia ...... 332
2008 'den Önceki Türk Sosyal Devletin Birinci ve kinci Sütunu ...................................... 343
2008 'den Sonraki Türk Sosyal Devletin Birinci ve kinci Sütunu ..................................... 343
Sosyal Güvenlik Kurumunun Gelir ve Gider Dengesi (Bin TL) ........................................ 346
EKiLLER VE GRAFiKLER LiSTESi Türkiye'nin hracatnn Teknolojik Dalm (1980-2003) ................................................... 34
Kamu Net Borç Stokunun GSMH'ye Oran ........................................................................ .48
ç Borçlanma Reel Faiz Oran ve GSMH Büyüme Hz (%) ............................................... .49
Tüketici Kredilerinin Toplam Krediler çindeki Pay(%) (2000-2001) ............................... 58
Bankaclk Sektörünün Yurtdndan Kulland Krediler (Milyon ABD Dolan) ................ 58
Bankaclk Sektörü Kredi Hacmi (Sabit Fiyatlarla Milyar TL) ............................................ 59
Takipteki Kredilerin Toplam Krediler çindeki Pay (%) ..................................................... 60
Bankaclk Kesiminin Döviz Açk Pozisyonu (Milyar Dolar ve Sermaye+ Kar çindeki Oran, 1996-2000) (Milyar Dolar) (%) .............. 61
Ksa Vadeli Kredilerin Toplam Krediler çindeki Pay(%) .................................................. 61
imkansz Üçleme .................................................................................................................. 70
Basitletirilmi Bir Aktanm Mekanizmas ............................................................................ 82
Enflasyon Hedefleri ve Gerçeklemeler (2002-2005) ........................................................... 90
Yllk TÜFE Hedefleri ve Gerçeklemelen .......................................................................... 98
Kamu Net Borç Stokunun GSMH'ye Oran ....................................................................... lll
MKB 100 Endeksinin Deiimi ........................................................................................ 156
02.10.2000- 31.05.2001 Döneminde Ortalama Gecelik Faiz ............................................ 159
2000-2007 Döneminde MKB 100 Endeksinin Deiimi .................................................. 180
Faiz Oranlanndaki Deiim ........................................................................... ~ .................... 197
Bankalann Kredi Riski ....................................................................................................... 199
GSYH Büyüme Oranlan (Yllk Deiim)(%) ................................................................... 237
GSYH'de Sektörlerin Pay. ................................................................................................. 238
GSYH Büyümesine Katklar ............................................................................................... 239
Makine ve Teçhizat ithalat Rakamlan (Milyar Dolar) ...................................................... 246
ithalatn GSYH'ye Oran ................................................................................................... 246
Yurt çinde Dorudan Yabanc Sermaye Girii (Milyar Dolar ........................................... 250
D Borçlanma Maliyeti (%) ............................................................................................... 251
Türkiye'nin Net D Borç Stokunun GSYH'ye oran(%) ................................................. 254
imalat Sanayisinin Ekonomi çindeki Yeri(%) .................................................................. 282
imalat Sanayi Katma Deeri (2000 Yl Fiyatlanyla- ABD Dolan) .................................. 282
imalat Sanayi ve GSYH Büyüme Oran (%) ...................................................................... 283
Gelimekte Olan Ülkelerin Katma Deerlerinin Dünya Katma Deeri çindeki Paylan (%) ......................................................................... 284
imalat Sanayinde Emek Verimlilii .................................................................................... 288
stihdam ve Üretim çindeki Payianna Göre Sektörler (2002)(%) ..................................... 289
hracata Yönelme Eilimi ve hracat çindeki Payianna Göre Sektörler (2002)(%) ................................................................................................... 290
Türkiye'deAR-GE Harcamalannn/GSYH Oran(%) ..................................................... 298
stihdamn Sektörel Dalm .............................................................................................. 313
sizlik Oranlan (% ) ............................................................................................................ 316
Deiim, her toplumun yasad bir süreçtir. Deiimin hzland ve youn­ lat çamzda, yadsnamaz bir gerçek olan küresellemeyle birlikte ekonomi­ nin ve onun hayatmzdaki yerinin önemi giderek daha iyi anlalmaktadr. Bu balamda Türkiye'de yaanan deiimler, temel yaplarn birbiriyle olan ilikisi­ ni de youn bir biçimde etkilemektedir.
Türkiye, geçtiimiz yllarda karlat küresel ekonomik krizle dünyann gelimi ülkeleri ve ekonominin dier aktörleri kadar olmasa da özellikle d ticaret, istihdam ve büyüme gibi kriterler yönünden etkilenmitir. Ancak yine tüm dünyayla birlikte toparlanma gayreti içine girmi ve en büyük ans bir ön­ ceki kriz döneminde bankaclk sektöründe alnan sert tedbirler sayesinde finans kesiminde hiçbir sarsntnn yaanmamas olmutur. Reel sektördeki daralmaya ramen Türkiye, OECD ülkeleri arasnda bankas batmayan ve finans sektörüne para aktarmayan tek ülke olmay baarmtr.
Son yllarda mali disiplin içinde devam eden ve istihdama da yava yava yansmaya balayan büyüme, bütün dünya ile kyaslandnda dikkat çekici bir ekonomik performansa iaret etmektedir. ·
Odamz, 2000'li yllardan sonra ülkemizde uygulanan para-kur, maliye, ban­ kaclk ve finans, d ticaret, istihdam gibi ekonominin yönünü belirleyen disiplin­ leri ortaya koyan bir çalma hazrlanmasn uygun görmü ve "2000 Sonras Tür­ kiye iktisadnn Deiimi" isimli bir aratrma gerçekletirilmesine karar vermitir.
Küresel ekonomiye entegrasyonun yaygnlat çamzda, Türkiye'de 2000'li yllardan sonra yaanan deiimin incelendii bu aratrmann ülkemize, üyelerimize ve tüm ilgililere faydal olmasn diler, çalmay gerçekletiren Yu­ suf Alpaydn ve Halil Tunal 'ya teekkür ederim.
Dr. Cengiz ERSUN Genel Sekreter
ÖN SÖZ
Elinizdeki kitap ilmi Etüdler Dernei (LEM) ve stanbul Ticaret Odas (TO)
tarafndan yürütülen "2000 Sonras Türkiye iktisadnn Deiimi" balkl ara­
trmann raporudur. Aratrma fiilen 20 O yl Mart aynda balayarak 20 yl
Mart aynda tamamlanmtr. Aratrma kapsamnda her biri ilgili alannn uzma­
n olan aratrmaclar tarafndan on bir rapor hazrlanmtr. Raporlarn ortak bir
yaklamla ve bütünlük arz edecek nitelikte olmas amacyla aratrma süresince
çeitli toplant ve görümeler sürdürülmütür. Bu ekilde aratrma kitab da giri
ve sonuç bölümleri haricinde on bir farkl konudaki raporun bir araya getirilmesi
ile oluturulmutur. Her bir bölüm u sorular etrafnda ekillendirilmitir:
1. Alanda 2000 sonrasnda ön plana çkan sorunlar ve bu sorunlarn nedenleri
nelerdir?
(varsa) ve kurumsal düzenlemeler (varsa) nelerdir?
3. Alanda 2000 sonrasnda takip edilen balca politikalar nelerdir?
4. Yaplan düzenlernelerin ve yürütülen politikalarn ne tür sonuçlar olmutur?
5. Alanda temel göstergeler yllar içinde nasl deimitir?
6. Alanda önümüzdeki dönemlerde ne türden deiimler beklenmektedir?
Bu sorular etrafnda ekillenen aratrma 2000 sonrasnda Türkiye'nin ikti­
sadi yapsnda ve iktisat politikalannda yaanan deiimleri tespit ederek döne­
me ilikin deerlendirmelerde bulunmaktadr.
Aratrmann arka plan balkl birinci bölümünde 2000'li yllarda izlenen
iktisat politikalarna zemin oluturan gelimeler ele alnmaktadr. Bu balamda
küreselleme ve iktisadi entegrasyonun Türkiye'ye etkileri ile 990'h yllardan
beri IMF ile sürdürülen iliidier ve Güçlü Ekonomiye Geçi Program ele aln-
maktadr. ktisat Politikalar balkl ikinci bölüm ise para, bankaclk, maliye ve
d ticaret gibi makroekonomik politika alanlarn ele alp büyümenin kaynak­
larn irdelemektedir. kinci bölümde ayrca kilit sektörlerden sanayi ve enerji
sektörlerine yönelik politikalar deerlendirilmektedir. Son bölümde ise bu politi­
kalarn topluma yansmalan balamnda istihdam ve sosyal güvenlik alanlannda
izlenen politikalarn bir deerlendirmesine yer verilmektedir.
Kitap bu haliyle iktisat politikalan alannda eitim ve aratrma faaliyetleri
sürdüren tüm kurumlar için bir bavuru kayna olma özelliini tamaktadr.
Ayrca iktisat politikalannn üretilmesinde etkin olan kamu kurumlar ve özel
kurulular için de dönemin bütünlüklü bir deerlendirmesini sunmas açsndan
dikkate alnaca inancndayz.
Bu çalma pek çok kiinin katks ile gerçekleti. Özellikle aratrma fik­ rinin ortaya çkmas ve gerçekletirilmesinde yapt katklar için Lütfi Sunar' a
teekkür ederim. Ayrca aratrmann gerçeklemesi ve yayna dönümesinde
koordineli ve özverili bir biçimde çalan editör ve yazariara teekkür ederim.
Kitabn yaymannasnda desteklerini esirgemeyen srafil Kuralay' a, kitabn ba­
sm hazrlklar konusunda titiz ve özverili bir çalma sergileyen stanbul Ticaret
Odas Müaviri smail en, Ekonomik ve Sosyal Aratrmalar Birimi'nden Dr.
lkay Çapraz, Selin Sar, rem O ur ve burada isimlerini zikredemediim, emei
geçen herkese ükranlarm sunarm.
GiRiS: 2000 SONRASI TEMEL DiNAMiKLER ,
Yusuf Alpaydm
Türkiye iktisadnda 2000'li yllarda yaanan geni çapl yenilikler iktisat ta­
rihimizde yeni bir dönemin yaandn göstermekt~dir. Bu dönemde Türkiye
iktisadnn üzerine oturduu yasal ve kurumsal çerçeve belirgin bir deiim ge­
çirmektedir. Çok sayda denetleyici üst kurulun oluturulmas, Merkez Bankas­
nn özerkletirilmesi, bankaclk, çalma hayat, sosyal güvenlik, enerji ve dier
alanlarda köklü yasal deiimierin gerçekletirilmesi iktisadi yapy ve ileyii
önemli bir deiime uratmtr. Bu aratrma bu yaklamdan hareketle 2000-
201 O yllan arasnda uygulanan iktisat politikalan ve bu politikalarn oluturdu­
u deiimi ele almaktadr.
Türkiye ekonomisi 24 Ocak 1980 Kararlan ile ithal ikameci sanayileme
stratejisi ve korumac politikalardan ihracata dayal sanayileme stratejisi ve li­
beral iktisat politikalarna geçi yapmtr. 1980'li yllarn ilk yarsnda ekono­
mide dikkate deer bir olumlu dönüüm gerçekleirken 80'lerin ikinci yarsndan
itibaren sürecin olumsuz gelimeleri de gün yüzüne çkmaya balam ve 1991
Körfez Krizi ve ardndan 1994 Krizi ile ekonomideki olumlu gelimeler yerini
krizierin de bulunduu olumsuz bir sürece terk etmeye balamtr.
90'l yllarda Türkiye ekonomisinde oluan temel sorunlara bakldnda
karmza çkan tablo öyledir: 90'h yllar boyunca sürekli artan bütçe açklan
90'larn sonuna gelindiinde sürdürülemez hale gelen bir iç borç dinamiinin
olumasna ve enflasyonun hzla yükselmesine yol açmtr. Bankalar asl ilev­
leri olan özel sektöre kredi vermeyi ikinci plana iterek devlete borç vermeye
yönelmitir. Kamu bankalarnn görev zararlan büyük boyutlara varm ve mali
sistem giderek salksz bir yapya bürünmütür. Bu…