11. sinif türk edebİyati ders notlari

Click here to load reader

Post on 17-Nov-2021

0 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Microsoft Word - BATI ETKSNDEK TÜRK EDEBYATI-11
Tanzimat devrine gelinceye kadar ülkede baz yenilik hareketlerine giriildi. Ancak bunlar planl programl çalmalar olmad için, sadece yenilii balatan devlet adamnn yaamyla özdeleti. Yenilikçi kiinin ölümü ile yenilikler de ortada kald.
Paris ve Londra elçiliklerinde bulunmu olan Hariciye Nazr Mustafa Reit Paa, Osmanl mparatorluu'nda Tanzimat Dönemi olarak tarihe geçecek bir olay balatmtr.
3 Kasm 1839'da Gülhane Hatt- Hümayunu ad verilen bir belgeyi devlet ileri gelenlerinin, yabanc elçilerin, halkn önünde okumutur.
"Tanzimat ", düzenlemeler demektir. Her alanda düzenlemeler yaplacann duyurulduu bu fermana Tanzimat Ferman; bu fermann ilanyla balayan döneme de Tanzimat Dönemi denir.
Fermann en dikkat çekici yan, Osmanl Devleti'nin, Batl devletlerin anayasalarnda yer alan insann temel hak ve özgürlüklerinin korunmas ilkesini kabul etmesi ve bunu resmî bir törenle duyurmasdr. Böylece imparatorlukta hukuk devletine doru bir yöneli de balamtr.
Tanzimatla gelen yenilik ve düzenlemeler, hemen hemen yaamn her alann kapsamtr. Tanzimat Ferman'nda, Batl anlamda bir düzene duyulan gereksinim açkça belirtilmiti.
Önce yönetim merkezi olarak Babâli güçlendirildi. II. Mahmut zamannda kurulmu olan Meclis-i Ahkâm- Adliye yeniden düzenlendi. Yeni meclislerin kurulmas kararlatrld. Ceza ve ticaretle ilgili yasalar çkt (1840'ta Ceza Kanunnamesi, 1850'de Ticaret Kanunnamesi).
Osmanl yurtta olan herkesin yasa önünde eit olduu vurgulanyordu. Ayrca üyeleri arasna yabanclarn da katld karma ticaret mahkemeleri kuruldu. 1864'te Vilayet Nizamnamesi çkarld. Ülke vilayetlere, vilayetler sancaklara, sancaklar kazalara, kazalar da karyelere (köylere) ayrld. Vilayetlerin bana valiler, sancaklarn basma mutasarrflar, kazalarn bana da kaymakamlar getirildi. Ayrca kazalarda, sancaklarda ve vilayetlerde birer idare meclisi kuruldu.
Ekonomik Alanda Yaplan Yenilikler
Osmanl yöneticileri devletin düzlüe çkabilmesi için ekonomik kaynaklarn verimli hâle getirilmesini istiyorlard. Bu nedenle de vergi düzenini çadalatrmaya karar verdiler. Çünkü hem yeterince vergi toplanamyor, hem de vergi toplayclarn basks yüzenden devletle halk kar karya geliyordu. Bunu önleyebilmek için merkezden sancaklara "muhasl" adyla birer memur atand. Bu memurun bakanlnda Muhasllk Meclisi ad verilen bir meclis kuruldu. Fakat beklenen vergi toplanamad. Vergi sistemi büyük ölçüde deitirildi.
1841'de ilk kât para çkarld. Hazine bonosu biçimindeki bu parann ad "kaime" idi. Fakat beklenen sonuç alnamaynca, 1844'te kaldrld. Bankalar kurulmaya baland. lk kurulan banka olan stanbul Bankas çok geçmeden kapand. Menafi Sand adyla kurulan kurum ise Ziraat Bankasna dönütürüldü. Ülke ekonomisinin kötüye gitmesi üzerine ngiliz ve Fransz firmalarndan borç para alnd. Böylece ilk borç para Tanzimat döneminde alnd. Fakat faizleriyle birlikte büyük bir sorun olan bu borç, sonunda devleti iflasa sürükledi ve 1881'de Düyun- Umumiye'nin kurulmasna yol açt.
Askerî Alanda Yaplan Yenilikler
Ordu, balarnda müirlerin bulunduu be ordu biçiminde düzenlendi. Ad Asakir-i Nizamiye- i ahane'ye çevrildi. Askerlik süresi be yl olarak belirlendi. Askere alma ii kuraya baland.
11. SINIF TÜRK EDEBYATI DERS NOTLARI
2
Toplumsal alanda ilk dikkati çeken, yenilikler haberleme ve ulamdaki gelimelerdir. Bu dönemde yeni posta istasyonlar kurulmu, postann salkl yürümesi için yeni yollar yaplm, telgraf idaresi kurulmu, deniz ulamnda gelimeler olmutur. Demiryollar da ilk kez bu dönemde yaplmaya balamtr. Kentlerde belediyeler kurulmutur.
Kültürel Alanda Yaplan Yenilikler
Kültürel yenilikler edebiyat, eitim ve gazetecilik olmak üzere üç alana yaylmtr.
Eitim
1846'da Meclis-i Maarif-i Umumiye kuruldu. Bu kurum daha sonra nazrla dönütürüldü (1846). Bu, Türkiye'de ilk eitim bakanl demektir. Rütiyelerin says artrld. Daha önemlisi ilk kz rütiyesi stanbul'da kuruldu (1858). Rütiyenin üzerinde öretim yapan idadilerin ilki ise 1873'te kuruldu. Öte yandan Robert Koleji, Galatasaray Sultanîsi ve Darüafaka adlarnda üç özel okul açld. Tanzimat döneminde eitim konusunda görülen önemli atlmlardm biri de öretmen yetitirmek için okullar açlmasdr.
Darülmuallimîn-i Sbyan, sbyan ad verilen okullara, Darülmuallimîn-i dadîlere öretmen yetitirmek için kurulan okullardr (1868). Darülmuallimat kz çocuklara bayan öretmen yetitirmek için açld (1870).
Meslee yönelik eitimde de ilerleme kaydedildi. 1859'da, sonradan Siyasal Bilgiler Fakültesine dönüecek olan Mekteb-i Mülkiye kuruldu. 1875"te askerî rütiyeler öretime balad. Daha sonra baka meslek okullarnn açlmas sürdü.
1846'daki ilk denemeden sonra 1870'te Darülfünun (üniversite) kurulmutur. Ancak kimi medresecilerin iftiralar üzerine ertesi yl kapatlr. 1876'da yeniden ayn adla açlr. 1851'de üniversitede okunacak kitaplarn hazrlanmas için kurulun Encümen-i Dani ise bilim akademisi niteliinde önemli bir kurumdur. Ayrca bu dönemde aznlk ve yabanc okullar da eitim dünyasnda yerini almtr.
Gazetecilik
Türkiye'de yaymlanan ilk Türkçe gazetenin 1831'de çkan resmî gazete Takvim i Vekayi'dir. Tanzimat döneminde çkan ilk gazete ise alm-satm, kira ilanlar, yangnlar, hrszlk olaylar gibi haberlerin yer ald yar resmî Ceride-i Havadis’tir (1840). Bu resmî, yan resmî gazetelerde zaman zaman yabanc dilde yaymlanan gazetelerden yaplan çeviriler yaymlanr; böylece batdan haberler, bilgiler verilirdi. Ceride-i Havadis'i bir meslek gazetesi olan Vekayi-i Tbbiye izledi.
Türkçe özel gazeteler 1860'tan sonra çkmaya balamtr. lki, Agâh Efendi ile inasi'nin çkardklar Tercüman- Ahvâl'dir (1860).
Tanzimat Ferman’nn lan Edilmesindeki Etkenler
II. Mahmut'un 1826-1839 yllar arasnda gerçekletirdii slahatlar, 3. Selim zamanndan beri yaplan slahatlarn devam olup, Tanzimat slahatlarnn öncüsüdür. Bu noktada, Tanzimat kavramnn 1839'dan önce kullanld ve II. Mahmut döneminde ilan edilmesinin planlandn görmekteyiz. Mustafa Reit Paa, Osmanl Devleti'nde bir reform yapmay kafasna koymutu. Bu projeye "Tanzimat- Hayriye" adn vermi ve bu reform paketini hazrlayp bir hatt- hümayunla ilan edilmesi hususunda II. Mahmut'u ikna etmiti. Bu amaçlarla 24 Mart 1838 ylnda “Meclis-i Vala'yi Ahkâm- Adliye” kuruldu. Meclisin görevi Tanzimat- Hayriye'nin nasl hazrlanacan müzakere etmek idi. Meclis 31 Mart 1838'de ilk toplantsn yapt. Meclis-i Vala-y Ahkâm- Adliye'nin kurulmas ile balayan Tanzimat- Hayriye'nin Gülhane Hatt'nda belirtilen esaslarn büyük bir ksmn içerdii görülmektedir. Nitekim II. Mahmut, Meclis-i Vala'y kurdurarak, yeni düzenlemeler yapma yetkisini bu Meclise devretmi, iktidarnn bir ksmndan feragat etmitir. Reit Paa'nn Hariciye Nazr sfat ile talebi, bu meclisin yetki alanna girmektedir. Padiah acil görünenleri uygulamaya sokarken, meclisin yetkilerini çinememeye özen göstermektedir. Tanzimat Döneminin ayrt edici vasf olan, saray iktidarnn bürokrasi (Meclis-i Ahkâm- Adliye)ile paylaldna dair bir iarettir. Bu açdan Tanzimat meclislerinin, kanunlatrma hareketi ile birlikte idari, mali, adli ve eitimle ilgili olanlarda bir reform hareketi hazrlamak ve iktidarn saray ve Bab- Ali bürokrasisi ile paylalmasna
11. SINIF TÜRK EDEBYATI DERS NOTLARI
3
geçii noktasnda da ilevsel olmasndan dolay, II. Mahmut dönemi ile Tanzimat Dönemi arasnda bir geçi meclisi niteliinde olduunu söyleyebiliriz.
Mustafa Reit Paa, II. Mahmut öldüünde ngiltere'de bulunuyordu. Abdülmecit tahta
çktnda stanbul'a gelerek Tanzimat hazrlklarna balad. Abdülmecid'in Dileri Bakan Mustafa Reit Paa, Bat uygarlna hayran bir devlet adamyd. Elçilik yapt Paris ve Londra 'da bu ülkelerin yönetim sistemlerini inceleyip yakndan bakma imkân bulmutu. Mustafa Reit Paa, devlet yönetiminin her din ve mezhepten tebaann hak ve hürriyetlerini güvenceye alacak ve kanun hâkimiyetini tesis edecek ekilde yeniden düzenlenmesini istiyordu. Bu düzenlemeleri öngören bir ferman yaynlamas hâlinde, Batl ülkelerin Hristiyan tebaann haklarn bahane ederek, Osmanl'nn içilerine karmayacana, düzenin yeniden salanacana ve böylece çöküün durdurulacana inanyordu. Reit Paa, fikirlerini Sultan Abdülmecid'e açarak, slahatn gerekliliini anlatt. Abdülmecit de, M. Reit Paann fikirlerini kabul etti. Fermann hazrlanmasn M. Reit Paa 'ya brakt. Bu vazifeyi üzerine alan M. Reit Paa, geceli gündüzlü çalarak, kendi kalemi ile bir ferman sureti hazrlad, Abdülmecid'e okudu. Ferman beenen padiah, temize çektirip imza etti. Padiahn imzasn tayan tebli ve emirlere "Hatt- Hümayun" denildii için bu slahat projesine de "Hatt- Hümayun" denildi. Gülhane Park'nda okunduu için de "Gülhane Hatt- Hümayun" denildi".
TANZMAT FERMANI'NIN LANI
Tanzimat Ferman, 3 Kasm 1839'da Gülhane Park'nda, padiah, dier devlet büyükleri, ulema, lonca ve esnaf temsilcileri ve halkn “Gülhane Hatt Hümayunu” adyla Mustafa Reit Paa tarafndan okundu verilen bu fermanla, Osmanl Devleti'nde, slam hukuku ve geleneksel kurumlarn brakt hzl bir deiim süreci balad.
Tanzimat Ferman, ilanndan yaklak yirmi gün sonra devletin resmi gazetesi olan Takvim-i Vekayi'nin 187 numaral ve 15 Ramazan 1255/22 Kasm 1839 tarihli nüshasnda yaynlad. Arkasndan Franszcaya tercüme edilerek stanbul'da bulunan yabanc devlet temsilciliklerine gönderildi.
TANZMAT EDEBYATI (1860 - 1895)
Tanzimat Edebiyat, bir kültür ve siyasi hareketin sonucu olarak ortaya çkm bir edebi akmdr. 3 Kasm 1839′da Reit Paa tarafndan ilan edilen ve Gülhane Hatt Hümayunu da denilen yenileme beratnn yürürlüe konmu olmasndan domutur. Bu olay daha sonralar Tanzimat Ferman olarak adlandrlacak, gerek siyasi alanda gerek edebi ve gerekse toplumsal hayatta batya yönelmenin resmi bir belgesi saylacaktr. Edebiyat Tarihçilerimizde 1839 yln Tanzimat edebiyatnn balangc olarak kabul edeceklerdir.
19. yy. Osmanl mparatorluu’nda artk gerileme ve çökü devrinin balad dönemdir. Ard ardna alnan yenilgiler, geni Osmanl topraklarnda birbiri ardna gelen isyanlar, yönetimi bir aray içine çekmi, III. Selim devrinde ilk kez orduda yaplan slahat hareketleri ile Avrupa’nn teknik ve kültürel üstünlüü karsnda imparatorluk yönünü batya çevirmek zorunda kalmtr. Gülhane Hatt Hümayunu’nun yürürlüe konmu olmasyla her alanda bir yenileme hareketi balamtr.
Okullarda öretimin Türkçeye dönmesi, gazeteciliin balamas ve gelien milliyetçilik sonucunda edebi yenileme de beraberinde gelmi, bu deimelere, uyanan yeni fikir akmlarna paralel olarak ortaya çkm, yeni bir medeniyet deiiminin sonucu olarak gelimitir. Tanzimat dönemiyle birlikte edebiyatmzda sosyal ve siyasal konularn yannda günlük olaylar tartma alanna çekilmitir.
1860'ta Tercüman- Ahval gazetesinin yaymlanmasyla balar, 1896′ya kadar sürer. Sarsntlar geçiren Osmanl mparatorluu durumunu kurtarmak için, ordudan balayarak slahat ve devrim hareketlerine giriiyordu. 3. Selim, 2. Mahmut, Abdülmecit dönemleri böyle geçmitir.
Bu ortamda Batc ve yenilikçi olan air ve yazarlar, sanatlarn toplum için kullandlar. Fransz kültürüyle yetimi, romantik ve ülkücüydüler. Divan iirini ykmaya çaltlar. Çok yönlüydüler: air, romanc, tiyatro yazar… vb. Sanattan çok, fikir ve ülkü peindedirler; zulme, hakszla kar sava açarlar. Vatan, millet, hürriyet, adalet, merutiyet kavramlarn heyecanla savunurlar. Daha geni kitlelere seslenebilmek için, dilde sadelik yanlsdrlar. Hemen hepsi politikac ve mücadele adamdrlar. Tanzimat ikinci döneminde realizmin etkisi görülür. iirde konu birliini saladlar. Aruzla yazdlar. Düzyaz dilini iire uyguladlar. Roman, hikâye, makale gibi
11. SINIF TÜRK EDEBYATI DERS NOTLARI
4
türler, edebiyatmza bu dönemde girdi. lk Tanzimatçlar, Divan iirinin nazm biçimlerini kullandlar.
Tanzimat Edebiyatnn Genel Özellikleri 1. Bu dönem sanatçlar, Divan edebiyatnda hiç bulunmayan makale, tiyatro, roman,
hikaye, an, eletiri gibi yeni edebiyat türleri getirmiler, Divan edebiyatnda bulunan iir, tarih, mektup gibi edebiyat türlerini Bat anlayna göre yeniletirmilerdir.
2. Tanzimat edebiyatnn özellikle ilk devirlerinde yetien sanatçlarn çou (Ziya Paa,
Namk Kemal) Montesquieu, Rousseau, Voltaire gibi Fransz devrimci yazarlarnn etkisi altnda kalarak, makale ve iirlerinde zulme, hakszla, gerilie kar iddetli bir dille mücadeleye girimiler; vatan, millet, hürriyet, hak, adalet, kanun, merutiyet gibi kavramlar yaymaya çalmlar, “toplum için sanat” anlayn benimsemilerdir.
3. Tanzimat edebiyatnn ikinci devrinde yetien sanatçlar ise (Recaizâde Mahmut Ekrem,
Abdülhak Hâmit, Sami Paazâde Sezai) toplum ilerine daha az karmlar, “sanat için sanat” anlayn benimser görünmülerdir.
Klasisizm, bir akm olarak bizim edebiyatmz etkilememitir. Kimilerinin etki sayd,
Ahmet Vefik Paa’nn Molieré’den çevirileri ve uyarlamalardr. Çeviri yapmak, o akmdan etkilenmek deildir. inasi ise Romantizme (Coumculua) kaplmad için Klasisizmin etkisinde gibi düünülürse de bu yaklamlar doru deildir.
4. Çou Fransz edebiyatn örnek olarak alan bu sanatçlarn bir ksm Ahmet Vefik Paa,
Realizm (Recaizâde Mahmut Ekrem, Sami Paazâde Sezai Nabizâde Nâzm) akmnn etkisi altnda eserler vermilerdir.
5. Tanzimat edebiyat, Divan Edebiyat’nn tersine olarak, seçkin kiiler için deil, halk için
meydana getirilen bir edebiyat düüncesiyle ortaya çkmtr. Bu görüü benimseyen inasi, Ziya Paa, Namk Kemal, Ahmet Mithat, Ali Bey özellikle makale, tiyatro, an, ksmen de olsa roman türlerinde eserler vermilerdir. Tanzimat edebiyatnn ikinci devrinde yetien Recaizâde Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit, bata olmak üzere baz edebiyatçlar ise bu amaçtan uzaklam görünmektedirler.
6. Dilin sadelemesi, konuma dilinin yaz dili haline gelmesi düüncesi savunulmutur.
Tanzimat edebiyatnn balca sanatçlar dil konusunda bu düünceyle birlikte, eski alkanlklarndan kurtulup da öz Türkçe yazm deildir. Türkçe, daha çok, tiyatro; an, mektup, bir dereceye kadar da makale ve romanlarda kullanlmtr. Tanzimat edebiyatnn ikinci devrinde yetien sanatçlar ise konuma dilinden uzaklaarak Divan Edebiyat geleneklerini sürdürmülerdir.
Tanzimat Edebiyatnda Edebi Gelimeler Tanzimat edebiyatnda en önemli yenilik, nesirde, anlatm kuruluunda görülür. Bu akmda
söz hüneri göstermek deil, baz düünceleri halka yaymak amaçlandndan, “seci”ler atlm, asl düünce ile ilgisi bulunmayan doldurma sözlere yer verilmemi, düünceler sayfalarca süren uzun cümleler yerine ksa cümlelerle anlatlmaya çallmtr.
lk zamanlarda Ziya Paa, Namk Kemal bata olmak üzere bu akmn öncülüünü yapan
edebiyatçlar Divan Edebiyat nazm biçimlerinin dna pek çklmam, yeni düünceler eski biçimler içinde söylenmi olsalar da sonralar eski biçimler tamamen braklarak yeni biçimler kullanlmaya balanmtr. Recaizâde Mahmut Ekrem, özellikle Abdülhak Hamit in eserlerinde bu açkça görülmektedir. Türk Edebiyat’na yeni giren yaz türleri önceleri Franszcadan yaplan manzum çevirilerde görülmü, telif iirlerde çok sonra kullanlmtr. Beyitlerin bal bana birer bütün olmasyla yetinilmeyip, bütün msralar aralarnda bir anlam ba bulunmasna, Divan iiri’ndeki “parça güzellii” anlay yerine iirin batan sona kadar belli bir düünce etrafnda gelimesine; yani konu birliine ve bütün güzelliine önem verilmitir.
iirin konusu geniletilmi, günlük hayatla ilgili her türlü olay, duygu ve düünce iirlerde yer
almtr. Genel olarak aruz vezni kullanlmakla birlikte, Türklerin öz vezninin hece vezni olduu kabul edilmi, Ziya Paa, Namk Kemal, Ahmet Cevdet Paa bata olmak üzere bu vezinle yazmaya özen gösterilmi fakat bu istek geni bir akm halini alamam, giriilen birkaç iir denemesi ile yetinilmitir.
11. SINIF TÜRK EDEBYATI DERS NOTLARI
5
iir
Tanzimat edebiyat sanatçlar her eyden önce iirin konusunu ve anlatmn deitirdiler. Namk Kemal Lisan-i Osmanî’nin Edebiyat Hakknda Baz Mülahazalar” isimli eserinde uzun makalesinde iirin, fikrin gelimesine ve halkn eitilmesine olan büyük hizmetinden söz eder. Divan edebiyatnn gerçekle ilgisizliine, yapmacklna, boluuna iddetle hücum eden Namk Kemal, edebiyatn yeniden düzenlenmesini ister. Bunun içinde her eyden önce yeni bir anlatm yolu, yeni bir dil bulunmasn gerekli görür. Dilin bir an önce konuma diline yaklatrlmas gerekliliini savunur. Buna ramen Tanzimat iirinin dilinin sade olduunu söylemek zordur.
Tanzimat irinin Divan iirine bal kald unsurlar daha çok biçim alanndadr. Bu dönemde
hece veznine olan ilgi biraz artmsa da aruz eski hâkimiyetini sürdürmütür. Divan iirinin nazm ekilleri aynen kullanlmtr.
iirin konusu deimi, ak, hasret, ayrlk gibi kiisel konular bir yana braklm, eitlik,
özgürlük, adalet, hukuk gibi toplumsal konulara önem verilmitir. Ancak bu daha çok I.Tanzimatçlar denen inasi, Ziya Paa, Namk Kemal gibi sanatçlarda görülür. II. Tanzimatçlar denen Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit, Sezai’de ise kiisel konular yeniden ele alnmtr.
Tiyatro Tanzimat dönemine gelinceye kadar edebiyatmzda Batl anlamda sahne tiyatrosu
görülmez. Ancak halk arasnda Karagöz ile Hacivat, ortaoyunu, meddah gibi seyirlik oyunlar vardr. Karagöz bir kukla oyunudur. Deiik söz oyunlaryla yanl anlalan sözlerle güldürü unsuru
salanr. Elendirme amac tar. Karagöz adl cahil biriyle Hacivat adl bilgili geçinen biri arasndaki atmalarla sürer gider.
Ortaoyunu ise ehir meydanlarnda ya da kendileri için hazrlanan yerlerde Piekâr, Kavuklu,
Zenne gibi sabit tiplerle oynanan güldürü amaçl seyirlik oyundur. Meddah tek kiilik bir oyundur. Yüksekçe bir yere çkan meddah, deiik ivelerle konuarak
anlatt bir olayla güldürü oluturur. Bu oyunlar belli bir metne dayanmayan, oyuncularn oyun esnasnda konumalaryla oluan
oyunlardr. Eitici bir amaç tamaz. Tanzimat tiyatrosu ile bir okul saylm, halkn eitilmesinde bir araç saylmtr. Bunlarda sosyal eitim ön plandadr. Toplumda görülen aksaklklara dorudan doruya dokunmak veya tarihin ibret verici olaylarn ele alp onlardan ahlaki sonuçlar çkarmak amaçlanmtr. Tanzimat tiyatrosunda dil ve üslup konuma diline ve üslubuna çok yaklamtr. Fakat ikinci dönem Tanzimatçlarda bilhassa Hamit’in eserlerinde doalln gittikçe kaybetmi, süslü, yapmackl bir hale gelmitir.
Tanzimat döneminin yaynlanan ilk tiyatro eseri inasi’nin air Evlenmesi adl tek perdelik
komedisidir. Tiyatro alannda eitici eserler ise Namk Kemal tarafndan verilmitir. Roman ve Hikâye Tanzimat dönemi öncesi Türk Edebiyat’nda hikâye ve roman türleri yoktu. Nesir alannda
daha çok tarih, siyasetname gibi türler verilmi, olay kaynakl tür mesneviler kullanlmtr. Tanzimat nesir alannda bir çr açm, onu iirden daha etkili bir hale getirmitir. Süsten, özentiden uzak, halkn okumas, bilgilenmesi amacyla eserler ortaya koyulmutur. Türk Edebiyat’nda roman çevirilerle balamtr. Bu alanda ilk eser Yusuf Kamil Paa’nn Fenelon adl Fransz yazardan çevirdii Telemak adl romandr. Birçok teknik kusurlarla dolu olan bu eserin kahramanlarnn yabanc olmasna ramen büyük ilgi gördü. Konusuyla, kahramanlaryla ilk Türk roman ise emseddin Sami’nin yazd Taauk- Talat ve Fitnat adl bir ak romandr. Bu da birçok kusurlarla dolu basit bir romandr. Edebi saylabilecek ilk roman Namk Kemal’in ntibah adl romandr.
Hikâye alannda ise yine ilk eserler Tanzimat döneminde verilmitir. Özellikle Ahmet Mithat
halk hikâyeleri ile bat tekniini birletirdi. Letaif-i Rivayat adl hikâye serisi ile halk hikâyelerini modernletirmeye çalt ve bu alandaki ilk batl eserlerdendir. Ancak modern anlamda ilk hikâyecilik Sami paazade Sezai’nin Küçük eyler adl eseriyle balar.
11. SINIF TÜRK EDEBYATI DERS NOTLARI
6
ksacada yenilikler yani batllama edebiyat da denilebilir. Tanzimat edebiyatnn ilk nesli olan inasi, Ziya Paa, Namk Kemal gibi edebiyatçlar
Türkiye’de siyasi Tanzimat devriyle ölçülmeyecek kadar geni bir aydnlar snf yetitirmilerdir. Asl önemli olan ise Türkçenin gelimesine gösterdikleri çaba olmutur. Bilhassa inasi’nin (1826-1871) çkarm olduu Tasvir-i Efkâr Gazetesi çevresinde uyandrd halkç dil hareketi ve ardndan gelenlerin getirdii yeni edebiyat anlay bunda önemli bir rol oynamtr. Ayn zamanda Tanzimat edebiyatnn kurucusu saylan inasi iirde ilk defa eski ekiller içinde yeni kavramlar kullanmtr.
Namk Kemal ise daima geni yanklar uyandran eserler yazm, neslinin en gür sesli airi ve
dava adam olarak görülmütür. Ziya Paa divan iiri geleneini sürdürmesine ramen, siyasi ve sosyal düünceler, halk dilinin yaz dili olmasn savunan fikirleriyle arkadalarnn ortak fikirlerine katlmtr. Tüm bu yaplmak istenenlere ramen Tanzimatçlar 5 yüzyl devam eden Divan Edebiyat geleneinden tam olarak kurtulamamlardr. Bu ilk neslin genel sanat felsefesi “toplum için, vatan için, hürriyet ve halk için sanat” anlay olmutur.
Tanzimat edebiyatnn birinciler kadar isyankâr olmayan ikinci nesli diyebileceimiz Hamit
Ekrem ve Samipaazade Sezai ise ustalarnn izinde yürümekle beraber, siyasi ortamn ve devlet yönetimindeki basknn (2.Abdülhamit’in istibdat yönetimi) Tanzimat’n ilk yllarna oranla arlamas sonucu “Toplum için sanat” felsefesini brakp “Sanat için sanat” görüünü devam ettiren edebiyatçlardr.
Tanzimat Edebiyatnn bu iki nesli arasnda Namk Kemal, inasi, Abdülhak Hamit gibi güçlü temsilcileri yetimi olmasna ramen, o yllarda son çrpnlarn gösteren eski edebiyatla, tutunmaya çalan yeni edebiyat bouma halindedir. Bu devirde okuyan ve yazan kitle arasnda eski edebiyata bal olanlar daha fazladr. Buna ramen yeni neslin görüleri özellikle o dönemler için tamamen yeni olan gazete yazlar, roman, tiyatro, eletiri gibi yaz türleri ksa zamanda ve kolayca geni bir kitleye yaylacaktr.
Birinci Dönem Tanzimat Edebiyat 1860-1876 yllar arasnda Tanzimat edebiyatnn birinci dönem temsilcileri inasi, Ziya Paa,
Namk Kemal, Ahmet Mithat Efendi, emsettin Sami ve Ahmet Vefik Paa’dr. Bu dönemde sanat toplum içindir görüü benimsenmitir. Bu sebeple iirde söyleyie deil
fikre önem verilmitir. Dilde sadeleme fikri savunulmu ama uygulanamamtr. Hece vezni ve halk edebiyat da savunulmu ama sözde kalmtr. Divan edebiyatna tümden kar çklm ve ar bir dille eletirilmitir. Fransz edebiyat örnek alnarak romantizmden etkilenilmitir.
Roman, tiyatro, makale gibi batdan alnan türler ilk defa bu dönemde kullanlmtr.
Noktalama iaretleri de ilk defa bu dönemde kullanlmtr. Kölelik ve cariyelik, romanlarda skça ilenmitir. Romanlar teknik bakmdan oldukça zayftr. Yer yer olaylarn ak kesilerek okuyucuya bilgiler verilmitir, uzun uzun tasvirler yaplm, tesadüflere skça yer verilmitir. Edebiyatçlar edebiyatn yannda devlet ileriyle, siyasetle de bilfiil ilgilenmilerdir.
Dönemin Edebiyatçlar
inasi (1826-1871) Türk edebiyatnda yeniliklerin öncüsüdür. 1860’ta Tercüman- Ahval’i (ilk özel gazete),
1862’de Tasvir-i Efkâr’ çkard. lk makaleyi (Tercüman- Ahval mukaddimesi), ilk piyesi (air Evlenmesi) o yazd. Noktalama iaretlerini de ilk defa o kulland. La Fontaine’den fabllar tercüme etti. Lamartine’den de manzum çevirileri vardr. lk iir çevirilerini de o yapt. Nesirlerinde dili sade; iirlerine ise ardr. Tanzimat Ferman’n ilân eden Mustafa Reit Paa için yazd iki kasidesi ünlüdür. Bu kasidelerdeki övgüleri divan iirindekinden daha abartldr. O, baarl bir air ve yazar olmamasna ramen bat edebiyatndan alnan yeni türlerle edebiyatmzn batllamasnda en çok onun emei vardr.
11. SINIF TÜRK EDEBYATI DERS NOTLARI
7
Ziya Paa (1829-1880)
Dou kültürüyle yetimi, sonradan bat edebiyatna yönelmitir. Fikren yenilikçi olmasna ramen eserlerinde eskiyi, divan iiri geleneini devam ettirmi, gazel ve kasideler yazmtr. En mehur terkib-i bent ve terci-i bent airimizdir.
Harabat adl bir divan iiri antolojisi vardr. Daha önce “iir ve na”da divan iirinin bizim
iirimiz olmadn, asil iirimizin halk iiri olduunu söyleyen air, eski iir geleneini sürdürmü, Harabat’ta âk iirini eletirmitir. Bunun yannda sade dilden yanadr, ama kendisi ar bir dil kullanr. Bu onun içinde bulunduu bir ikilemdir. Hem eskiyi eletirmekte hem de gelenei devam ettirmektedir.
Eserleri: Harabat: Divan iiri antolojisi, Külliyat-i Ziya Paa/E’ar- Ziya: Divan iiri
tarzndaki iirleri (gazel, kaside ve arklar), Terkib-i Bent, Terci-i Bent: Bugün dahi dillerden dümeyen beyitleri vardr. Zafername: Hiciv türünde bir kasidedir. Ali Paa’y yermek için yazmtr. Rüya: Mensur, Defter-i Âmal: Hatralar.
Namk Kemal (1840-1888) Tanzimat edebiyatnn en hareketli ve heyecanl ismidir. Vatan airi olarak tannr.
iirlerinden çok nesirleri ile tannr. Edebiyatta hürriyet kavramn ilk kullanan airdir. iirlerinde “hürriyet, vatan, kanun, hak, adalet” kavramlarn ilemitir. Hürriyet Kasidesi, Vatan arks ve Vatan Mersiyesi bu konular içerir.
Namk Kemal de eski kültürle yetimi, divan iiri eitimi alm, gazeller, kasideler
yazmtr. Fakat o da sonradan divan edebiyatn eletirmitir. Ziya Paa’nn Harabat’na kar Tahrib-i Harabat’ yazarak eskiye olan tepkisini ortaya koymutur. inasi’nin kurduu Tasvir-i Efkâr’, inasi Paris’e kaçnca Namk Kemal çkarmaya balad. Daha sonra kendisi de Ziya Paa ile Paris’e…

View more