web viewin de zin: “jedenfalls wollte ich die gelegenheit ausn¼tzen, um...

Download Web viewIn de zin: “Jedenfalls wollte ich die Gelegenheit ausn¼tzen, um Ihr mein herzlichen Dank

Post on 09-Jul-2018

212 views

Category:

Documents

0 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

Master in het tolken

'Taalman' in oorlogstijd

Vlaamse tolken tijdens de bezetting van Belgi (1940-1944)

Masterproef aangeboden doorSien DEGEESTtot het behalen van de graad vanMaster in het tolken

Promotor: Dr. Jan CEUPPENS

Academiejaar 2015 2016

(FACULTEIT LETTEREN)

Voorwoord

In 2014 schreef ik een bachelorproef over de Oost-Vlaamse schrijver Omer Wattez als cultureel bemiddelaar tussen Vlaanderen en Duitsland. Hij trachtte aan het begin van de 20e eeuw de banden tussen Vlaanderen en Duitsland op literair en cultureel vlak te verstevigen, een instelling van voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog die ook wel pangermanisme wordt genoemd. Ik koos het onderzoek naar Wattez, omdat in 2014 de honderdste verjaardag van de Groote Oorlog herdacht werd. Omdat zowel de Eerste als de Tweede Wereldoorlog mij enorm weten te boeien, wilde ik het onderwerp voor mijn masterproef eveneens in tijden van oorlog zoeken. Ik koos ervoor om een beter beeld te krijgen over de Vlaamse tolken tijdens de bezetting van Belgi (1940-1944). Als masterstudent tolken vond ik het dan ook verhelderend om historische bronnen over de tolken van voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog nader te bekijken.

Het onderzoek is tot stand gekomen met de hulp en steun van vele mensen. Eerst en vooral wil ik mijn promotor, dr. Jan Ceuppens bedanken voor zijn adviezen en verbeteringen op wetenschappelijk en historisch vlak. Daarnaast dank ik het College van Procureurs-Generaal om mij de gerechtelijke dossiers van een aantal Vlaamse tolken te laten inkijken. Ik dank eveneens de heer Lieven Saerens, doctor in de geschiedenis en wetenschappelijk medewerker bij het CEGESOMA, om mij aan het begin van mijn onderzoek op weg te helpen. Vervolgens gaat ook dank uit naar Mia Ratinckx, mijn docent Theorie van het tolken, die mij in contact bracht met haar man Marc Delbarge, zoon van Albert Delbarge, die tolk was in het West-Vlaamse Wervik tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ik betuig mijn welgemeende dank aan Marc Delbarge, Steven Masil en Bernard Delvoye om mij te helpen bij de profielvorming van Albert Delbarge. Tot slot ben ik mijn vrienden, vriend en familie dankbaar voor de steun die ik kreeg tijdens het hele schrijfproces.

Meldert, 20/05/2016

Sien Degeest

Zusammenfassung

In den Jahren 1940-1944 wurde Belgien von den Deutschen besetzt und unter Militrverwaltung gestellt. Da die deutsche Besatzungsmacht das Land mglichst umfassend kontrollieren wollte, brauchte sie einheimische, landeskundlich und sprachlich versierte Hilfskrfte. Die vorliegende Masterarbeit untersucht, inwiefern Dolmetscher Niederlndisch-Deutsch, Deutsch-Niederlndisch whrend der Besatzung Belgiens eingesetzt wurden, um die Kommunikation mit der flmischen Bevlkerung zu erleichtern. Es handelt sich um eine qualitative Studie. Diese drfte im Hinblick auf die spezifischen Dolmetschaufgaben und die Sprachkenntnisse flmischer Dolmetscher relevant sein. Die Studie versucht nmlich, den Dolmetscherberuf in Flandern im Zweiten Weltkrieg darzustellen.

Eine mglichst umfassende Darstellung des Profils der flmischen Dolmetscher im Zweiten Weltkrieg, fordert eine Reihe von zustzlichen Fragen: Wer waren die Dolmetscher? Was wurde gedolmetscht? Wo und wie fanden die Dolmetschaufgaben statt? Zudem stellt sich die Frage, ob sie auch nichtsprachenbezogene Aufgaben zu erledigen hatten und was diese beinhalteten. Schlielich ist nach den Bedingungen zu fragen, die die Dolmetscher erfllen mussten. Dieser Komplex umfasst drei Teilfragen: Waren sie zu einer Dolmetschausbildung verpflichtet? Waren sie alle dem Nationalsozialismus ergeben? Wie gut waren ihre deutschen Sprachkenntnisse? Eine inhaltliche Analyse von Archivdokumenten und Gerichtsakten sowie ein Interview mit einem Zeitzeugen und Bekannten eines verstorbenen Dolmetschers, bilden die Grundlage fr die Antwort darauf. Die Studie beginnt mit einer Beschreibung des belgischen Verwaltungssystems zur Zeit des Zweiten Weltkriegs, sowie mit einer Darstellung kollaborierender, flmischer Organisationen. Diese Kapitel sollen den Kontext schildern, in dem die Dolmetschereinstze notwendig waren. Darauf folgt die Analyse der Aktivitten 25 flmischer Dolmetscher beim Sipo/SD. Den Abschluss bildet eine Fallstudie ber Albert Delbarge, einen Sprachvermittler in Wervik whrend der Besatzungszeit mit einer etwas unblichen Biografie.

Es hat sich erwiesen, dass es kein einheitliches Profil des flmischen Dolmetschers gibt. Darber hinaus wurde die Dolmetschttigkeit vor allem bei Vernehmungen, Festnahmen und Hausdurchsuchungen ausgebt. Delbarge dagegen dolmetschte nicht nur Gesprche im Rathaus von Wervik, sondern auch bei Menschen zu Hause. Dolmetscher waren zustzlich bersetzer, Hilfspolizeibeamte oder Vermittler. Zudem haben manche Dolmetscher Krperverletzung begangen. Eine Minderheit stand dem Nationalsozialismus ablehnend gegenber. Die Frage nach den deutschen Sprachkenntnissen der Dolmetscher lie sich mangels einschlgiger Dokumente nicht pauschal beantworten. Jedoch hat sich herausgestellt, dass sie sich die Sprache auf verschiedene Art und Weise angeeignet haben.

Inhoudsopgave

VoorwoordZusammenfassungInhoudsopgave61Inleiding92 Belgi tijdens de bezetting: een web van autoriteiten122.1Wortels van de Gleichschaltung132.2Belgi krijgt Militrverwaltung142.2.1Autoriteiten op nationaal niveau162.2.2Autoriteiten op regionaal niveau182.3Vertakkingen van de Gleichschaltung in de cultuurpolitiek182.4De politile instanties: een rommelig huishouden202.4.1Militaire politiediensten202.4.2Overname door civiele politiediensten212.5Besluit233Collaborerende organisaties in Vlaanderen: een overzicht253.1Het VNV als eerste aan de macht253.1.1Het Verdinaso opgeslorpt273.1.2De Dietse Militie/Zwarte Brigade273.1.3Het Algemeen Vlaams Nationaal Jeugdverbond273.2 De NSVAP als alternatief voor ontevreden VNVers en Dinasos283.3De Algemene SS-Vlaanderen stoot VNV van de troon293.3.1DeVlag als politieke concurrent van VNV303.3.2Waffen-SS en Vlaamse Wacht zoeken Vlaamse vrijwilligers313.4Besluit324Vlaamse tolken tijdens de bezetting van Belgi (1940-1944)334.1De oorlogstolk en zijn rol in conflictsituaties334.1.1De tolk als cultureel bemiddelaar344.1.2 Deontologische code van een (oorlogs)tolk364.2De tolken Nederlands-Duits, Duits-Nederlands bij de Sipo/SD in dit onderzoek374.2.1Methodologie en beperkingen van de analyse384.2.2Tolken bij de Dienststelle Gent394.2.2.1 Gaston Delbeke394.2.2.2 Alfons Verbeke424.2.2.3 Willem Lauwaert454.2.2.4 Henri Clemeur504.2.2.5 Marcel Opdebeeck514.2.2.6 Julius Verbesselt534.2.2.7 Marcel Peskens564.2.2.8 Helena De Vynck584.2.2.9 Albert Maene594.2.2.10 Gustaaf Horemans624.2.2.11 Firmin Van Laere644.2.2.12 Frans De Moor674.2.2.13 Yvonne Premereur684.2.3 Tolken bij de Dienststelle Antwerpen704.2.3.1 Jan Van Schoor704.2.3.2 Johan Pitz724.2.3.3 Pieter Ganses754.2.3.4 Luc Remacle774.2.3.5 Jan Schuermans794.2.3.6 Felix Lauterborn814.2.3.7 Joris Crespin844.2.3.8 Raymond Plovy884.2.3.9 Frans Backx894.2.3.10 Willy Van de Velde914.2.3.11 Jaak Heylaerts934.2.3.12 Eugeen Dirckx964.3 Algemeen besluit995Albert Delbarge: spion in plaats van pion in het West-Vlaamse Wervik1035.1Levensloop en professionele activiteiten1035.2Besluit1116Conclusie en discussie112Referentielijst115Bijlagen125Bijlage 1Het militair bestuur in Belgi125Bijlage 2Raderwerk van de Duitse politiediensten126Bijlage 3Abonnementstrookje Freude und Arbeit127Bijlage 4Kandidaatstelling NSVAP128Bijlage 5Voorblad Vlaanderen Vooruit!129Bijlage 6Personeelslijst Sipo/SD Gent130Bijlage 7Personeelslijst Sipo/SD Antwerpen131Bijlage 8Kaft dagboek Pieter Ganses132Bijlage 9Transcriptie interview met Bernard Delvoye133Bijlage 10Schema vragenlijst interview141Bijlage 11Quartierschein Wervik143

1Inleiding

Aan een oorlog en zijn nasleep komt nooit echt een einde. Elke oorlog is altijd in een of andere zin onvoltooid verleden, ook al omdat hij in talloze bladzijden roman, gedicht, pamflet en wetenschap in leven wordt gehouden.- Dhondt & Huyse, 1991

Na 1945 zinderde de Tweede Wereldoorlog, zoals Dhondt en Huyse aangeven, nog lange tijd na. Er hingen bijvoorbeeld taboes rond bezetting, weerstand en collaboratie. Vele documentenover collaboratie werden angstvallig vernietigd. Tijdens de oorlog vluchtte de regering namelijk het land uit, stortte de economie in en viel de bevolking uit elkaar door collaboratie, verzet en de Jodenvervolging. Vandaag de dag wordt er echter vrijer over de bezetting verhaald, aangezien de meeste direct betrokkenen intussen overleden zijn en de historische afstand een minder emotioneel discours mogelijk maakt. Van 1940 tot 1944 werd Belgi bezet en hoofdzakelijk militair bestuurd door de Duitsers. Om het land zo effectief mogelijk te kunnen besturen, had de bezetter autochtone hulp nodig op geografisch en taalkundig gebied. Daarom wil de volgende kwalitatieve studie nagaan in welke mate tolken Nederlands-Duits, Duits-Nederlands werden ingezet door de Duitsers tijdens de bezetting van Belgi (1940-1944) om te communiceren met de Vlaamse bevolking.

De laatste jaren is er al behoorlijk wat onderzoek gedaan naar de rol van tolken bij de Wehrmacht en de plaatselijkse instanties in de bezette gebieden, bijvoorbeeld van Miriam Winter (2012). Ook in andere taalgebieden is het onderzoek daarnaar nog maar net begonnen: zo is er het Finse onderzoek van Pekka Kujamki of het Griekse onderzoek van Nadia Georgiou die in 2014 in Berlijn werden voorgesteld op het colloquium Translation und das Dritte Reich. Er is echter slechts weinig onderzoek gedaan naar de tolken in Vlaanderen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bestaande onderzoeken, met name van Lieven Saerens (2008), Robby Van Eetvelde (2009) of Winne Gobyn (2002), legden de klemtoon op de politieke collaboratie. De onderzoekers analyseerden vooral de levensloop van de tolken en de mate waarin die

View more